IV SA/Wa 735/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marian Wolanin (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Alina Balicka, Sędzia WSA Marta Laskowska, Protokolant Katarzyna Tomiło, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 września 2008 r. sprawy ze skargi A. P., J. P. i C. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) listopada 2007 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody (...) z dnia (...) marca 2004 roku numer (...) ; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących A. P., J. P. i C. S. solidarnie kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2007 roku nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2004 roku nr [...] stwierdzającej, że nieruchomość ziemska stanowiąca własność S. R. obj. [...] Sądu Okręgowego w T., w części zabudowanej siedzibą rodu R., odpowiadającą obecnie działce nr [...] o pow. 9,65 ha, podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ drugiej instancji podzielił stanowisko wyrażone w decyzji organu pierwszej instancji stwierdzające, że zespół pałacowo - parkowy stanowi część składową majątku ziemskiego własności S. R. o powierzchni 3164 ha, w tym 407 ha użytków rolnych, a zatem przekraczającym normy obszarowe określone przepisami dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. W szczególności wskazano, że wydając decyzję organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego przesłuchano świadków na okoliczność sposobu użytkowania oraz związku zespołu pałacowo-parkowego stanowiącego siedzibę właścicieli z majątkiem ziemskim. W oparciu o zeznania świadków oraz dokumenty archiwalne ustalono, iż obszar ogólny majątku ziemskiego wynosił 3164 ha, w tym 407 ha użytków rolnych. Przedmiotowa część majątku objęta [...] posiadała powierzchnię 1206 ha i w jej skład wchodziło m.in.: 240,77 ha gruntów ornych, 19,22 ha pastwisk, 12,92 ha łąk, 5,39 ha ogrodów warzywnych, 13,19 ha zajmowało podwórze wraz z zabudowaniami i drogami, 9,08 ha park, 0,25 ha stawy i 8,50 ha nieużytki wraz z zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi. Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej zostały przeznaczone nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych. Nieruchomości spełniające te warunki przechodziły na własność Państwa w całości i bez odszkodowania z mocy prawa. Sygn. akt IV SA/Wa 735/08 W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniesiono, że pod pojęciem nieruchomości ziemskiej w rozumieniu dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej należy rozumieć nie tylko nieruchomości o charakterze rolnym, ale także te, które nie były bezpośrednio wykorzystywane dla celów prowadzenia produkcji rolnej. Do tego rodzaju nieruchomości organ drugiej instancji zalicza nieruchomości zabudowane, w których mieszkał właściciel majątku ziemskiego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2007 r., A. P., J. P. i C. S. zarzucili: nieważność postępowania przed Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi (art. 145§1 pkt 4 k.p.a. w zw. z art. 145§1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), wobec braku udziału strony w postępowaniu bez własnej winy; naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 15 i art. 138 kpa w zw. z art. 78 Konstytucji RP poprzez zaniechanie przez organ II instancji obowiązku ponownego całościowego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy; art. 7, art. 10 §1, art. 77, art. 80 oraz art. 107 §3 kpa poprzez niewyjaśnienie w sposób wszechstronny stanu faktycznego sprawy oraz materiału w niej zgromadzonego; art. 136, art. 78 §1, art. 75 kpa przez pominięcie wniosków dowodowych skarżących; art. 77 §1 w zw. z art. 140 kpa poprzez brak zgromadzenia w sprawie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego; art. 77 § 1, art. 107 § 3 oraz art. 140 kpa poprzez brak wszechstronnego rozważania w uzasadnieniu decyzji całego zebranego w sprawie materiału dowodowego; - naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy poprzez naruszenie art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię; naruszenie art. 6, art. 7 i art. 8 kpa; naruszenie art. 1 Protokołu nr 1 z dnia 20 marca 1952 r. do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności; naruszenie art. 99 Konstytucji z dnia 21 marca 1921 roku oraz §365 kodeksu cywilnego austriackiego