IV SA/Wa 776/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędziowie asesor WSA Agnieszka Wójcik, asesor WSA Tomasz Wykowski (spr.), Protokolant Marta Olszówka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 sierpnia 2005 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2005 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej - oddala skargę - Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2005 r., znak [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k. p. a.: - uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2004 r., znak [...], stwierdzającą, że nieruchomość odpowiadająca obecnie działce ewidencyjnej nr [...] o pow. 9,77 ha położony w H. oraz pozostały majątek ziemski H., którego całkowita powierzchnia wynosiła 1844,97 ha, stanowiący własność Z. i J. K., objęty [...] /zniszczony/ księgi gruntowej dla większej posiadłości H. prowadzonej przez Sąd Okręgowy [...] L. - podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) o przeprowadzeniu reformy rolnej - i umorzył postępowanie pierwszej instancji. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, iż R. K. wystąpiła do Wojewody [...] z wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej, że część składowa nieruchomości ziemskiej "H." o obszarze ogólnym 1844,97 ha, stanowiącej własność Z. i J. braci K. - w postaci działki o nr [...] o pow.9,77 ha, położona w H., nie podpadała pod działanie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podkreślił, iż zgodnie z art. 2 ust.1 lit.e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej pod jego działanie podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret nie tylko nie przewidywał wydania decyzji administracyjnych o przejęciu nieruchomości ziemskich, ale nie zawierał też regulacji przesądzających o trybie rozstrzygania sporów dotyczących nacjonalizacji tych dóbr. W wąskim zakresie jedynie w rozporządzeniu w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), został określony tryb postępowania rozstrzygania sporów obejmujących nieruchomości o jakich mowa w art.2 ust.1 lit.e dekretu. W powołaniu na §5 i 6 cytowanego wyżej można jednakże wywodzić tylko, iż z uwagi na obszar przejętej przez Skarb Państwa nieruchomości, nie przekraczającej norm obszarowych wskazanych w art.2 ust.1 lit.e dekretu, nieruchomość ta nie podlegała przejęciu. W trybie tym można zatem orzekać wyłącznie o całości przejętej nieruchomości, a nie o jej części. Brak jest zatem podstaw do stosowania wskazanej wyżej regulacji do rozstrzygania, że dana część nieruchomości przejętej przez Skarb Państwa, w istocie nie stanowi - z uwagi na swój charakter - jej części składowej. Dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na dekret zostały faktycznie przejęte przez Państwo, możliwe jest na właściwej dla nich drodze procesu cywilnego - przed sądem powszechnym. W tej sytuacji organ odwoławczy uznał, iż Wojewoda [...] nie mógł orzekać, czy zespół pałacowo - parkowy w H., wchodzący w skład majątku o powierzchni 1844, 97 ha, podlegał, czy też nie podlegał pod działanie przepisów dekretu. W tej sytuacji decyzję organu I instancji, orzekającą merytorycznie w tym przedmiocie należało uchylić a postępowanie umorzyć. W skardze na tę decyzję (i w piśmie ją uzupełniającym) R. K. w szczególności podniosła, iż zastosowana przez organ odwoławczy wykładnia §5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu jest niezgodna z utrwalonym już stanowiskiem doktryny i orzecznictwa. Stanowisko to zamykało dotychczas drogę postępowania sądowego we wskazanych wyżej sprawach, przyjmując wyłączność drogi administracyjnej. Stanowisko to musiało zostać zweryfikowane w związku z wejściem w życie Konstytucji RP wskazującej w szczególności w art.77 ust.2, iż ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej do dochodzenia naruszonych wolności i praw. W świetle Konstytucji droga sądowa dopuszczalna jest zarówno co do części, jak i całości zabranego na reformę rolną majątku. Powyższe nie oznacza jednakże wyłączenia drogi administracyjnej na zasadach określonych w §5 rozporządzenia. Przyjęcie, że orzekać w trybie §5 rozporządzenia można jedynie odnośnie całości przejętego majątku ze względu na jego obszar jest wykładnią contra legem tego przepisu. Wyłącza to ponadto merytoryczną administracyjną kontrolę stosowania dekretu, co narusza prawo do skutecznego środka odwoławczego, gwarantowane Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz.284 z późn.zm.). Nie można kwestionować dopuszczalności równoległego orzekania w przedmiocie wyłączania nieruchomości spod działania dekretu - zarówno w na drodze postępowania przed sądem powszechnym, jak i w drodze administracyjnej, zważywszy na inny zakres rozstrzygania w obu przypadkach. W ocenie skarżącej stanowisko organu sankcjonuje sytuację, w której przyjmuje się wykładnię rozszerzającą