IV SA/Wa 942/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych przekraczających kwotę stu złotych wpisu od zażalenia oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi W. L. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2012 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 października 2012 r. oddalił skargę W. L. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2012 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia. Z klei postanowieniem z dnia 29 października 2012 r. Sąd odmówił skarżącemu sporządzenia uzasadnienia powołanego wyroku, ze względu na uchybienie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia. Odpis postanowienia doręczono W. L. w dniu 6 listopada 2012 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru znajduje się na karcie nr 194 akt sprawy). W dniu 12 listopada 2012 r. skarżący wniósł zażalenie na postanowienie z dnia 29 października 2012 r. Jednocześnie zwrócił się o przyznanie prawa pomocy, w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W złożonym na urzędowym formularzu oświadczeniu z 10 listopada 2012 r. o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną (S. L.), wskazał, że źródła utrzymania dwuosobowej rodziny stanowią świadczenia emerytalne jego i żony w wysokości, odpowiednio: 1.797,64 zł i 1.239,01 zł. Jako jedyny posiadany majątek skarżący wymienił mieszkanie o powierzchni 53 m2. W uzasadnieniu wniosku stwierdził, że otrzymywane świadczenia pochłaniane są przez bieżące wydatki, związane z utrzymaniem mieszkania, wyżywieniem, zakupami odzieży, lekarstw, rehabilitacją, dojazdami do lekarzy oraz na naświetlenia onkologiczne. Dodał, że obydwoje z żoną cierpią na choroby przewlekłe. Nadmienił, że prowadzenie sprawy dotyczącej stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w D. z [...] stycznia 1962 r. w sprawie przejścia na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego jego rodziców, pochłania znaczną część dochodu małżonków i nie stać go na opłacenie profesjonalnego prawnika. Do wniosku z 10 listopada 2012 r. skarżący dołączył kserokopie decyzji organów rentowych, potwierdzających podane we wniosku wysokości otrzymywanych świadczeń emerytalnych, a także dokumentację medyczną, potwierdzającą, że skarżący jest osobą chorą przewlekle, w sierpniu ubiegłego roku poddany został leczeniu operacyjnemu i nadal wymaga leczenia w poradni specjalistycznej. Pismem z 27 listopada 2012 r. skarżącego wezwano do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń potwierdzających jego stan majątkowy i dochody, to jest: wyciągów z rachunków bankowych jego i żony oraz kopii dokumentów - ewentualnie oświadczenia - potwierdzających wysokość niezbędnych wydatków w gospodarstwie domowym. W piśmie z 11 grudnia 2012 r. skarżący wskazał, że przesyła stan konta wspólnego na 6 grudnia 2012 r., potwierdzenie operacji zasilających konto z ostatnich trzech miesięcy, oświadczył, że nie posiada rachunków i lokat dewizowych oraz wskazał, że przedstawia listę płatności za miesiące: wrzesień, październik i listopad 2012 r., które wynoszą około 2.000 zł. Do płatności tych zaliczył: wyżywienie, odzież, utrzymanie mieszkania (w tym konserwację, remonty, naprawę sprzętu gospodarstwa domowego), wycieczki zdrowotne, zakupy leków, rehabilitacje zdrowotne z dojazdami, utrzymanie osiemnastoletniego samochodu, dzierżawę garażu z działką rekreacyjno-warzywną, skromne prezenty dla dzieci i wnuków, leczenie prywatne i konsultacje związane z chorobami skarżącego i żony (około 1.200 i 1.500 zł miesięcznie). We wskazanym piśmie W. L. oświadczył ponadto, że żyje wraz żoną bardzo biednie, nie stać go na rehabilitację i leczenie sanatoryjne, i zapożycza się u dzieci. Stwierdził, że nie stać go na opłacenie adwokatów, którzy żądają około 20.000 zł za opracowanie opinii do skargi z 30 kwietnia 2012 r. Do pisma z 11 grudnia 2012 r. skarżący