IV SA/Wa 895/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Anna Szymańska (spr.) Sędzia NSA Otylia Wierzbicka Sędzia WSA Łukasz Krzycki Protokolant Anna Nader po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 marca 2005 r. sprawy ze skargi P. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2004 r. Nr [...] w przedmiocie nieważności orzeczenia w części dotyczącej przejęcia na własność Skarbu Państwa nieruchomości stanowiącej własność J. D. I. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz P. D. kwotę 340 zł (trzysta czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dn. [...].03.2004 r. Wojewoda [...] odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dn. [...] lipca 1954 r. w części dotyczącej przejęcia na własność Skarbu Państwa nieruchomości położonej w K., stanowiącej w dacie przejęcia własność J. D. s. O. W obszernym uzasadnieniu stwierdzono, że powyżej wskazanym orzeczeniem wydanym na podstawie dekretu z dn. 27.07.1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego oraz dekretu z dn. 05.09.1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR zostały przejęte na własność Państwa nieruchomości we wsi K. o ogólnym obszarze 726 ha po osobach przesiedlonych w ramach tzw. akcji "Wisła" na ziemie zachodnie i do ZSRR. Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności tego orzeczenia w części nieruchomości J. D. wystąpił jego spadkobierca P. D. Organ ustalił, że J. D. w dacie przesiedlenia był w posiadaniu gospodarstwa składającego się z działek o łącznej powierzchni 7,4190 ha, objętego wszczętym w 1939 r. postępowaniem scaleniowym. Rozważając zasadność wniosku o stwierdzenie nieważności przedmiotowego orzeczenia o przejęciu nieruchomości J. D., organ stwierdził, że rażące naruszenie prawa zachodzi wówczas, gdy następuje wyraźne, nie budzące wątpliwości interpretacyjnych naruszenie przepisu prawa materialnego lub procesowego, przy czym musi to być nie zwykłe, a kwalifikowane naruszenie. Kwestionowane natomiast orzeczenie wydane zostało na podstawie dekretu z dn. 27.07.1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego. Wojewoda powołał się na liczne orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, które zarzuca orzeczeniom analogicznym do orzeczenia ocenianego w tym postępowaniu brak oznaczenia przedmiotu, którego miałoby dotyczyć rozstrzygnięcie, co stanowi rażące naruszenie art. 75 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dn. 22.03.1928 r. o postępowaniu administracyjnym. Wadliwość taka uniemożliwia uzyskanie przez osobę pozbawioną własności ekwiwalentu w postaci zarachowania wartości przejętych gruntów na poczet ceny nabycia innych gruntów rolnych zgodnie z art. 5 cytowanego dekretu. Zdaniem Wojewody brak określenia w orzeczeniu przedmiotu przejęcia nie spowodował skutków ujemnych dla zainteresowanego, gdyż J. D. po powrocie z miejsca przesiedlenia nadano grunty z Państwowego Funduszu Ziemi. Nieruchomości te o powierzchni 6,58 ha zostały uregulowane w KW nr [...], a jako ich właściciela wpisano J. D. W tej sytuacji brak w orzeczeniu z dn. [...].07.1954 r. określenia przedmiotu przejęcia w odniesieniu do J. D. nie spowodował skutków w postaci uniemożliwienia uzyskania innego gospodarstwa. Z tego powodu w tym konkretnym przypadku brak podstaw do stwierdzenia nieważności kontrolowanego orzeczenia. Nadto, zdaniem organu w sprawie przejęcia nieruchomości w K. wydano dwa analogiczne w treści orzeczenia z różnych dat: z [...].12.1951 r. i [...].07.1954 r. Orzeczenie z [...].12.51 r. zostało uchylone na mocy decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dn. [...].09.1969 r. W tej sytuacji pozostało orzeczenie z dn. [...].07.1954 r., które było przedmiotem badania przez Wojewodę. Wskutek odwołania wniesionego przez P. D. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dn. [...].10.2004 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazano, iż na własność Państwa w oparciu o przedmiotowy dekret mogły być przejmowane nieruchomości ziemskie położone m.in. w powiecie gorlickim. Do podjęcia więc decyzji o charakterze konstytutywnym i uznaniowym konieczne było ustalenie dwóch przesłanek: dana nieruchomość miała charakter ziemski oraz nie pozostawała we władaniu właścicieli w dacie przejęcia. W ocenie Ministra w dacie przejęcia nieruchomości miała ona charakter ziemski, jak również nie zamieszkiwali w niej jej właściciele, gdyż w 1947 r. zostali przesiedleni na ziemie zachodnie w ramach akcji "Wisła". Zostały zatem spełnione obydwie przesłanki. Odwołując się do rozważań zawartych w decyzji organu I instancji odnośnie kwalifikacji naruszeń prawa jako rażących, Minister stwierdził, że naruszenie art. 75 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 22.03.1928 r. o postępowaniu administracyjnym nie może zostać uznane za rażące naruszenie prawa, bowiem nie uniemożliwiło ono osobie, której odjęto własność uzyskania ekwiwalentu. W skardze do sądu administracyjnego P. D. podniósł, że orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dn. [...].07.1954 r. było decyzją zbiorczą tzn. dotyczyło więcej niż jednej osoby, a takiego rodzaju orzeczeń rozporządzenie Prezydenta z 22.03.1928 r. o postępowaniu administracyjnym nie przewidywało. Nadto, jak wskazuje orzecznictwo NSA, orzeczenie takie winno zawierać osnowę, czyli powinno określać nieruchomość ziemską, wskazywać dane tej nieruchomości obejmujące obszar, numery ewidencyjne, granice. Brak tych wymogów w ocenionej w postępowaniu nieważnościowym decyzji trzeba ocenić jako rażące naruszenie art. 75 ust. 1 powołanego rozporządzenia Prezydenta. Skarżący podniósł, że w sprawie przejęcia zostały wydane dwa orzeczenia, drugie z nich z dn. [...].07.1954 r. zostało ogłoszone w Dzienniku Urzędowym Prezydium WRN w R. i ono jest orzeczeniem ostatecznym. To także orzeczenie jest kwestionowane przez skarżącego. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna, a zarzutom w niej zawartym nie można odmówić trafności. Stosownie do art. 1 dekretu z dn. 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Skarbu Państwa nie pozostających z faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46, poz. 339 ze zm.) mogły być przejmowane na własność Państwa w całości lub w części nieruchomości ziemskie położone w wymienionych województwach w obrębie pasa granicznego, przewidzianego w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dn. 23.12.1927 r. o granicach Państwa (tj. Dz. U. z 1937 r., Nr 11, poz. 83) oraz powiatach: biłgorajskim, krasnostawskim i lubelskim województwa lubelskiego oraz brzozowskim i przeworskim województwa rzeszowskiego, jeżeli nie pozostawały w faktycznym władaniu właścicieli. Przewidując możliwość przejęcia przez Państwo nieruchomości ziemskich na wymienionych obszarach, dekret nie wiązał tego uprawnienia z przyczynami utraty władztwa nad nieruchomościami przez właściciela. Przesłanką przejęcia był fakt obiektywny w postaci utraty władztwa właściciela, bez badania przyczyn, w jaki sposób został jego pozbawiony tego władztwa. Okoliczności te zaś są bezsporne w niniejszej sprawie. Wadliwość natomiast badanego orzeczenia dotyczy jego strony formalnej i w ocenie Sądu wadliwość ta może być zakwalifikowana jako rażące naruszenie prawa. Otóż jak trafnie wskazuje skarga, badane w postępowaniu nadzorczym orzeczenie nie zawiera danych dotyczących poszczególnych przejmowanych nieruchomości, lecz ogranicza się jedynie do wymienienia danych osób, których gospodarstwa zostały przejęte (pkt I część druga przedmiotowego orzeczenia). Nie wskazuje nr ewidencyjnych działek, ich powierzchni oraz innych danych geodezyjnie je indywidualizujących. Co prawda przepisy dekretu nie określały bezpośrednio w jaki sposób należy w decyzjach określać przejmowane nieruchomości ziemskie, można jednak wywnioskować ten sposób z przepisów wykonawczych. Z upoważnienia