poprzez pozbawienie skarżących własności nieruchomości bez odszkodowania i nie na cele publicznie użyteczne; naruszenie art. 32 zd. 2 Konstytucji RP, naruszenie §4, §11 j §44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 Sygn. akt IV SA/Wa 735/08 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. Ostatecznie skarżący wnieśli o stwierdzenie, że decyzje organów obu instancji zostały wydane bez podstawy prawnej lub zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa wobec faktu, że dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ma jedynie charakter pozoru aktu prawnego, a także art. 2 ust. 1 i 2 dekretu oraz §5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. są sprzeczne z konstytucją RP oraz (alternatywnie) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu utracił moc prawną. Alternatywnie skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I-ej instancji. W uzasadnieniu skargi przedstawiono motywy mające przemawiać za uchyleniem zaskarżonej decyzji. W szczególności podkreślono brak przeprowadzenia przez organ odwoławczy jakiegokolwiek uzupełniającego postępowania dowodowego w sprawie, poprzestając na wykładni art. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, bez uwzględnienia orzeczeń sądów administracyjnych, Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego, w myśl których nie podlegały przejęciu na podstawie powołanego art. 2 dekretu zespoły pałacowo-parkowe, a tylko części nieruchomości o charakterze rolniczym. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując motywy zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek nie wszystkie zawarte w niej zarzuty należy podzielić. Z art. 107 §3 kpa wynika, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W uzasadnieniu faktycznym decyzji organ powinien zatem dokładnie wskazać podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, w szczególności organ powinien zająć stanowisko wobec całego materiału procesowego oraz uzasadnić jasno i należycie swoje zdanie w zakresie oceny przyznanych faktów i dowodów. Sygn. akt IV SA/Wa 735/08 Wskazanie w uzasadnieniu, że organ drugiej instancji podziela stanowisko organu pierwszej instancji, bez szczegółowego odniesienia się do materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie spełnia wymogów jakim powinno odpowiadać uzasadnienie decyzji administracyjnej w przypadku, gdy w postępowaniu odwoławczym pełnomocnik skarżących wskazał cały szereg okoliczności faktycznych i prawnych koniecznych - jego zdaniem - do uwzględnienia w sprawie, a także zgłosił szereg wniosków dowodowych (pisma z dnia 2 stycznia 2007 r. oraz z dnia 26 kwietnia 2007 r.), do których organ odwoławczy w żaden sposób się nie odniósł. Stanowi to naruszenie art. 107 §3 kpa mogące mieć wpływ na wynik sprawy, skoro argumentacja pełnomocnika skarżących odwołuje się do tej części orzecznictwa sądów administracyjnych, w której powoływana jest jako uzasadnienie przeciwnego stanowiska wobec rozstrzygnięcia przyjętego w zaskarżonej decyzji. Wydanie więc odmownej dla skarżących decyzji mogło nastąpić dopiero po uprzednim dokonaniu oceny ich żądań i argumentów zgłaszanych w postępowaniu administracyjnym i daniu tej ocenie wyrazu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, gdyby organ orzekający nie uznał ich za istotne do zmiany rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Treść zaskarżonej decyzji nie wskazuje zatem, dlaczego organ odwoławczy nie uznał żądań i argumentów pełnomocnika skarżących. Ponadto w rozpatrywanej sprawie doszło także do naruszenia art. 79 §1, art. 90 §2 oraz art. 10 §1 kpa w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy, ponieważ przeprowadzając rozprawę administracyjną i przesłuchując w jej toku świadków, organ pierwszej instancji nie zawiadomił uczestników postępowania, w tym ich ówczesnego pełnomocnika, o dokonaniu tej istotnej czynności dowodowej w sprawie, skoro następnie w uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji odwołał się do zeznań jednego ze świadków, jako mającego potwierdzić istnienie okoliczności przemawiającej za prawidłowością niekorzystnego dla skarżących rozstrzygnięcia. Tymczasem z art. 79 §1 wynika, że strona powinna być zawiadomiona o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków, biegłych lub oględzin przynajmniej na siedem dni przed terminem. Z