dołączył "listę płatności" dokonanych z rachunku bankowego oraz informację o stanie rachunku, z której wynikało, że na 6 grudnia 2012 r. saldo dostępne wynosiło 2.742,02 zł, a suma oszczędności 5.878,25 zł. Przedstawił także potwierdzenia wpłat świadczeń emerytalnych, dokonywane na dwa rachunki bankowe. W dniu 24 stycznia 2013 r. wystosowano do skarżącego ponowne wezwanie, zobowiązując do nadesłania wyciągów z obu rachunków bankowych, których posiadanie przez W. L. można było ustalić na podstawie nadesłanych już dokumentów, za okresy od 1 listopada 2012 r. do 24 stycznia 2013 r. Poinformowano, że wyciągi mają obejmować zestawienie zarówno wpłat, jak i wypłat, a nie tylko listę płatności. Wskazano, że wystarczające będzie nadesłanie wydruków komputerowych, obejmujących zestawienie wszelkich operacji. Ponadto wezwano skarżącego: 1. do wyjaśnienia rozbieżności pomiędzy oświadczeniami z 10 listopada 2012 r. i z 11 grudnia 2012 r., z których wynika, że ponosi koszty utrzymania jednego mieszkania o powierzchni 53 m2, a nadesłaną przy piśmie z 11 grudnia 2012 r. listą płatności zrealizowanych z rachunku bankowego, z której wynika, że z rachunku tego uiszczane są opłaty zarówno na rzecz wspólnoty mieszkaniowej, jak i na rzecz spółdzielni mieszkaniowej, w dniu 15 listopada 2012 r. dwukrotnie uiszczono opłatę za energię elektryczną, uiszczane są opłaty zarówno na rzecz platformy telewizji cyfrowej, jak i na rzecz telewizji kablowej, co wskazuje, że z rachunku bankowego realizowane są płatności z tytułu utrzymania więcej niż jednej nieruchomości - należało wyjaśnić, z jakiego powodu z rachunku bankowego przekazywane są opłaty zarówno na rzecz wspólnoty mieszkaniowej, jak i spółdzielni mieszkaniowej, czy skarżący lub jego żona są właścicielami innej - poza mieszkaniem o powierzchni 53 m2 - nieruchomości, dlaczego w jednym dniu (15 listopada 2012 r.) dwukrotnie uiszczono z tego rachunku opłatę ze energię elektryczną w kwotach 199,54 zł i 254,44 zł oraz dlaczego z rachunku uiszczane są opłaty na rzecz dwóch operatorów telewizji cyfrowej - czy opłaty te są opłatami stanowiącymi wydatki wyłącznie gospodarstwa domowego W. L. i S. L, 2. do nadesłania faktur VAT dokumentujących zobowiązania z tytułu opłat za gaz i energię elektryczną oraz 3. do wyjaśnienia, kim są H. L. i E. L. i z jakiego tytułu wypłacono na ich rzecz z rachunku bankowego w dniach 8 października i 22 października 2012 r. kwoty po 200 zł. W piśmie z 4 lutego 2013 r., stanowiącym odpowiedź na wezwanie z 24 stycznia 2013 r. skarżący wskazał, że przedstawia wypis pełnomocnictwa udzielonego żonie przez przebywającą za granicą córkę (M.) - właścicielkę mieszkania. Oświadczył, że z tego tytułu nie ponoszą wraz z żoną żadnych korzyści ani kosztów. Podał, że w związku z jego chorobą zlikwidował w listopadzie ubiegłego roku trzy lokaty po 15.000 zł i założył trzy lokaty antidotum PRO po 15.000 zł na zabezpieczenie leczenia, które pochłonąć ma około 50.000 zł. Dalej skarżący oświadczył, że E. L. jest jego córką, a przelew 200 zł dotyczył zwrotu pożyczonych pieniędzy, z kolei H. L. jest siostrzenicą jego żony, a przelew dotyczył zwrotu kosztów utrzymania grobu rodziców i siostry żony. W. L. dodał, że obciążony jest kosztami dzierżawy działki rekreacyjnej, opłatami za energię elektryczną i ścieki. Po raz kolejny stwierdził, że nie ma środków w wysokości 20.000 - 25.000 zł na opłacenie adwokata. Poza wspomnianym pełnomocnictwem, skarżący dołączył do pisma z 4 lutego 2013 r. informację o stanie jednego z rachunków bankowych (rachunku bieżącego) na 4 lutego 2013 r., listę płatności dokonanych z tego samego rachunku bankowego w styczniu i lutym bieżącego roku, a także zestawienia operacji dokonanych na tym rachunku bankowym za listopad i grudzień 2012 r. oraz na rachunku "Oszczędzam" za listopad i grudzień 2012 r. oraz za styczeń 2013 r.. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 19 lutego 2013 r. odmówił W. L. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odpis postanowienia doręczono stronie w dniu 1 marca 2013 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru znajduje się na karcie nr 258 akt sprawy). W tym samym dniu skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący stwierdził, że córka dwa razy w roku odwiedza go na święta i reguluje "na rodzinnych zasadach" koszty utrzymania swojego mieszkania, poniesione przez wnioskodawcę i jego żonę. Skarżący wyjaśnił, że z tego powodu wskazał, iż nie ponosi kosztów utrzymania córki. W. L. oświadczył także, że 45.000 zł, to pieniądze podarowane jemu i jego żonie w okresie dziesięciu lat. Środki te miały być przeznaczone na zakup samochodu, jednakże aktualnie pozostają dostępne na wypadek pokrycia kosztów leczenia skarżącego i jego żony lub ich pogrzebu. Skarżący zakwestionował również zawarte w postanowieniu referendarza rozważania odnośnie do kosztów ponoszonych na drobne upominki dla wnuków z okazji rodzinnych oraz opłat za działkę rekreacyjną w mieście. Po raz kolejny też nadmienił, że pełnomocnicy żądają za poprowadzenie jego sprawy przed sądem kwoty 20.000-25.000 zł. W piśmie z dnia 1 marca 2013 r. skarżący wskazał też, że nie wyraża sprzeciwu w części dotyczącej wniesienia opłaty za rozpatrzenie jego zażalenia w wysokości 100 zł. Zmienił zatem zakres wniosku o przyznanie prawa pomocy w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych, ograniczając żądanie do kosztów przekraczających wpis od zażalenia w kwocie 100 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia, czy też zarządzenia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącego. Przystępując do oceny sytuacji materialnej i możliwości płatniczych skarżącego w pierwszej kolejności należy wskazać, że generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Zgodnie bowiem z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Stąd też każda osoba wszczynająca postępowanie przed sądem administracyjnym powinna liczyć się z wydatkami na ten cel. Stosownie do treści art. 246 § 1 ppsa prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z treści powołanego przepisu wynika, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze nie tylko pod uwagę wysokość uzyskiwanych dochodów ale również stan majątkowy strony. Analiza oświadczeń i dokumentów źródłowych złożonych do akt sprawy przez skarżącego pozwala stwierdzić, że nie jest on osobą ubogą, zdolną do zaspokojenia jedynie koniecznych kosztów utrzymania siebie i żony. Zarówno wnioskodawca, jak i jego żona osiągają regularne dochody ze świadczeń emerytalnych, których łączna wysokość wynosi 3.036,65 zł netto miesięcznie. Nadesłane przez stronę wyciągi z rachunków bankowych pozwalają stwierdzić, że dochody skarżącego i jego żony, a także środki zdeponowane na rachunkach pozwalają Państwu L. ponieść koszty koniecznego utrzymania, w tym również koszty leczenia i rehabilitacji. Saldo rachunku bieżącego pozostawało dodatnie, mimo to, że część dokonywanych z niego opłat dotyczyła utrzymania mieszkania córki (czynsz, opłaty za energię elektryczną). W okresach objętych nadesłanymi przez stronę zestawieniami saldo tego rachunku osiągnęło najniższy poziom w dniu 22 listopada 2012 r. - wyniosło wtedy 733,68 zł. Natomiast saldo rachunku "Oszczędzam", na który przelewana jest emerytura skarżącego, i z którego raz lub dwa razy w miesiącu przekazywana jest kwota 2.000 zł na rachunek bieżący, wyniosło na 4 lutego 2013 r. 3.093,75 zł. Sąd nie kwestionuje wiarygodności oświadczenia skarżącego, co do tego, że w rzeczywistości nie ponosi on kosztów utrzymania mieszkania córki. Przyjmuje także oświadczenie o tym, że córka, jak to określił wnioskodawca - "na rodzinnych zasadach" - reguluje swoje należności. Przyjęcie tego oświadczenia nie ma jednak wpływu na