bowiem zawartego w art. 3 ust. 2 dekretu z dn. 27.07.1949 r. zostało wydane rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dn. 16.09.1950 r. w sprawie sposobu określania przejmowanych na własność Państwa nieruchomości ziemskich w razie, gdy ich granice zostały zatarte, oraz trybu postępowania w przypadku, gdy właściciel nieruchomości jest nieznany (Dz. U. nr 45, poz. 416). Zgodnie z § 1 tego rozporządzenia przejmowane na własność Państwa nieruchomości ziemskie w razie, gdy granice ich zostały zatarte, określa się w orzeczeniu przez opis granic zespołu gruntów, składających się na te nieruchomości lub przez wymienienie nieruchomości o ustalonych granicach, które bezpośrednio otaczają ten zespół gruntów. Zatem obowiązujące przepisy wymagały szczegółowego opisu nieruchomości, co prawda precyzując to wymaganie dla nieruchomości, których granice zostały zatarte. Nie sposób jednak przyjąć, że ustawodawca dopuścił taki szczególny tryb tylko w odniesieniu do nieruchomości, których granice zostały zatarte. Tym samym zważywszy na fakt, że gospodarstwa rolne składały się z szeregu nieruchomości położonych w różnych częściach gromady, każda z nich winna być tak opisana, aby wskutek tego opisu nie było żadnych wątpliwości jakie nieruchomości i działki gruntu składają się na gospodarstwo rolne i jaka była ich powierzchnia. Nie można przyjąć, że przepisy dozwalały na globalne przejęcie gospodarstw leżących na terenie danej gromady jedynie z podaniem ogólnego obszaru wszystkich przejętych nieruchomości. Zgodnie z art. 4 ust. 1 cyt. dekretu orzeczenie o przejęciu nieruchomości ziemskiej stanowiło podstawę do ujawnienia w księgach wieczystych i zbiorach dokumentów przejścia własności na rzecz Państwa. Stąd też niezbędne było dokładne określenie przedmiotu przejęcia. Przepisy powoływanego dekretu nie przewidywały przejmowania z mocy prawa nieruchomości, które nie były we władaniu właścicieli, lecz dopuszczały możliwość takiego przejęcia. Aby własność przeszła na rzecz Państwa konieczne było wydanie decyzji, zwanej orzeczeniem. Zgodnie zaś z art. 75 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22.03.1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. Nr 36, poz. 341 ze zm.) każda decyzja winna zawierać osnowę rozstrzygnięcia. W przypadku decyzji wydawanych na mocy przedmiotowego dekretu osnowa decyzji spełniająca wymaganie powołanego przepisu winna określać nieruchomość ziemską, do której tytuł własności miała dana osoba nie wykonująca nad nią władztwa, w ten sposób, że będzie wskazywać obszar, granice oraz nr ewidencyjne działek. Nie określenie przedmiotu przejęcia w osnowie decyzji ocenić należy, jak podnosi skarżący, jako rażące naruszenie art. 75 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22.03.1928 r. o postępowaniu administracyjnym, bowiem prowadziło do takiej sytuacji, że działanie Państwa nakierowane na odebranie nieruchomości mogło być obciążone błędami i w konsekwencji decyzja nie nadawała się do wykonania. Zatem rażącego naruszenia prawa, dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, które organy winny wziąć pod uwagę, należy doszukiwać się w uchybieniu przepisom art. 1, 2 i 3 dekretu z dn. 27.07.1949 r. o przejęciu na własność Skarbu Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego oraz art. 75 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22.03.1928 r. o postępowaniu administracyjnym. A ponieważ w zaskarżonych decyzjach nie dopatrzono się nieważności w związku z rażącym naruszeniem wyżej wymienionych przepisów, zostały one wydane z naruszeniem art. 156 § 1 pkt 2 kpa, które należy uznać za mające istotny wpływ na wynik sprawy, co stanowi podstawę do uchylenia orzeczeń obydwu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) i art. 135 ustawy z dn. 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 1 powołanej ustawy. Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w sentencji.