IV SA/Wa 701/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Linkowski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, Asesor WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska, Protokolant Andrzej Malinowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 września 2007 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] lutego 2007 r. nr [...] w przedmiocie nacjonalizacji przedsiębiorstwa uchyla zaskarżoną decyzję w części określonej w punkcie I oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r. nr [...] Decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. Nr [...] Minister Gospodarki i Pracy utrzymał w mocy decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r. Nr [...], niestwierdzającą nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...] – L., ul. [...] (opublikowane: Monitor Polski z dnia 30 kwietnia 1948 r. Nr 44, poz.223). Zaskarżona decyzja Ministra Gospodarki i Pracy z dnia [...] listopada 2004 r. zapadła po ponownym rozpatrzeniu - na wniosek B. P. - sprawy zakończonej decyzją Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Gospodarki i Pracy wskazał, iż podstawą prawną decyzji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. był art.2 ust.7 oraz art.6 ust.1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz.17), który stanowi, iż bez odszkodowania przechodzą na własność Państwa przedsiębiorstwa: przemysłowe, górnicze, komunikacyjne, bankowe, ubezpieczeniowe oraz handlowe obywateli Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej. Art.2 ust.7 tej ustawy stanowił jednoznacznie, że przedsiębiorstwa wskazanych sektorów podlegały upaństwowieniu niezależnie od rodzaju prowadzonej produkcji i zdolności zatrudnienia. Jedyną przesłankę kwalifikującą dane przedsiębiorstwo do objęcia go procesem nacjonalizacji stanowiło ustalenie, że jego właścicielem był obywatel Rzeszy Niemieckiej lub Wolnego Miasta Gdańska. Organ podał, że w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - w szczególności protokołu zdawczo - odbiorczego z przejęcia na własność Państwa składników majątkowych przedsiębiorstwa z dnia [...] grudnia 1950 r. ewidentnym jest, iż M. P. - właściciel przedsiębiorstwa objętego decyzją Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. był Niemcem. W 1940 r. wraz z żoną M. P. odstąpił on od narodowości polskiej, podpisując volkslistę i zmieniając nazwisko na F. Powyższe potwierdza również materiał dowodowy zebrany w innej sprawie o sygn. akt [...], dotyczącej [...] w L., z którego wynika, iż M. P. w czasie okupacji niemieckiej podpisał volkslistę drugiej kategorii, co sprawiło, że uzyskał status tzw. Reichsdeutscha. Było to równoznaczne z nabyciem niemieckiej przynależności państwowej oraz wszelkich praw i obowiązków obywatela Rzeszy. Organ nadmienił również, iż postanowieniami Sądu Wojewódzkiego w L. z dnia [...] maja 1995 r. i Sądu Apelacyjnego w L. z dnia [...] lipca 1995 r. odmówiono uwzględnienia wniosku o wznowienie postępowania w sprawie rehabilitacji M. P. – F. za czyn polegający na odstępstwie od narodowości polskiej, stwierdzając, iż brak jest dowodów pozwalających uznać, że podpisanie przez M. P.- F. niemieckiej listy narodowościowej było efektem nakazu ze strony organizacji wolnościowej. W konkluzji uzasadnienia rozstrzygnięcia organ stwierdził, iż bezsporny fakt posiadania przez M. P. obywatelstwa Rzeszy Niemieckiej uzasadniał przejęcie należącego do niego przedsiębiorstwa na własność Państwa. Podnoszona przez wnoszącego o ponowne rozpatrzenie sprawy B. P. okoliczność, iż do dnia śmierci ([...] stycznia 1945 r.) M. P. nie utracił obywatelstwa polskiego nie ma znaczenia w sprawie albowiem podpisanie volkslisty w czasie okupacji nie było uzależnione od zrzeczenia się obywatelstwa polskiego lub jego utraty. Możliwe było formalne posiadanie obywatelstwa polskiego i jednoczesne podpisanie volkslisty. Na powyższą decyzję B. P. wniósł skargę, w której podniósł, że jego ojciec M. P. był obywatelem polskim lojalnym wobec rządu na emigracji oraz podziemnych struktur niepodległościowych zaś nacjonalizacja przedsiębiorstwa była bezprawną stalinowską represją. Po rozpatrzeniu powyższej skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 8 czerwca 2005r. sygnatura akt IV S.A./Wa 977/04 uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Gospodarki i Pracy z dnia [...] listopada 2004 r. Nr [...], którą organ ten utrzymał w mocy decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r. Nr [...]. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że z treści orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...] – L., ul. [...] nie wynika, do której z grup wskazanych w art. 2 ust.1 lit.a-e zaliczono przedsiębiorstwo. W orzeczeniu tym powołano bowiem wyłącznie art.2, art.2 ust.7 oraz art.6 ust.1 ustawy, odnoszące się w sposób ogólny do przejścia przedsiębiorstw na własność Państwa. Organ orzekający w postępowaniu nieważnościowym przyjął, iż przejście przedsiębiorstwa nastąpiło z racji zaistnienia jednej z przesłanek wskazanych w art.2 ust.1 lit b ustawy. Organ uznał, iż właścicielem przedsiębiorstwa był obywatel Rzeszy Niemieckiej – M. P. Sąd wskazał, że ustalenie powyższe nie było prawidłowe. W uzasadnieniu wyroku wskazano, iż ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej weszła w życie w dniu 5 lutego 1946 r. (art. 11 ustawy). Okoliczności prawne i faktyczne z tej daty należy brać pod uwagę przy ocenianiu, czy w odniesieniu do danego przedsiębiorstwa zaszły ustawowe przesłanki do jego przejścia lub przejęcia na własność Państwa. Ze znajdującego się w aktach sprawy postanowienia Sądu Rejonowego w L. z dnia [...] lipca 1997 r., sygn. akt [...], w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po M. P. - synu K. i I. wynika, iż osoba ta zmarła w dniu [...] stycznia 1945 r. a zatem przed wejściem w życie ustawy nacjonalizacyjnej. W dniu 5 lutego 1946 r. własność przedsiębiorstwa nie mogła zatem przysługiwać M. P. Wobec powyższego obowiązkiem organu orzekającego w postępowaniu nieważnościowym było wyjaśnienie, kto w dacie 5 lutego 1946 r. był następcą prawnym M. P. w odniesieniu do własności przedsiębiorstwa i czy osoba ta spełniała kryteria wskazane w art.2 ust.1 lit.b ustawy nacjonalizacyjnej. Kwestii powyższych organ nie wyjaśnił, stąd zaskarżona decyzja uchybiała art.7 i 77§1 k.p.a. Naruszenie w powyższy sposób przepisów postępowania mogło mieć wpływ na wynik sprawy, w konsekwencji czego zaskarżoną decyzję należało uchylić. Sąd nadmienił w uzasadnieniu, iż z przywołanego wyżej postanowienia spadkowego z dnia [...] lipca 1997 r. wynika, iż M. P. nie pozostawił testamentu a spadek po nim nabyli na podstawie ustawy jego synowie J. P. i B. P. po 1/2 części każdy z nich z zachowaniem przez żonę zmarłego M. P. prawa do dożywotniego użytkowania 1/3 części spadku. Powyższe uprawdopodabnia wniosek, iż w dniu 5 lutego 1946 r. właścicielami przedsiębiorstwa byli synowie M. P. Sąd wskazał, że po ustaleniu właścicieli przedsiębiorstwa w dacie 5 lutego 1946 r. należy zbadać, czy osoby te spełniały kryteria wskazane w art.2 ust.1 lit b ustawy nacjonalizacyjnej. Po uchyleniu przez Sąd decyzji Ministra Gospodarki i Pracy z dnia [...] listopada 2004 r. Nr [...], organ nadzoru winien był rozpoznać wniosek B. P. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r., kierując się wskazaniami Sądu zawartymi w uzasadnieniu wyroku. Decyzją z dnia [...] lutego 2007r. nr [...] Minister Gospodarki w punkcie I sentencji decyzji działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w związku z art. 127 § 3 kpa utrzymał w mocy decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r. Nr [...], niestwierdzającą nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...] – L., ul. [...] (opublikowane: Monitor Polski z dnia 30 kwietnia 1948 r. Nr 44, poz.223). W punkcie II sentencji decyzji Minister Gospodarki działając na podstawie art. 156 § 1 pkt 3 stwierdził nieważność decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2006r. znak [...] niestwierdzającej nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...] – L., ul. [...] oraz orzeczenia Ministra Przemysłu lekkiego z dnia [...] września1953r. w sprawie zatwierdzenia protokółu zdawczo-odbiorczego ww. przedsiębiorstwa. W uzasadnieniu decyzji odnośnie punktu II sentencji organ wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie swoim wyrokiem z dnia 8 czerwca 2005r. sygnatura akt IV S.A./Wa 977/04 uchylił jedynie zaskarżoną decyzję Ministra Gospodarki i Pracy z dnia [...] listopada 2004 r. Nr [...], nie uchylił zaś poprzedzającej ją decyzji Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r. Nr [...]