IV SA/Wa 894/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Otylia Wierzbicka (spr.), Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Miron, sędzia NSA Maria Rzążewska, Protokolant Andrzej Malinowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2005 r. sprawy ze skargi A.N. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2004 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości ziemskiej na rzecz Skarbu Państwa - oddala skargę - Wojewoda [...] decyzją z dnia [...].05.2002 r. powołując się na § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dn. 6.09.1944 r., orzekł, że nieruchomość ziemska o powierzchni 408,0957 ha zapisana w księdze wieczystej [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G.- podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że na podstawie wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. został w dniu [...] lipca 1945 r. wpisany w Kw. [...], jako właściciel majątku Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Wpis nie powołuje konkretnej litery, ale według organu podstawą prawną przejęcia objętej wnioskiem nieruchomości był art. 2 ust. 1 lit e dekretu. Według tego przepisu na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości, których łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Cele reformy rolnej nie stały na przeszkodzie przejęciu zabudowanych nieruchomości ziemskich. Zgodnie z art. 6 dekretu nieruchomości wraz z częściami składowymi przechodziły niezwłocznie w zarząd państwowy wykonywany przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 16.04.1996 r. TK W 15/95 OTK 1996/2/13 stwierdził, że normy obszarowe określone w dekrecie dotyczyły wyłącznie tych nieruchomości ziemskich, które z dniem wejścia w życie dekretu przechodziły z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. Przejęcie nieruchomości ziemskiej [...]i [...]., której obszar przekraczał 100 ha nastąpiło w ocenie organu zgodnie z przepisem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Od powyższej decyzji odwołanie wniosła M.N.. W odwołaniu podnosi, że we wniosku do wojewody żądała zwrotu majątku ziemskiego [...] wraz z [....] o powierzchni 408,0957 ha, gdyż jest obecnie użytkowany niezgodnie z celem, na który został odebrany. W budynku mieszkają najemcy, którzy czynsz płacą Agencji Rynku Rolnego, która się wzbogaca kosztem utraconych korzyści spadkobierców, a to stanowi naruszenie art. 1 ust. 1 dekretu o reformie rolnej. Zaskarżona decyzja zdaniem odwołującej się nie rozstrzyga co do istoty wniosku, gdyż nie orzeka o zwrocie, ani też nie odmawia zwrotu majątku. Taka decyzja narusza art. 20 i 21 Konstytucji. Wnosi o uchylenie zaskarżonej decyzji. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzja z dnia [...] lipca 2004 r. po rozpatrzeniu odwołania powołując się na art. 138 § 1 pkt 2 kpa uchylił zaskarżoną decyzję i umorzył postępowanie przed organem pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 61 kpa, postępowanie wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu. Żądanie strony określa przedmiot tego postępowania, a w razie wątpliwości sprecyzowanie żądania należy do strony. W przedmiotowej sprawie wniosek strony nie dawał wojewodzie podstaw do jego rozpatrzenia w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. Z powołanego przepisu wynika jednoznacznie, że postępowanie o wyłączenie spod działania dekretu może być prowadzone wyłącznie na wniosek strony. W niniejszej sprawie wniosek taki nie został złożony. Odnosząc się do zarzutów zawartych w odwołaniu organ stwierdził, iż w obecnym stanie prawnym brak jest uregulowań, które pozwoliłyby organom administracji orzekać o restytucji nieruchomości przejętych z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ powołał się na wyrok NSA z dnia 12.10.2000 r. w sprawie IV SA 730/00, w którym Sąd wyraził pogląd, że ustawa konstytucyjna nie zawiera uregulowań nakazujących restytucję uprzednio odjętych praw na podstawie przepisów nacjonalizujących nieruchomości ziemskie, wydanych w stanie obowiązującym przed datą jej wejścia w życie. Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosła A.N. podnosząc te same zarzuty, co w odwołaniu. Powoływanie się przez organ na zapis § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu oceniła jako wysoce niestosowne, gdyż represjonowanie ziemian było powszechnie stosowane przez Państwo, co czyniło przepis o prawie odwołania się od orzeczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego martwym. Wnosi o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenia na jej rzecz kosztów postępowania sądowego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzenie reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa, a przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r. Dekret z datą jego wejścia w życie w odniesieniu do nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność tych nieruchomości ex lege. Zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego stwierdzające, że nieruchomość podpada pod działanie dekretu o przeprowadzenie reformy rolnej stanowiło podstawę do dokonania wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowego właściciela. Przepisy wykonawcze do tego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. w § 6 przewidywały możliwość złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 rozporządzenia był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym, a rozstrzygnięcie o tym, czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany. Przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. 45.10.51) decyzja mogła wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość areału, w tym użytków rolnych. W przedmiotowej sprawie skarżąca jak o następczyni prawna złożyła w dniu 17 listopada 2000 r. do Wojewody [...] wniosek o zwrot majątku ziemskiego [...] wraz z [...], położonego w powiecie G. o powierzchni 408 ha 9 arów i 57 m-, którego właścicielką była J.S., a przejętego na rzecz Skarbu państwa na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Z akt sprawy wynika, że na wniosek Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. w dniu [...] lipca 1945 r. w księdze wieczystej Gminy P. dobra jako właściciel majątku [...] i [...] został wpisany Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu PKWN z dnia 6 września 1945 r. Wpis nie powołuje wprawdzie litery, ale organ zasadnie uznał, że podstawą przejęcia nieruchomości objętej wnioskiem był art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zgodnie z art. 61 kpa postępowanie wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu. Żądanie strony określa przedmiot tego postępowania, a w razie wątpliwości sprecyzowanie żądania należy do strony. Wniosek w niniejszej sprawie sporządziła pełnomocnik skarżącej będąca adwokatem, a żądanie zostało jasno sprecyzowane. Wniosek ten został rozpatrzony przez organ pierwszej instancji w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. choć nie było do tego podstaw, na co słusznie zwrócił uwagę organ odwoławczy. Postępowanie o wyłączenie nieruchomości ziemskiej spod działania dekretu może być wszczęte wyłącznie na wniosek strony, a wniosku takiego nie było. Złożony wniosek zawiera żądanie zwrotu przejętego majątku ziemskiego i powołuje się na jego przeznaczenie przez Państwo na cele niezgodne z dekretem. Organ odwoławczy powołując się na żądanie strony zawarte we wniosku i odnosząc się do zarzutów odwołania zajął prawidłowe stanowisko, że żądanie zwrotu przyjętego majątku nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym. Jest to spór o prawo rzeczowe, zaś w rozporządzeniu wykonawczym i cytowanym już § 5 przewidziano drogę postępowania administracyjnego do rozstrzygania o prawach rzeczowych do nieruchomości ziemskich tylko w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. Wskazał na to organ pierwszej instancji podnosząc, że obszar majątku ziemskiego [...] i [...] przekraczał 100 ha, a zatem podpadał pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości. Ani dekret ani przepisy wykonawcze wydane na jego podstawie nie wykluczały dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze to jest w postępowaniu przed sądem powszechnym. Zasadnie zatem organ odwoławczy wskazując na niedopuszczalność postępowania administracyjnego w sprawie o zwrot majątku przejętego na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzenie reformy rolnej uchylił decyzję organu pierwszej instancji i umorzył postępowanie przed tym organem. Z powyższych względów na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 02.153.1270) orzeczono jak w sentencji.