IV SAB/Wa 508/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 28 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. T. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. T. na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie rozpatrzenia odwołania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. J. T., reprezentowany przez adwokata, w piśmie z dnia 7 grudnia 2017 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie rozpatrzenia odwołania od decyzji o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji określającej wysokość zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 31 lipca 2018 r. odrzucił skargę, jako niedopuszczalną. Skarżący, reprezentowany przez adwokata, w piśmie z dnia 6 września 2018 r. wniósł skargę kasacyjną od postanowienia z dnia 31 lipca 2018 r. Dołączył do niej, złożony na urzędowym formularzu (PPF) wniosek z dnia 7 września 2018 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach J. T. nie wymienił innych osób, które pozostają z nim w gospodarstwie domowym. Nie wykazał jakiegokolwiek dochodu, ani majątku. Wskazał, że płaci raty grzywny w wysokości 500 zł miesięcznie oraz wydatkuje 100 – 200 zł miesięcznie na leki. W uzasadnieniu wniosku stwierdził, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Oświadczył, że nie ma i nie może znaleźć pracy. Podał, że nie ma innego źródła dochodów, nie posiada majątku, ani oszczędności. Dodał, że jest chory i ma liczne zobowiązania finansowe wobec ZUS, banku i innych. J. T. dołączył do przedmiotowego wniosku dodatkowe oświadczenie z dnia 7 września 2018 r. Potwierdził w nim, że choruje. Wskazał, że od kilku lat nie ma pracy, ani żadnego innego źródła utrzymania. Dodał, że nie ma majątku ruchomego, ani nieruchomego, oraz że nie posiada rachunku bankowego, ani oszczędności. Stwierdził natomiast, że ma szereg zobowiązań finansowych. Zauważył, że Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym [...] prowadzi przeciwko niemu egzekucję komorniczą w zakresie zaległości przeszło 200.000,00 zł. Zaznaczył, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił mu prawa do wcześniejszej emerytury, natomiast Sąd Okręgowy w [...] oddalił odwołanie od tej decyzji. Ponadto, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (na podstawie decyzji z dnia 18 listopada 2016 r.) domaga się od niego zapłaty zaległych składek na ubezpieczenie zdrowotne w wysokości 8.946,65 zł. Skarżący podał następnie, że wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] października 2015 r. sygn. akt [...] został skazany na grzywnę oraz zapłatę kosztów sądowych w wysokości 18.826,23 zł, które stara się spłacać w ratach. Nadmienił, że jego ostatni pracodawca został postawiony w stan upadłości i nie wypłacił mu wynagrodzenia w wysokości 60.000 zł. Wskazał, że bezskutecznie szuka pracy, jednak - z uwagi na wiek i pogarszający się stan zdrowia - bezskutecznie. Dodał, że [...] Okręgowa Izba Inżynierów Budownictwa zwróciła się do niego o uregulowanie zaległych składek, których nie jest w stenie płacić. W końcowej części pisma z dnia 7 września 2018 r. zauważył też, że przed Sądem Rejonowym w [...] toczą się dwa postępowania o zapłatę przez niego na rzecz banku kwot 35.270,42 zł i 40.478,75 zł. Poza oświadczeniem z dnia 7 września 2018 r. J. T. dołączył do przedmiotowego wniosku kserokopie: 1. zawiadomienia komornika sądowego z dnia [...] marca 2015 r. o wysłuchaniu wierzyciela przed zawieszeniem lub umorzeniem postępowania w trybie art. 827 K.p.c.; 2. postanowienia komornika sądowego (data nieczytelna) o podjęciu na wniosek wierzyciela postępowania egzekucyjnego zwieszonego na wniosek wierzyciela; 3. wyroku Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] czerwca 2017 r. sygn. akt [...] z uzasadnieniem oddalającego odwołanie J. T. od decyzji ZUS – Oddziału w [...] z dnia [...] sierpnia 2015 r. i z dnia [...] września 2015 r. o odmowie prawa do