V SA/Wa 1161/18

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 30 października 2018r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. S.A. z siedzibą w W. na decyzję Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia ... kwietnia 2018 r. nr ... w przedmiocie określenia przypadającej do zwrotu kwoty dofinansowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. E. S.A. z siedzibą w W., dalej "Skarżąca" lub "Spółka" wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że Spółka posiada jeden rachunek bankowy z ujemnym saldem na dzień 23 maja 2018 r. w kwocie 4.165,72 zł i nie posiada żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Wraz ze skargą Spółka przedstawiła wykaz majątku, wskazała daty ustanowienia zastawów i hipotek na składnikach majątku, jego wartość księgową oraz sumę zabezpieczeń. Oświadczyła, że wartość zabezpieczonych wierzytelności istotnie przekracza wartość majątku, a jedynymi nieobciążonymi jego składnikami są dwa programy komputerowe. Spółka przedstawiła umowy zastawów rejestrowych, wydruk z księgi wieczystej, zestawienie zobowiązań na dzień 24 maja 2018 r. Wskazała również, że wysokość kapitału zakładowego wynosi 8.572.777 zł, środki trwałe przedstawiają wartość 58.922.603,92 zł, za ostatni rok obrotowy według bilansu poniosła Spółka stratę w wysokości 102.467.308,81 zł. W piśmie z (...) września 2018 r. stanowiącym odpowiedź na wezwanie z 5 września 2018 r. w przedmiocie uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy Spółka przedłożyła deklaracje VAT-7 za lata 2017 – 2018, zeznania podatkowe CIT-8 za lata 2016 – 2017, informację o wysokości uzyskanych przychodów i poniesionych kosztach ich uzyskania w 2018 r., pełne sprawozdania finansowe za lata 2016 - 2017 r., ewidencję środków trwałych, aktualny bilans i rachunek zysków i strat, zestawienie aktualnych należności i zobowiązań wobec osób trzecich, jednostronne oświadczenie z 13 listopada 2017 r. o potrąceniu wierzytelności, odpis postanowienia Sądu Rejonowego dla m.st. W. w W., X Wydziału Gospodarczego dla spraw Upadłościowych i Naprawczych z dnia 30 sierpnia 2017 r., sygn. akt X GU 1083/17 wraz z uzasadnieniem. Spółka poinformowała, że nie zostały podjęte uchwały zobowiązujące wspólników do dopłat. Zarząd prowadził rozmowy z trzema największymi akcjonariuszami reprezentującymi łącznie ponad 66 % kapitału zakładowego, wskazywał przyczyny i wyjaśniał powody trudnej sytuacji majątkowej i zwrócił się następnie z zapytaniem o możliwość dokapitalizowania Spółki w celu zachowania płynności finansowej. Wszyscy z tych akcjonariuszy odmówili jednak dokapitalizowania Spółki w jakiejkolwiek formie i w jakichkolwiek kwotach wskazując, że stanowisko PARP prezentowane w sporach cywilnoprawnych i w postępowaniu administracyjnym - to jest stanowisko największego wierzyciela Spółki, a jednocześnie wierzyciela spornego - jak również brak chęci tego wierzyciela do osiągnięcia ze Skarżącą jakiegokolwiek porozumienia, powodują że dokapitalizowanie Spółki z perspektywy inwestora, oceniają jako niecelowe. W świetle powyższego Zarząd uznał, że zwołanie Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy w celu podjęcia uchwały o zobowiązaniu akcjonariuszy do dopłat było bezprzedmiotowe. Spółka oświadczyła, że posiada ruchomości wskazane w ewidencji środków trwałych, ale są one obciążone zastawami rejestrowymi, a wartość zabezpieczeń przewyższa wartość składników majątkowych, posiada nieruchomość, która obciążona jest zabezpieczeniami hipotecznymi o wartości około 150.000.000 złotych. Spółka opisała również transakcje dotyczące posiadanych nieruchomości. Poinformowała, że Prezes Zarządu nie pobiera wynagrodzenia oraz nie otrzymuje żadnych innych świadczeń w związku z pełnieniem swojej funkcji. Spółka nie ponosi wydatków związanych z obsługą prawną, ponieważ koszty te są ponoszone przez wiodących obligatariuszy posiadających interes faktyczny w pozytywnym rozstrzygnięciu sprawy. Odnosząc się do pkt 14) i pkt 15) wezwania z 5 września 2018 r. wskazała, że postępowania - zarówno sądowoadministracyjne, jak i cywilne - prowadzone pomiędzy Spółką, a PARP mają istotny wpływ na jej dalszy byt. W przypadku ich pozytywnego zakończenia, Skarżąca zamierza wystąpić do Skarbu Państwa z roszczeniami odszkodowawczymi o naprawienie szkód wyrządzonych działaniami PARP zmierzającymi do bezpodstawnego wypowiedzenia umów o dofinansowanie, co w konsekwencji może przyczynić się do zaprzepaszczenia celu udzielenia dofinansowania oraz ekonomicznego celu funkcjonowania Spółki. Dla dochodzenia tych roszczeń konieczne jest utrzymanie bytu prawnego Spółki. Dodatkowo pozytywne zakończenie toczących się postępowań, może stworzyć Skarżacej możliwość podjęcia efektywnych działań zmierzających do wykonania swoich zobowiązań, jak również do dalszego uczestnictwa w projektach dla realizacji których udzielone zostało dofinansowanie. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej "p.p.s.a." prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § pkt 2 p.p.s.a.). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie od kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, a zwolnienie strony z ponoszenia kosztów postępowania sądowego winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. W tym miejscu należy stwierdzić, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi przedsiębiorców, do których zalicza się ciążące na nich zobowiązania cywilnoprawne związane z prowadzoną działalnością. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania ich zobowiązań finansowych. W stosunku do postępowań będących następstwem działalności gospodarczej, z natury rzeczy mającej przynosić dochody, udzielanie przez państwo kredytu w tej formie - pomimo że prawnie przewidziane - znajduje uzasadnienie tylko w sytuacjach nadzwyczajnych. Zaznaczyć należy, że kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. W postanowieniu z 24 października 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 1186/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wskazał, że przesłanki ustawowe przyznania prawa pomocy osobie prawnej są bardziej rygorystyczne, aniżeli przesłanki oceniane wobec osób fizycznych. Osoby prawne są bowiem jednostkami organizacyjnymi, które są wyposażone w określony majątek, prowadzą zazwyczaj działalność gospodarczą i osiągają zyski. Dlatego poza wykazaniem przesłanki materialnej (braku środków) muszą zaistnieć dodatkowe jeszcze warunki przemawiające za zasadnością uwzględnienia wniosku. Osoba prawna nie może po prostu powoływać się na to, że w danym momencie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów postępowania sądowego, lecz powinna także wykazać, że nie ma ich, pomimo podjęcia wszelkich niezbędnych działań, aby je zdobyć na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem. Dodatkowo podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidywać konieczność uczestniczenia w postępowaniach sądowych i zabezpieczać na ten cel środki, stosownie do możliwości. Przerzucenie ciężaru (ryzyka) prowadzenia działalności na Skarb Państwa winno należeć do rzadkości, kiedy w inny sposób nie można zagwarantować stronie dostępu do sądu. Planowanie wydatków przez podmiot prowadzący działalność gospodarczą bez uwzględnienia konieczności posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. Powyższe rozważania należy uwzględnić w związku z argumentem Spółki zgodnie z którym składniki posiadanego majątku stanowią przedmiot umów zastawów rejestrowych i hipotek umownych zawartych przez Skarżącą z jej wierzycielami. Spółka oświadczyła, że wartość zabezpieczonych wierzytelności istotnie przekracza wartość majątku, co uniemożliwia jego przeznaczenie na zapłatę wpisu sądowego. Powyższe oznacza, że Spółka w ramach prowadzonej działalności gospodarczej zabezpieczyła przyszłe i ewentualne wierzytelności kontrahentów, poprzez obciążenie składników majątku, ale nie uwzględniła, że w związku z prowadzoną działalnością może również pojawić się konieczność poniesienia kosztów postępowań sądowych, co w istocie się wydarzyło. "Każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 grudnia 2014r. sygn. akt I FZ 459/14, dostępne na www.nsa.gov.pl). NSA w postanowieniu z 21 marca 2006 r. sygn. akt II FZ 196/06 wskazywał, że obowiązkiem podmiotu, nawet prowadzącego działalność gospodarczą nieobarczoną nadzwyczajnym ryzykiem sporu, jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na koszty sądowe. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane, jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. NSA w postanowieniu z 1 sierpnia 2013 r. sygn. akt I FZ 327/13 (dostępne na www.nsa.gov.pl.) stwierdził zaś, m.in., iż nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Zauważyć również należy, że w sprawozdaniu finansowym za 2016 r. (str. 41) Spółka oceniając ryzyko związane z cofnięciem przyznanych dotacji bądź obowiązkiem ich zwrotu wskazała, na ewentualną konieczność uzyskania środków finansowych w drodze emisji dodatkowych akcji i obligacji, pozyskania komercyjnego kredytu, zmniejszenia planów inwestycyjnych. Również analizując inne przewidywane ryzyka związane z prowadzeniem działalności Spółka przedstawiła prognozowane metody zapobiegania im, w tym możliwości uzyskania środków finansowych. Spółka nie przewidziała mechanizmów umożliwiających poniesienie kosztów sądowych, pomimo, że była świadoma, że konsekwencją rozwiązania umowy o dofinansowanie i braku zwrotu środków wypłaconych na podstawie umowy będzie wszczęcie postępowania administracyjnego, a jego wynikiem może być nałożenie na Stronę obowiązku zwrotu przyznanego dofinansowania. Nie stanowi okoliczności uzasadniającej zwolnienie od kosztów sądowych brak zgody akcjonariuszy na dokapitalizowanie Spółki w jakiejkolwiek formie i w jakichkolwiek kwotach. Skoro - zgodnie ze złożonymi wyjaśnieniami – akcjonariusze uznali, że dokapitalizowanie Spółki z perspektywy inwestora, jest niecelowe, nie jest zasadne przyznanie jej pomocy finansowej w formie zwolnienia od kosztów sądowych, a tym samym przeniesienie ciężaru uczestniczenia w procesach sądowych na Skarb Państwa. W piśmie z 5 września 2018 r. Spółka została wezwana do wyjaśnienia, czy w związku z postanowieniem Sądu gospodarczego z 30 sierpnia 2017 r. oddalającym wniosek o ogłoszenie upadłości, Spółka wniosła o ustalenie, że materiał zgromadzony w toku postępowania o ogłoszenie upadłości dawał podstawę do rozwiązania Spółki bez przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego oraz do wyjaśnienia, czy w związku z oddaleniem wniosku o ogłoszenie upadłości, zgromadzenie wspólników Spółki podjęło uchwałę o otwarciu likwidacji i wyznaczeniu likwidatora oraz nadesłanie podjętych uchwał, a jeżeli uchwała o otwarciu likwidacji Spółki nie została podjęta - wskazanie przyczyny niepodjęcia uchwał. W odpowiedzi Skarżąca obszernie wyjaśniła, że zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, jak i postępowanie cywilne prowadzone pomiędzy Spółką, a PARP mają istotny wpływ na dalszy byt. W przypadku ich pozytywnego zakończenia, Skarżąca zamierza wystąpić do Skarbu Państwa z roszczeniami odszkodowawczymi o naprawienie szkód wyrządzonych działaniami PARP zmierzającymi do bezpodstawnego wypowiedzenia umów o dofinansowanie, co w konsekwencji może przyczynić się do zaprzepaszczenia celu udzielenia dofinansowania oraz ekonomicznego celu funkcjonowania Spółki. Dla dochodzenia tych roszczeń konieczne jest utrzymanie bytu prawnego Spółki. Dodatkowo pozytywne zakończenie toczących się postępowań, może stworzyć możliwość podjęcia efektywnych działań zmierzających do wykonania swoich zobowiązań, jak również do dalszego uczestnictwa w projektach dla realizacji których udzielone zostało dofinansowanie. Strona precyzyjne nie odpowiedziała na pytania. Ze złożonych wyjaśnień wnioskować można, że Spółce zależy na kontynuowaniu działalności, ale warunkiem jej prowadzenia jest pozytywne zakończeniem sporów sądowych. Skarżąca nie może jednak żądać, że Sąd przejmie ciężar prowadzenia sporu sądowego poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, tym bardziej, że akcjonariusze Spółki ocenili jako niecelowe jej dokapitalizowanie. Spółka opisała transakcje dotyczące posiadanych nieruchomości. Wyjaśniła, że na podstawie warunkowej umowy sprzedaży z (...) grudnia 2017 r. oraz umowy przeniesienia własności nieruchomości z (...) grudnia 2017 r. zbyła na rzecz G. P. S.A. w W. własność nieruchomości stanowiącej teren przemysłowy zlokalizowanej w S. przy ul. R.. Wskazała również, że na podstawie warunkowej umowy sprzedaży, oświadczenia o niewykonaniu prawa pierwokupu, umowy przeniesienia własności oraz prawa użytkowania wieczystego, ustanowienia służebności gruntowej zbyła na rzecz G. P. S.A. w W. prawo użytkowania wieczystego nieruchomości stanowiącej tereny przemysłowe