co do zakresu zastosowania samego dekretu oraz wykładnię zawężającą, niczym nie usprawiedliwioną, co do środków ochrony prawnej związanych z jego stosowaniem. W odpowiedzi na skargę organ II instancji podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skargę należało oddalić albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Słusznie uznał organ odwoławczy, iż brak jest podstawy prawnej do rozpoznania żądania skarżącej w postępowaniu administracyjnym. Zachodziły zatem podstawy do umorzenia postępowania administracyjnego, co uczynił Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, uchylając uprzednio decyzję organu I instancji. O wadliwości orzeczenia pierwszoinstancyjngo, dodatkowo uzasadniającej konieczność jego uchylenia przez organ II instancji świadczy fakt, iż w bezpodstawny sposób orzeczono nim o całości majątku ziemskiego H. Powyższe stanowiło zatem nieuprawnione wykroczenie przez organ poza żądanie skarżącej, domagającej się wydania orzeczenia wyłącznie w zakresie poszczególnych części tego majątku. Na podstawie art.2 ust.1lit.e) dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100ha powierzchni ogólnej, bądź 50ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj z dniem 13 września 1944r. Zarówno w samym dekrecie jak i w przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art.2ust.1lit.e) dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Brak jest również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, w zakresie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art.2ust.1lit.e) wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex lege. Zaistnienie skutków rzeczowych tego uregulowania w postaci przejścia majątków ziemskich na własność państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art.1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946r.o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej /Dz.U.Nr 39, poz.233 ze zm/. Przepisy wykonawcze do tego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. w jego §6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art.2ust.1lit.e) dekretu. Wniosek taki w myśl §5 tego rozporządzenia był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w §6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej i odmienne stanowisko w tej mierze skargi nie ma umocowania prawnego. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art.2ust.1lit.e) dekretu powodowało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany. Zgodnie z §5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość "podpada pod działanie art.2ust.1lit.e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w §5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art.2ust,1 lit. e)" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dozwala również na rozstrzyganie o tym czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, czy społeczno gospodarcze przeznaczenie to jednak zestawienie treści tego uregulowania z §6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w §5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchmosci z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art.2ust.1pkt e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany §6 posługuje się również określeniem "dana nieruchomość, jaki zawiera §5 rozporządzenia, jednak zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art.2ust1lit.e) dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje odmiennie niż przyjmowano we wcześniejszym orzecznictwie, że przewidziana w §5 rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art.2 ust.1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art.2§1i3kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane sądy powszechne o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. O czym była mowa wyżej w §5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych /własności/ do nieruchomość ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art.2ust1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchmosci ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art.2ust.1lit.e) zostały faktycznie przejęte przez państwo, bowiem ani dekret, ani wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnych na właściwej dla nich drodze to jest w postępowania przed sądem powszechnym czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym czy też w powództwie o ustalenie prawa. W świetle powyższego nie można podzielić stanowiska skargi aby orzekanie w przedmiocie wyłączenia spod działania dekretu niektórych tylko części nieruchomości przejętej na jego podstawie było możliwie zarówno w postępowaniu przed sądem powszechnym, jak i w postępowaniu administracyjnym. Z powyższych przyczyn, na podstawie art.151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.o Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz.1270/, Sąd orzekł jak w sentencji.