art. 90 §2 pkt 1 kpa wynika zaś, iż organ administracji publicznej wzywa strony do złożenia przed rozprawą wyjaśnień, dokumentów innych dowodów i do stawienia się na rozprawę osobiście lub przez przedstawicieli albo pełnomocników. Natomiast według art. 10 §1 kpa organy administracji publicznej zobowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się Sygn. akt IV SA/Wa 735/08 co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Powołanych obowiązków organu co do zawiadomienia stron o podejmowanych czynnościach w sprawie i zapewnienia im udziału w tych czynnościach nie może zastąpić przesłanie im ówczesnemu pełnomocnikowi protokołu z przeprowadzonej rozprawy do ustosunkowania się w wyznaczonym terminie, skoro czynny udział stron w przesłuchaniu świadków na rozprawie administracyjnej nie oznacza jedynie możliwości ustosunkowania się do ich relacji, lecz polega na zapewnieniu możliwości zadawania świadkom pytań zmierzających do zweryfikowania ich relacji (art. 79 §2 kpa). Brak zawiadomienia skarżących o rozprawie pozbawił ich zatem uprawnień przewidzianych w art. 79 §1 i art. 95 §1 kpa, zwłaszcza ze względu na możliwość zgłaszania na rozprawie wszelkich zarzutów i okoliczności, których wyjaśnienie umożliwiłoby organowi orzekającemu wydanie rozstrzygnięcia zawierającego ocenę tego wszystkiego, co zdaniem skarżących mogło mieć znaczenie w sprawie. Omawianej wadliwości w przeprowadzeniu rozprawy administracyjnej i przesłuchaniu w jej toku świadków nie dostrzegł organ odwoławczy, natomiast wskazał na w pełni podzielenie argumentacji organu pierwszej instancji, a więc także tej wynikającej z nieprawidłowego przesłuchania świadków, przez co organ odwoławczy naruszył art. 138§1 pkt 1 kpa oraz art. 15 kpa, poprzez zaniechanie ponownej merytorycznej oceny całego zgromadzonego dotychczas w sprawie materiału dowodowego. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż organ pierwszej instancji przeprowadził w dniu [...] marca 2004 r. rozprawę administracyjną w Urzędzie Gminy w P. na okoliczność ustalenia powiązań organizacyjnych, terytorialnych i finansowych właściciela zespołu pałacowo-parkowego, a pozostałą częścią przedmiotowej nieruchomości. Nie wezwał jednak na rozprawę skarżących będących stroną postępowania, a poprzestał jedynie na przesłaniu ówczesnemu pełnomocnikowi skarżących kopii protokołu rozprawy w celu ustosunkowania się do przeprowadzonych czynności. Z powyższego protokołu wynika zaś, że w trakcie rozprawy przesłuchiwani byli świadkowie: B. W. oraz K. J. Tym samym skarżący nie mieli możliwości wzięcia udziału w rozprawie i skorzystania z uprawnień określonych w art. 79 §1 i art. 95 §1 kpa. Należy więc podkreślić, iż za dowód nie może służyć taka czynność, która przeprowadzona Sygn. akt IV SA/Wa 735/08 została z naruszeniem prawa, o ile organ drugiej instancji też oparł swoje rozstrzygnięcie m.in. na wadliwej czynności, nie dostrzegając błędu organu pierwszej instancji. Skutkiem stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów postępowania które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd nie mógł dokonać merytorycznej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia skoro ocena taka jest możliwa dopiero po stwierdzeniu, iż zaskarżona decyzja wydana została z zachowaniem wszystkich wymagań procesowych wynikających z obowiązującego prawa. Sąd nie uwzględnił przy tym zarzutów skargi mających prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji, ponieważ wbrew tym zarzutom, dekret PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej jest aktem prawnym nadal obowiązującym, co w szczególności podkreśla się w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, także w tym, które powołane zostało w skardze. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji. W zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 §1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ orzekający przeprowadzi postępowanie dowodowe w sposób zapewniający prawo wszystkim stronom do czynnego w nim udziału, odnosząc się również do wszystkich wniosków dowodowych jakie skarżący do tej pory zgłosili i dopiero na tej podstawie dokona oceny zastosowania w sprawie przepisów dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, mając na względzie konieczność ustosunkowania się do argumentacji przedstawionej dotychczas przez skarżących.