emerytury; 4. decyzji ZUS z dnia [...] listopada 2016 r. stwierdzającej zadłużenie J. T. z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne (razem z odsetkami: 8.946,65 zł); 5. postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] października 2016 r. sygn. akt [...], którym: 1) rozłożono skazanemu J. T. grzywnę i koszty sądowe w łącznej kwocie 18.862,23 zł na 24 raty oraz 2) zwolniono skazanego J. T. od zapłaty kosztów sądowych na rzecz Skarbu Państwa; 6. sprzeciwu wierzyciela (J. T.) z dnia 18 stycznia 2016 r. do listy wierzytelności sporządzonej w postępowaniu upadłościowym [...] S.A. w [...] oraz pism syndyka masy upadłości z dnia [...] lutego 2016 r. i z dnia [...] marca 2016 r. w tej sprawie; 7. wydruku listy odebranych wiadomości e-mail od portalu "pracuj.pl" w sprawie dostarczenia CV do pracodawców, potwierdzenia wysłania aplikacji, porównania kandydatów i innych dotyczących ofert pracy, a także wydruku dwóch wiadomości e-mail od rzeczonego portalu w sprawie dostarczenia CV do pracodawcy; 8. dwóch adnotacji lekarza specjalisty o terminie i godzinie wizyty (4 czerwca 2014 r., 4 sierpnia 2014 r. i 1 października 2014 r.) oraz zaordynowanym leku, a także informacji lekarza o konsultacji lekarskiej; 9. trzech zaświadczeń lekarskich z 2014 r. o niezdolności do pracy (dokładne daty nieczytelne); 10. faktury VAT z dnia 24 lipca 2018 r. na kwotę 450 zł za badanie diagnostyczne oraz trzech paragonów z lipca bieżącego roku (28 zł, 150 zł i 160 zł) z apteki, za konsultację i badanie; 11. pisma [...] Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa z dnia 14 czerwca 2018 r. w sprawie zaległości w składkach członkowskich; 12. dwóch nakazów zapłaty w postępowaniu upominawczym: z dnia [...] maja 2018 r. (35.270,42 zł + koszy procesu 2.858,00 zł) i z dnia [...] czerwca 2018 r. (40.478,75 zł + koszty procesu 2.923,00 zł). Przystępując do rozpoznania przedmiotowego wniosku, w pierwszej kolejności należy wskazać, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Stąd też każda osoba wszczynająca postępowanie przed sądem administracyjnym powinna liczyć się z wydatkami na ten cel. Zgodnie z art. 246 § 1 ppsa prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Treść powołanego przepisu wskazuje, że dopiero gdy posiadane przez stronę środki okażą się niewystarczające może ona wystąpić o przyznanie prawa pomocy, a pomoc ta stosowana jest wobec osób nieposiadających żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadających bardzo skromny dochód lub oszczędności, a więc wobec tych osób, które znajdują się w sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Z art. 246 § 1 ppsa jednoznacznie wynika przy tym, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie żądania w tym zakresie. Należy także zaznaczyć, że przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy, należy brać pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Przedmiotowy wniosek należałoby zatem uwzględnić, jeżeli wykazane przez J. T. możliwości płatnicze uprawniałyby do twierdzenia, że bez uszczerbku koniecznego utrzymania nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Ustalenie, czy zachodzi taka sytuacja wymaga określenia relacji kosztów postępowania w sprawie wszczętej skargą na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do sytuacji finansowej skarżącego. Jak wyżej wskazano, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 31 lipca 2018 r. odrzucił skargę J. T., natomiast skarżący, reprezentowany przez adwokata, wniósł skargę kasacyjną od tego postanowienia. Obecnie jest on więc zobowiązany do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, który wynosi 100 zł (§ 3 w zw. z § 2 ust. 