zlokalizowanej w S. przy ul. B., prawo własności nieruchomości stanowiącej tereny przemysłowe zlokalizowanej w S. przy ul. R., prawo użytkowania wieczystego nieruchomości stanowiącej tereny przemysłowe zlokalizowanej w S. przy ul. B. Spółka wskazała, że łączna cena zakupu wyniosła 1.229.999,92 złotych. Ponieważ Skarżąca pozostawała dłużnikiem G. P. S.A. z w W., zapłata za nabyte przez G. P. S.A. w W. od Skarżącej nieruchomości nastąpiła poprzez potrącenie, co spowodowało, że na skutek dokonanych transakcji, Skarżąca nie uzyskała żadnych środków pieniężnych. Ponadto na podstawie umowy sprzedaży z (...) marca 2018 r. Skarżąca zbyła na rzecz C. Nieruchomości Sp. z o.o. z Sp.k. w W. prawo użytkowania wieczystego nieruchomości stanowiącej tereny przemysłowe zlokalizowanej w P., przy ul. R., przy czym cena zakupu wynosiła 123.000 zł. Skarżąca pozostawała dłużnikiem C. Nieruchomości Sp. z o.o. z Sp.k. w W. na kwotę 200.909,80 zł, zapłata za nabyte przez C.Nieruchomości Sp. z o.o. z Sp. k. w W. prawo użytkowania wieczystego nastąpiła poprzez potrącenie, co spowodowało, że na skutek dokonanej transakcji, nie uzyskała żadnych środków pieniężnych. W ocenie referendarza sądowego, spłata ciążących na Spółce zobowiązań prywatnoprawnych nie może automatycznie przemawiać za udzieleniem jej prawa pomocy. Powtórzyć należy, że w świetle zasad przyznawania prawa pomocy – szczególnie osobom prawnym i podmiotom prowadzącym działalność gospodarczą - nie jest dopuszczalne, aby koszty sądowe jako należności publicznoprawne były stawiane na ostatnim miejscu za wszystkimi innymi kosztami prowadzenia działalności gospodarczej, w tym zobowiązaniami cywilnoprawnymi, których wykonanie Spółka zabezpieczyła ustanowieniem zastawów i hipotek umownych. Oceniając przedstawione deklaracje VAT-7 wskazać należy, że w okresie od stycznia do grudnia 2017 r. Spółka zarówno ewidencjonowała dostawę, jak i nabycie towarów i usług. W 2018 r. Spółka zaewidencjonowała sprzedaż tylko w marcu. Porównując obroty za lata 2016 – 2017, w 2016 r. Spółka uzyskała przychody w kwocie 4.073.786,95, a w 2017 r. w wysokości 3.033.986,67 zł. Analizując natomiast wykazane w zeznaniach podatkowych koszty uzyskania przychodów zauważyć należy, że w 2016 r. Spółka zaewidencjonowała koszty podatkowe w kwocie 10.903.330,91 zł, natomiast w 2017 r. w kwocie ponad pięciokrotnie wyższej tj. w wysokości 57.099.858,37 zł. Odnosząc się do przedstawionych danych ponownie należy odwołać się do ukształtowanego orzecznictwa sądowego. Sądy administracyjne rozpoznając sprawy w przedmiocie wniosków o prawo pomocy zwracały uwagę, że miarodajną dla oceny zdolności płatniczych przedsiębiorców (a wiec również spółek prawa handlowego) nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejszy zatem jest fakt uzyskiwania przychodów i poziom, na jakim przychody te się kształtują (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2010 r. o sygn. akt I FZ 10/10). Również okoliczność, iż w analizowanych latach Spółka wykazywała stratę podatkową nie mogła znaleźć uznania w świetle reguł, jakimi należy się kierować przy ocenie zdolności majątkowych przedsiębiorców. Jak to się bowiem jednolicie podkreśla w orzecznictwie, w obrocie gospodarczym przyjmuje się, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13). W postanowieniach z dnia 22 marca 2011 r. o sygn. akt II GZ 112/11 i z dnia 19 listopada 2004 r. o sygn. akt I FZ 436/04, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktycznym niniejszej sprawy. Reasumując stwierdzić należało, iż poddane analizie dane finansowe świadczą o prowadzeniu przez Spółkę działalności gospodarczej na znaczną skalę. Skarżąca odnotowywała znaczące obroty, generując jednocześnie wysokie koszty prowadzonej działalności. Tylko z porównania tych kwot wynika, że posiadała ona nie tylko znaczny potencjał finansowy przejawiający się w uzyskiwaniu przychodów, ale również znaczne zasoby finansowe przejawiające się w kwocie poniesionych kosztów prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżąca miała zatem możliwość, zabezpieczyć sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Mając na uwadze całokształt okoliczności sprawy – na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 w p.p.s.a – orzeczono, jak w sentencji postanowienia.