V SA/Wa 122/17

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J.S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia ... grudnia 2016 r. Nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności przypadających agencjom płatniczym w ramach Wspólnej Polityki Rolnej postanawia: umorzyć postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy. J. S. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę z dnia [...] r., w której zawarł wniosek o przyznanie radcy prawnego. Wnioskiem sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z dnia [...] r. skarżący wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Po rozpoznaniu sprzeciwu z dnia 6 lipca 2017 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wydał w dniu 10 sierpnia 2017 r. postanowienie, którym utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego odmawiające przyznania prawa pomocy. Zarządzeniem z dnia [...] r. skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 200 zł. Pismem procesowym z dnia [...] r. skarżący wystąpił o zwolnienie z opłat sądowych oraz przyznanie adwokata. Wniosek o prawo pomocy został następnie uzupełniony na urzędowym formularzu PPF z dnia [...] r., zawierającym żądanie zwolnienia od kosztów sądowych. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, iż wniosek o prawo pomocy – sporządzony na urzędowym formularzu PPF z dnia [...] r. – jest kolejnym takim wnioskiem skarżącego w niniejszej sprawie. Pierwszym wnioskiem, sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z dnia [...] r. (k. 14-15 akt), skarżący wystąpił o zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku, który jest przedmiotem rozpoznawania w ramach niniejszego postępowania (k. 80-83 akt), wnioskodawca również sformułował żądanie zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."), prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Mając zatem na uwadze zakres przedmiotowy obu wskazanych wniosków o prawo pomocy, jak również brzmienie powołanego art. 245 § 3 p.p.s.a., stwierdzić należy, iż są one tożsame, bowiem w obu przypadkach skarżący żąda przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Rozpoznając zatem przedmiotowy wniosek, należy mieć na uwadze prawomocne już postanowienie starszego referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 czerwca 2017 r. (utrzymane w mocy postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 sierpnia 2017 r.), zapadłe uprzednio w niniejszej sprawie, którym odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym, złożenie kolejnego wniosku o prawo pomocy w sprawie, w której uprzednio rozpoznawano już wniosek o tożsamym przedmiotowo zakresie i wydano prawomocne orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy, powoduje konieczność dokonania jego oceny w trybie art. 165 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 8 maja 2007 r. o sygn. akt II FSK 649/06, LEX nr 927112; z dnia 3 lutego 2009 r. o sygn. akt I OZ 53/09, LEX nr 544984; z dnia 28 lipca 2009 r. o sygn. akt I FZ 252/09, LEX nr 552218 i z dnia 7 lutego 2011 r. o sygn. akt II FSK 2274/10, LEX nr 742349). Dokonując oceny wniosku o prawo pomocy w trybie art. 165 p.p.s.a. należy mieć na uwadze wypracowane już stanowisko judykatury, zgodnie z którym, sąd administracyjny jest związany prawomocną oceną sytuacji majątkowej wnioskodawcy zawartą w obowiązującym orzeczeniu, przez co kolejny wniosek odnoszący się do kwestii merytorycznej już wcześniej rozstrzygniętej musi być traktowany od strony formalnej jako wniosek o zmianę, w trybie art. 165 p.p.s.a., prawomocnego postanowienia sądu niekończącego postępowania w sprawie. Sądy administracyjne jednolicie przyjmują, że zawarta w przywołanym przepisie przesłanka zmiany postanowienia sądu, którym rozstrzygnięto kwestię prawa pomocy, polegająca na "zmianie okoliczności sprawy" odnoszona być musi do zmiany występującej zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie (por. postanowienie NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. o sygn. akt II FZ 106/08; postanowienie NSA z dnia 12 czerwca 2007 r. o sygn. akt I GZ 44/07; postanowienie NSA z dnia 7listopada 2007 r. o sygn. akt I GZ 220/07). Okoliczności, o których mowa w art. 165 p.p.s.a., muszą jednakże mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia, a więc dotyczyć okoliczności relewantnych dla kwestii, która stała się podstawą orzeczenia sądu mającego podlegać zmianie (por. postanowienie NSA z dnia 21 maja 2009 r. o sygn. akt I FZ 117/09; postanowienie NSA z dnia 15 kwietnia 2009 r. o sygn. akt I OZ 330/09). W ślad za przyjętym w piśmiennictwie poglądem, wyrażane jest równocześnie stanowisko, że "zmianą okoliczności sprawy" nie może być odmienna