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.). Jest to najniższy dopuszczalny wpis w postępowaniu sądowoadministracyjnym (art. 233 ppsa). Także inne – ewentualnie należne na kolejnych etapach postępowania – opłaty sądowe, jak wpisy od zażaleń, nie przekroczą 100 zł (§ 2 ust. 1 pkt 7 powołanego rozporządzenia). Co istotne, ich uiszczenie nie będzie wiązać się z koniecznością jednorazowego wygospodarowania niezbędnych do tego środków. Poniesienie przez stronę wydatków z tytułu wpisu od skargi kasacyjnej, wpisów od zażaleń, czy innych opłat sądowych, jest bowiem rozłożone w czasie. W sytuacji, gdy J. T. w celu ochrony swych praw w postępowaniu sądowym musi obecnie wygospodarować 100 zł na wpis od skargi kasacyjnej i – ewentualnie – takie same kwoty na kolejnych etapach postępowania, nie można, w świetle przedstawionych przez niego i znanych referendarzowi sądowemu z urzędu informacji o sytuacji majątkowej, stwierdzić, że poniesienie pełnych kosztów postępowania spowoduje uszczerbek koniecznego utrzymania skarżącego. Jakkolwiek skarżący oświadczył, że nie ma żadnego źródła dochodu, majątku, ani oszczędności, zaś przedstawiając opisane wyżej dokumenty źródłowe potwierdził, że spoczywają na nim liczne zobowiązania finansowe, z których nie wywiązuje się terminowo, to wykazał również, że ponosi wydatki na konieczne utrzymanie, wymieniając koszty leków oraz na raty grzywny i kosztów sądowych. Wedle przedstawionych paragonów i faktury VAT, tylko w lipcu bieżącego roku, J. T. wydatkował na leki, konsultacje lekarskie i badania, prawie 790 zł. Z informacji zawartych na rachunkach wynika przy tym, że część należności skarżący regulował gotówką, a część kartą płatniczą (450 zł za rezonans magnetyczny, 150 zł za badania), chociaż wedle informacji podanej w piśmie z dnia 7 września 2018 r., nie posiada on rachunku bankowego. Biorąc powyższe pod uwagę, należy pokreślić, że koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Trzeba też zauważyć, że z pewnością przynajmniej część z wykazanych przez stronę wydatków na leczenie, jak badania, których koszty wniosły 450 zł i 150 zł, nie ma charakteru stałych, regularnych obciążeń. Skoro zatem skarżący był w sanie wygospodarować w lipcu bieżącego roku środki w wysokości prawie 790 zł na koszty związane z badaniami i konsultacjami lekarskimi, spłacając przy tym raty grzywny i kosztów sądowych, to nie ma podstaw, by przyjąć, że składając nieco ponad miesiąc później skargę kasacyjną nie był i nadal nie jest w stanie wygospodarować, bez uszczerbku koniecznego utrzymania, 100 zł na wpis od skargi kasacyjnej. Dalej należy przypomnieć, że przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy, należy brać pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy (zob. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 17 marca 2016 r. sygn. akt I OZ 241/16, z dnia 18 stycznia 2016 r. sygn. akt I OZ 1170/16, z dnia 26 listopada 2015 r. sygn. akt I OZ 1529/15. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Uwzględniwszy powyższe trzeba natomiast zauważyć, że chociaż J. T. oświadczył, iż nie ma żadnego majątku ruchomego, nieruchomego, ani oszczędności, to z informacji ujawnionych w Krajowym Rejestrze Sądowym wynika, że jest on jednym z dwóch wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością [...] z siedzibą w [...], posiadając w tej spółce 90 udziałów o łącznej wartości 45.000 zł. Skarżący nie wykazał ich w złożonym oświadczeniu. Składając zaś do akt sprawy kopie dokumentów źródłowych z 2015 r. i z 2017 r., dotyczących postępowania egzekucyjnego, nie wykazał też, że prawa te zostały zajęte. W judykaturze wielokrotnie natomiast wskazywano, że posiadanie udziałów w działającej na rynku spółce prawa handlowego (w Krajowym Rejestrze Sądowym nie ma informacji o zaległościach, bądź likwidacji [...] sp. z o.o.) jest okolicznością wpływającą na ocenę możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy (zob. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 24 lipca 2015 r. sygn. akt II FZ 492/15, z dnia 8 kwietnia 2011 r. sygn. akt I FZ 10/11, z dnia 9 listopada 2007 r. sygn. akt II FZ 555/07. Niepublikowane. Dostępne: https://cbois.nsa.gov.pl). Trzeba też zauważyć, że z informacji zawartych w Monitorze Sądowym i Gospodarczym wynika, iż J. T. zajmował w przeszłości stanowiska prezesa lub wiceprezesa zarządu w trzech spółkach kapitałowych: [...] S.A. z siedzibą w [...] (zob. MSiG z 2002 r. nr 227, poz. 113464), [...] sp. z o.o. z siedzibą w [...] (zob. MSiG z 2005 r. nr 214, poz. 169234) oraz [...] S.A. z siedzibą w [...] (zob. MSiG z 2013 r. nr 94, poz. 83727). Zgodnie z informacjami zawartymi w nadesłanych przez skarżącego dokumentach dotyczących jego roszczeń wobec byłego pracodawcy, w ostatniej z wymienionych spółek, zajmując stanowisko prezesa zarządu, otrzymywał (w 2013 r.) wynagrodzenie w wysokości 17.713,64 zł brutto miesięcznie. Następnie prowadził zaś działalność gospodarczą w zakresie realizacji projektów budowlanych związanych z wznoszeniem budynków, której wykonywanie zawiesił 4 lipca 2016 r. (Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej: www.firma.gov.pl). Z kolei Sąd Okręgowy w [...], rozkładając (postanowieniem z dnia 25 października 2016 r.) J. T. grzywnę i koszty sądowe na 24 raty, określił raty w wysokości 500 zł miesięcznie w pierwszym roku spłaty, a kolejne 11 rat w wysokości 1.075 zł miesięcznie. Sąd uznał, że sytuacja finansowa skazanego ulegnie w najbliższym czasie poprawie, a tym samym jego możliwości finansowe również się poprawią. Mając powyższe na względzie, nie można również pominąć, że ze złożonych do akt sprawy kopi lub odpisów pism składanych w imieniu skarżącego przez działającą za niego w przedmiotowej sprawie adwokat wynika, że reprezentowała ona J. T. także w innych postępowaniach, w tym w postępowaniu egzekucyjnym, już w marcu 2015 r. Nic natomiast nie wskazuje na to, że pełnomocnik świadczyła i świadczy pomoc prawną nieodpłatnie. W świetle ustalonej powyżej wysokości kosztów sądowych, od których skarżący miałby być zwolniony, okoliczność ta również nie może pozostawać bez znaczenia dla oceny przedmiotowego wniosku (por. też np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 lipca 2015 r. sygn. akt I GZ 494/15. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sytuacja finansowa J. T., spowodowana niewywiązywaniem się przez niego z wymagalnych zobowiązań pieniężnych, jest z pewnością skomplikowana. Nie oznacza to jednak jeszcze, że poniesienie przez niego pełnych kosztów postępowania w sprawie ze skargi na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych spowoduje uszczerbek koniecznego utrzymania. Dokonana w oparciu o przedstawione przez skarżącego dokumenty źródłowe i powszechnie dostępne dane analiza możliwości płatniczych, nie pozwala natomiast na przyjęcie, że jest on osobą tak ubogą, że wygospodarowanie 100 zł na wpis od skargi kasacyjnej i ewentualnie – w przyszłości – takich samych kwot na inne opłaty sądowe spowoduje uszczerbek jego koniecznego utrzymania. Skoro skarżący jest w stanie ponieść koszty diagnostyki wykonywanej przez podmioty komercyjne (450 zł i 150 zł - [...]) i wywiązuje się z obowiązku spłaty rat grzywny i kosztów sądowych w wysokości ustalonej postanowieniem Sądu Okręgowego w [...], to nie ma podstaw, by zakładać, że zapłata 100 zł w jakikolwiek sposób pogorszy możliwość pokrycia przez niego kosztów koniecznego utrzymania. Przypominając, że koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, trzeba wreszcie podkreślić, że nie ma podstaw, aby zobowiązaniom prywatnoprawnym przyznawać pierwszeństwo przed obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. Jednakże przy wysokości kosztów sądowych kształtujących się ustalonym wyżej poziomie, ich poniesienie nie ma znaczenia, zarówno dla możliwości poniesienia przez J. T. kosztów koniecznego utrzymania, jak i dla realizacji przez niego wymagalnych zobowiązań pieniężnych, taj publicznoprawnych, jak i prywatnoprawnych. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.