twierdzenie, że dokonana powyżej analiza stanu rachunków bankowych skarżącego i jego żony wskazuje, iż z dostępnych na nich środków Państwo L. są w stanie zaspokoić koszty utrzymania własnego gospodarstwa domowego, a także część kosztów utrzymania gospodarstwa domowego córki. Ponieważ w okresie objętym nadesłanymi przez wnioskodawcę zestawieniami operacji na rachunkach bankowych nie odnotowano wpłat od córki, które bilansowałyby dokonywane przez skarżącego płatności za jej mieszkanie, regulowanie przez nią swoich należności "na rodzinnych zasadach" może świadczyć co najwyżej o tym, że środki przekazane przez córkę na pokrycie jej należności zostały wpłacone w okresie poprzedzającym nadesłane zestawienia, bądź, że środki te nie zostały wpłacone na rachunek bankowy, a to oznaczałoby, że skarżący dysponował lub dysponuje dodatkowymi środkami, ponad te, które widoczne są na rachunkach bankowych. Dodatnie saldo rachunku bieżącego wskazuje zatem, że po dokonaniu niezbędnych płatności, w tym płatności związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego córki, skarżący i jego żona są w stanie poczynić dodatkowe oszczędności bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Państwo L. dysponują zarazem oszczędnościami zdeponowanymi na rachunku bankowym "Oszczędzam", a ponadto lokatami bankowymi o łącznej wartości 45.000 zł. W tej sytuacji, nie negując w żaden sposób potrzeby zabezpieczenia dodatkowych środków, np. na leczenie skarżącego i jego żony, nie można przyjąć, że skarżący nie jest w sranie ponieść kosztów postępowania przed sądem. W razie potrzeby wnioskodawca może bowiem wykorzystać środki zdeponowane na rachunku "Oszczędzam", bądź choćby część środków zdeponowanych na lokatach bankowych. W tej sytuacji jest on w stanie ponieść zarówno koszty opłat sadowych i wydatków, jak i koszty zastępstwa prawnego. Przy czym należy zauważyć, że na obecnym etapie postępowania - po oddaleniu skargi W. L. na decyzję odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego i wydaniu postanowienia o odmowie sporządzenia uzasadniania wyroku oddalającego skargę ze względu na przekroczenie terminu, na które strona wniosła zażalenie - brak jest podstaw, aby koszty zastępstwa prawnego szacować na 20.000 - 25.000 zł. Sąd nie kwestionuje również potrzeby ponoszenia przez skarżącego kosztów upominków dla członków rodziny, czy kosztów utrzymania działki rekreacyjnej. Bark jest jednak jakichkolwiek podstaw, aby przyjąć, że tego typu wydatki mają pierwszeństwo przed obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania sądowego, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami gospodarstwa domowego. Możliwość poniesienia tego typu wydatków potwierdza natomiast, że po pokryciu kosztów koniecznego utrzymania siebie i żony, skarżący jest w stanie wygospodarować dodatkowe środki z przeznaczeniem na inne cele. Nie może także uchodzić uwadze, że nie wszystkim wydatkom, które strona wykazuje, jako konieczne koszty utrzymania, jak np. remonty i naprawy sprzętu gospodarstwa domowego, można przypisać charakter stałych wydatków gospodarstwa domowego. Nie można więc uznać, że budżet gospodarstwa domowego Państwa L. jest regularnie i comiesięcznie obciążany wydatkami z tego typu tytułów. Powyższe również nie pozostaje bez wpływu na ocenę możliwości poczynienia przez stronę oszczędności w celu pokrycia kosztów postępowania przed sądem. Dokonana powyżej ocena wykazanego przez W. L. stanu rodzinnego, dochodów i stanu majątkowego, nie pozawala na uwzględnienie przedmiotowego wniosku. Osiągane przez wnioskodawcę i jego żonę dochody oraz posiadane przez nich oszczędności, pozwalają zarówno na poniesienie kosztów koniecznego utrzymania, jak i na pokrycie pełnych kosztów postępowania sądowego. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 260 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.