ocena okoliczności, które stały się podstawą wcześniejszego rozstrzygnięcia, uznana w oparciu o kolejny wniosek o przyznanie prawo pomocy i zawarte w niej argumenty, za wadliwą (por. R. Sawuła, Glosa do postanowienia NSA OZ w Rzeszowie z dnia 7 czerwca 1995 r. o sygn. akt SA/Rz 461/95, ST 1996, nr 3, s. 72). Podstawą do zastosowania art. 165 p.p.s.a. jest zgłoszenie przez stronę wniosku o zmianę wcześniejszego postanowienia albo złożenie ponownego wniosku tożsamego przedmiotowo z wnioskiem już wcześniej przez sąd rozpatrzonym (por. postanowienie NSA z dnia 20 listopada 2008 r. o sygn. akt I FZ 431/08). Oceniając wniosek w powyższym świetle, stwierdzić należy brak podstaw do zmiany oceny sytuacji majątkowej skarżącego, dokonanej w prawomocnym postanowieniu starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 14 czerwca 2017 r. Analizując podstawy pierwotnej odmowy udzielenia stronie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, wskazać należy, iż skarżący nie dopełnił w sposób należyty ciążącego na nim obowiązku rzetelnego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej. W szczególności nie wyjaśnił skąd czerpie środki na spłatę zobowiązań finansowych w postaci pięciu pożyczek, których miesięczne raty spłaty łącznie wynoszą – według oświadczenia skarżącego – 1.800 zł, a zatem przekraczają miesięczne dochody skarżącego i jego małżonki zamykające się w kwocie 1.708,25 zł. Referendarz za niewiarygodne uznał wyjaśnienia skarżącego, z których wynika, że w skali miesiąca przy łącznym dochodzie małżonków w wysokości 1.708,25 zł oraz braku majątku ponosi on koszty niezbędnego utrzymania w kwocie 774 zł (w tym koszty prywatnego leczenia), jak również koszty spłaty rat pięciu pożyczek (1.800 zł), a zatem w sumie wydatkuje 2.574 zł. Nadto okoliczność udzielania skarżącemu pożyczek przez banki świadczy o jego stabilnej sytuacji finansowej, która uzasadnia przyjęcie, że spłaci on zobowiązania wobec banków. Pożyczki udzielone skarżącemu nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Stanowisko zajęte przez referendarza sądowego w postanowieniu z dnia 14 czerwca 2017 r. zostało następnie w pełni zaaprobowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, który w uzasadnieniu do postanowienia z dnia 10 sierpnia 2017 r. wskazał, iż przy ocenie możliwości płatniczych wnioskodawcy Sąd wziął pod uwagę wysokość renty otrzymywanej przez Skarżącego oraz emerytury jego żony D.S. Wpływy z tych źródeł wynosiły np. w miesiącu kwietniu 2017 r. odpowiednio 662,28 zł oraz 993,97 zł (łącznie: 1.656,25 zł). Jednocześnie miesięczne wydatki małżonków wynoszą około 2.574 zł, przy czym koszty niezbędnego utrzymania wynoszą ok. 774 zł (opłaty: za energię elektryczną, za gaz, za telefon, opał, zakup leków) znaczną część zobowiązań strony skarżącej stanowią raty kredytu (kwota 1800 zł). Pozostaje kwota (różnica) 917,75 zł jest według oświadczenia Skarżącego znajdującego się w treści sprzeciwu pozyskiwana poprzez pomoc sąsiadom w pracach polowych, jak również zbierania złomu i puszek. W konsekwencji Sąd uznał, iż wysokość kwot uzyskanych wspólnie przez małżonków pozwalała poczynić oszczędności, z których możliwe byłoby pokrycie kosztów sądowych w sprawie (które wynoszą w chwili obecnej 200 zł). Dokonując porównania sytuacji materialnej skarżącej – w świetle oświadczeń złożonych na formularzu PPF z dnia [...] r. – stwierdzić należy, iż strona uzasadnia zasadność swojego wniosku poprzez eksponowanie tych samych przesłanek, które w jej ocenie przemawiają za udzieleniem jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wszystkie oświadczenia skarżącego są bowiem tożsame z uprzednio składanymi, zarówno w zakresie stanu rodzinnego, składników majątku, jak też osiąganych dochodów. Co więcej skarżący oświadcza wyższą od poprzedniej łączną wysokość miesięcznych dochodów swoich i żony – 1.720 zł. W dalszym ciągu natomiast twierdzi, iż ponosi przy tym miesięczne wydatki z tytułu zaciągniętego kredytu w wysokości 1.800 zł, zatem w wysokości wyższej aniżeli oświadczone dochody. Prócz tego ponownie wskazuje na takie same wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem, których zsumowanie z ratą kredytu czyni oświadczenia skarżącego niewiarygodnymi. Zasady logiki nakazują bowiem przyjąć, że dokonywane w danym miesiącu wydatki muszą znaleźć pokrycie w dochodach osiąganych w zbliżonym przedziale czasowym. Niezależnie od tego podtrzymać należy pogląd, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek (kredytów). Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny (por. postanowienia NSA: z dnia 30 września 2015 r. o sygn. akt II FZ 776/15; z dnia 6 października 2015 r. o sygn. akt II FZ 688/15; z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt II FZ 1049/15). Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. W powyższym kontekście zauważyć należy, iż w postanowieniu z dnia 10 sierpnia 2017 r. Sąd wskazał już skarżącemu, iż wydatki, które można zaliczyć do niezbędnego utrzymania wynoszą około 774 zł (opłaty: za energię elektryczną, za gaz, za telefon, opał, zakup leków), zatem w zbliżonej wysokości jak oświadczone w niniejszym wniosku (600 zł), wobec czego wysokość kwot uzyskanych wspólnie przez małżonków pozwalała poczynić oszczędności, z których możliwe byłoby pokrycie kosztów sądowych w sprawie, które wynoszą 200 zł. Stanowisko to pozostaje aktualnym w światle oświadczeń złożonych przez skarżącego na formularzu PPF z dnia [...] Zauważyć dodatkowo należy, iż skarżący nie przedstawia wraz z kolejnym wnioskiem żadnych dokumentów, które pozwalałyby na weryfikację oświadczeń dotyczących jego aktualnej sytuacji majątkowej. Pamiętać przy tym trzeba, iż odmowa udzielenia wnioskowanego zwolnienia od kosztów sądowych nastąpiła właśnie z uwagi na to, że skarżący nie wyjaśnił w sposób pełny i niebudzący wątpliwości swojej sytuacja majątkowej. Podkreślić przy tym należy, iż strona, której wyłożone zostały już zasady postępowania w przedmiocie prawa pomocy, winna wykazać to, że nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, która w świetle oceny dokonanej w postanowieniu z dnia 14 czerwca 2017 r., dawałaby podstawę do zmiany dotychczasowego stanowiska w zakresie możliwości poniesienia kosztów sądowych w sprawie. Wobec dostrzeżonych okoliczności, referendarz sądowy rozpatrujący niniejszy wniosek obowiązany jest stwierdzić, iż treść kolejnego wniosku skarżącego o prawo pomocy nie wskazuje, by w jakimkolwiek zakresie nakierowany był on na wykazanie zmiany okoliczności dotyczących jego sytuacji materialnej. Porównanie poprzedniego oświadczenia majątkowego z przedmiotowym wnioskiem ujawnia zatem brak podstaw faktycznych dla przyjęcia stanowiska, że przyczyną wystąpienia z kolejnym żądaniem przyznania prawa pomocy jest pogorszenie się sytuacji majątkowej skarżącego. Wskazać przy tym trzeba, iż postanowienie o przyznaniu prawa pomocy nie może być wydane na skutek ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy, który został oparty na tych samych podstawach, co wydane już prawomocne postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy. Zatem w okolicznościach sprawy brak jest podstaw faktycznych do przyjęcia stanowiska, że spełnione zostały warunki do przełamania mocy wiążącej postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 czerwca 2017 r. Uzasadniając zapadłe w sprawie rozstrzygnięcie polegające na umorzeniu postępowania z wniosku o prawo pomocy, wskazać należy na wypracowane ostatnio orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym, w sytuacji gdy strona skarżąca składa kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy oparty na identycznej argumentacji jak podnoszona w prawomocnie oddalonym już rozstrzygnięciu i który de facto ma na celu jedynie przedłużenie toczącego się postępowania sądowego, zastosowanie znaleźć powinien art. 249a p.p.s.a., który stanowi, że jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się (por. postanowienia NSA: z dnia 31 maja 2016 r. o sygn. akt I GZ 351/16; z dnia 8 czerwca 2016 r. o sygn. akt I GZ 368/16; z dnia 15 lipca 2016 r. o sygn. akt I GZ 398/16; z dnia 4 sierpnia 2016 r. o sygn. akt II GZ 768/16; także postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 20 września 2016 r. o sygn. akt IV SA/Po 895/15). Dodatkowo wskazać trzeba, że również w literaturze podkreśla się, że art. 249a p.p.s.a. może znaleźć zastosowanie w postępowaniach toczących się w trybie art. 165 p.p.s.a., a więc wówczas, gdy strona powtórnie wnosi o przyznanie prawa pomocy po uprzednim oddaleniu jej wniosku w tym przedmiocie, bądź domaga się – w drodze zmiany wcześniejszego postanowienia przyznającego stronie prawo pomocy – rozszerzenia jego zakresu ergo przyznania tego prawa w szerszym zakresie (R. Hauser, M Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo CH Beck, Warszawa 2015, str. 989). Podzielając powyższy pogląd, zauważyć należy, iż w kwestii żądania zwolnienia od kosztów sądowych opartych na tożsamych okolicznościach i popieranych tożsamymi argumentami wypowiadał się już w niniejszej sprawie starszy referendarz sądowy, a także Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. W konsekwencji, zajmowanie kolejny raz stanowiska w tym samym zakresie staje się zbędne i nieuzasadnione. Z tych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 w zw. art. 249a p.p.s.a., należało orzec, jak w sentencji postanowienia.