. Organ nadzoru winien był zatem rozpoznać wniosek B. P. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r. Organ orzekający błędnie jednak odczytał ww. wyrok i przeprowadził ponowne odrębne postępowanie nieważnościowe abstrahując od pozostającej w obrocie prawnym decyzji z dnia [...] stycznia 2004 r. Nr [...]. W wyniku tego wydano decyzję z dnia [...] listopada 2006r. znak [...], którą orzeczono w sprawie już rozstrzygniętej decyzją z dnia [...] stycznia 2004 r. Nr [...] tj. w warunkach określonych wart. 156 § 1 pkt 3 kpa. W tej sytuacji, jak wskazał organ, konieczne było wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2006r. znak [...]. Uzasadniając natomiast rozstrzygnięcie zawarte w punkcie I sentencji decyzji z dnia [...] lutego 2007r. nr [...], Minister Gospodarki wskazał, że rozstrzygnięcie zaprezentowane w decyzji Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r. Nr [...], którą nie stwierdzono nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...] – L., ul. [...] było prawidłowe. Organ wskazał, że ze znajdującego się w aktach sprawy postanowienia Sądu Rejonowego w L. z dnia [...] lipca 1997 r., sygn. akt [...], w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po M. P. - synu K. i I. wynika, iż osoba ta zmarła w dniu [...] stycznia 1945 r. a zatem przed wejściem w życie ustawy nacjonalizacyjnej. W dniu 5 lutego 1946 r. własność przedsiębiorstwa nie mogła zatem przysługiwać M. P. Spadkobiercami po M. P. byli dwaj jego synowie J. P. i B. P. Organ wskazał również, że żona M. P., M. P. musi być uznana za współwłaścicielkę przedmiotowego przedsiębiorstwa, ponieważ jak wynika z dokumentacji archiwalnej fabryka została założona ze wspólnego majątku małżonków nie zaś z ich majątków odrębnych. Wobec powyższego obowiązkiem organu orzekającego w postępowaniu nieważnościowym było wyjaśnienie, czy osoby będące w dacie 5 lutego 1946 r. współwłaścicielami przedsiębiorstwa spełniały kryteria wskazane w art.2 ust.1 lit.b ustawy nacjonalizacyjnej. Minister Gospodarki wskazał w uzasadnieniu decyzji, że po przeanalizowaniu zgromadzonej w sprawie dokumentacji należy uznać, że spadkobiercy M. P. tj. J. P. i B. P. nabyli w czasie II wojny światowej obywatelstwo niemieckie. M. P. W 1940 r. wraz z żoną M. P. odstąpił od narodowości polskiej, podpisując volkslistę i zmieniając nazwisko na F. Powyższe potwierdza również materiał dowodowy zebrany w innej sprawie o sygn. akt [...], dotyczącej [...] w L., z którego wynika, iż M. P. w czasie okupacji niemieckiej podpisał volkslistę drugiej kategorii, co sprawiło, że uzyskał status tzw. Reichsdeutscha. Było to równoznaczne z nabyciem niemieckiej przynależności państwowej oraz wszelkich praw i obowiązków obywatela Rzeszy. W dalszej części uzasadnienia Minister Gospodarki wskazał, że zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 20 stycznia 1920r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. nr 7, poz. 44) - w brzmieniu obowiązującym w dniu 5 lutego 1946r.- utrata obywatelstwa polskiego następowała m.in. przez nabycie obcego obywatelstwa. Zgodnie zaś z art. 13 ww. ustawy z dnia 20 stycznia 1920r. o obywatelstwie Państwa Polskiego nadanie i utrata obywatelstwa rozciągało się na żonę nabywającego lub tracącego obywatelstwo polskie oraz na jego dzieci w wieku do lat osiemnastu. W chwili podpisania volkslisty przez małżeństwo P. (1940r.) ich synowie J. P. i B. P. mieli po [...] lata, a zatem skutki decyzji rodziców o przyjęciu niemieckiego obywatelstwa rozciągały się również na małoletnie dzieci. W tej sytuacji Minister Gospodarki uznał, że J. P. i B. P. nabyli obywatelstwo Rzeszy Niemieckiej (w związku z przyjęciem tego obywatelstwa przez rodziców) a zatem przedmiotowe przedsiębiorstwo stanowiło mienie poniemieckie i zostało przejęte przez Państwo zgodnie z prawem. W skardze na powyższą decyzję B. P. podniósł, że decyzja odmawiająca stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa jest bezprawna i krzywdząca. Z treści skargi wynika, że B. P. zakwestionował punkt I sentencji zaskarżonej decyzji, którym utrzymano w mocy decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r. Nr [...], niestwierdzającą nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...] – L., ul. [...]. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powtarzając argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skargę należało uwzględnić, gdyż zaskarżona decyzja w części określonej w punkcie I sentencji narusza prawo. Wbrew art. 7 i 77 § 1 kpa w postępowaniu nieważnościowym nie wyjaśniono wszystkich okoliczności niezbędnych do ustalenia, czy orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...] – L., ul. [...] (opublikowane: Monitor Polski z dnia 30 kwietnia 1948 r. Nr 44, poz.223) nie narusza w sposób rażący art. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz.17). Z treści orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...] – L., ul. [...] nie wynika, do której z grup wskazanych w art. 2 ust. 1 lit. a-e zaliczono przedsiębiorstwo. W orzeczeniu tym powołano bowiem wyłącznie art. 2, art. 2 ust. 7 oraz art. 6 ust.1 ustawy, odnoszące się w sposób ogólny do przejścia przedsiębiorstw na własność Państwa. Organ orzekający w postępowaniu nadzorczym przyjął, iż przejście przedsiębiorstwa nastąpiło z racji zaistnienia jednej z przesłanek wskazanych w art.2 ust.1 lit b ustawy. Organ uznał bowiem, iż współwłaścicielami przedsiębiorstwa w dacie 5 lutego 1946r. były osoby, które nabyły obywatelstwo Rzeszy Niemieckiej. Ustalenie powyższe w zestawieniu ze zgromadzonym materiałem dowodowym budzi poważne wątpliwości. Ze znajdującego się w aktach sprawy postanowienia Sądu Rejonowego w L. z dnia [...] lipca 1997 r., sygn. akt [...], w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po M. P. - synu K. i I. wynika, iż M. P. nie pozostawił testamentu a spadek po nim nabyli na podstawie ustawy jego synowie J. P. i B. P. po 1/2 części każdy z nich z zachowaniem przez żonę zmarłego M. P. prawa do dożywotniego użytkowania 1/3 części spadku. Organ nie wyjaśnił jednoznacznie, czy J. P. i B. P. istotnie utracili obywatelstwo polskie i stali się obywatelami Rzeszy Niemieckiej. W tym miejscu należy przytoczyć końcowy zapis art. 11 ustawy z dnia 20 stycznia 1920r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. nr 7, poz. 44), który stanowi, iż osoby, obowiązane do czynnej służby wojskowej, nabyć mogą obywatelstwo obce nie inaczej, jak po uzyskaniu zwolnienia od powszechnego obowiązku wojskowego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, w przeciwnym razie wobec Państwa Polskiego nie przestaną być uważane za obywateli polskich. W postępowaniu przed organem nadzoru kwestia ta w ogóle nie była brana pod uwagę przy ustalaniu obywatelstwa M. P., co w konsekwencji mogło mieć wpływ na ustalenie obywatelstwa jego synów. Organ nie ustalił również, czy w okresie powojennym kwestionowane było polskie obywatelstwo J. P. i B. P. Nie wyjaśniono również, czy osoby te posługują się polskimi dokumentami tożsamości. Z pism skarżącego B. P. wynika, że zamieszkuje on w L. gdzie przez wiele lat pracował. Należy również wskazać, że Minister Gospodarki nie jest organem właściwym do stwierdzenia posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 15 lutego 1962r. o obywatelstwie polskim posiadanie i utratę obywatelstwa polskiego stwierdza właściwy wojewoda (art. 17 ustawy). Stwierdzić zatem należy, że działające w sprawie organy nadzoru nie ustaliły w sposób jednoznaczny, czy współwłaściciele przedmiotowego przedsiębiorstwa utracili polskie obywatelstwo i byli obywatelami niemieckimi w dacie nacjonalizacji przedsiębiorstwa. Powyższa kwestia ma w sprawie znaczenie podstawowe, szczególnie przy założeniu, że przedmiotowe przedsiębiorstwo zostało przejęte na rzecz Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b ustawy nacjonalizacyjnej. Bez dokładnego wyjaśnienia wskazanych okoliczności nie jest możliwe wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w postępowaniu nadzorczym dotyczącym orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...] – L., ul. [...]. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art.145 § 1 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270).