V SA/Wa 1267/11

Referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Gminy M.C. W. na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie uzyskanej części oświatowej subwencji ogólnej postanawia: - odmówić przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Gmina M. C. W. – dalej "skarżąca" lub "gmina" złożyła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że dysponuje bardzo skromnym budżetem, który po zmianie dokonanej 10 kwietnia 2012 r. wynosi: po stronie dochodów - 9.887.731 zł, w tym: dochody bieżące - 8.827.836 zł, dochody majątkowe - 1.059.895 zł, po stronie wydatków - 9.665.153 zł, w tym: wydatki bieżące 9.129.109 zł, wydatki majątkowe - 536.044 zł. Wydatki bieżące przekraczają dochody bieżące o 301.273 zł i w 2012 r. mogą zostać sfinansowane wolnymi środkami, które powstały z rozliczenia 2011 roku. Gmina dodała, że w następnych latach przy planowaniu i realizacji budżetu koniecznym będzie ograniczenie wydatków bieżących, ponieważ nie zostanie zachowany wskaźnik określony w art. 243 ustawy o finansach publicznych, którego przekroczenie spowoduje, że organ stanowiący nie będzie mógł uchwalić budżetu. Skarżąca uzasadniała, że ponosi wysokie koszty stałe związane z realizacją podstawowych zadań publicznych i celem ograniczenia kosztów bieżących koniecznym będzie redukcja etatów, zarówno w oświacie, jak i w urzędzie, niezależnie od stale rosnących zadań nakładanych na samorządy. Poniesienie kosztów sądowych spowoduje przekroczenie planowanych wydatków w urzędzie, które w 2012 r. zostały ograniczone do niezbędnego minimum. Z oświadczenia o majątku i dochodach wynika, że skarżąca posiada środki trwałe o wartości 19.979.710,37 zł, środki pieniężne w kwocie 342.720,08 zł (zgodnie z bilansem z wykonania budżetu za 2011 r.), natomiast wynik finansowy netto za 2011 rok zamknęła stratą w wysokości 378.354,75 zł. Z przedmiotowego oświadczenia wynika również, że skarżąca dysponuje środkami finansowymi zgromadzonymi na trzech rachunkach bankowych. Stan środków pieniężnych na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynosił łącznie 403.458,17 zł. Skarżąca wskazała, że jest zadłużona tytułem zaciągniętych kredytów i pożyczek na kwotę 3.449.720,14 zł. Planuje, że w 2012 r. spłaci z tego tytułu 1.763.507,39 zł, w tym EU 934.560,39 zł (kredyt na wyprzedzające finansowanie projektu dofinansowanego ze środków). Ponadto, w budżecie 2012 roku zaplanowała zaciągnięcie kredytu w wysokości 279.498 zł na sfinansowanie wydatków inwestycyjnych i spłatę wcześniej zaciągniętych kredytów. Skarżąca dodała, że na najbliższej sesji zostanie przedłożony radnym projekt zmian budżetu uwzględniający zwiększenie kwoty kredytu z uwagi na zmniejszenie planowanych dochodów z subwencji na zadania oświatowe i zmniejszeniem dochodów z udziałów w podatku dochodowym od osób fizycznych. Mając na względzie powyższe zważono, co następuje. Na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej " p.p.s.a", właściwy sąd administracyjny może na wniosek strony przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 258 § 1 p.p.s.a. czynności w zakresie postępowania o przyznanie prawa pomocy mogą wykonywać referendarze sądowi. Sąd może zwolnić jednostkę organizacyjną z części kosztów postępowania, jeśli wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na pełne ich poniesienie (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Przystępując do rozpoznania wniosku, przypomnieć należy, że co do zasady, każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia kosztów sądowych. Celem instytucji prawa pomocy jest natomiast zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Prawo pomocy ma charakter szczególny i dlatego z uprawnienia tego mogą skorzystać jedynie podmioty, które wykażą, że znajdują się w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej. Odnosząc powołane przepisy do niniejszej sprawy zauważyć należy, że wpis od skargi kasacyjnej wynosi 2.679 zł. Łączny wpis od skarg kasacyjnych w czterech sprawach zawisłych przed Sądem w przedmiocie kontroli decyzji nakładających obowiązek zwrotu nienależnie uzyskanych subwencji ogólnych wynosi natomiast 12.857 zł. Skarżąca dysponuje natomiast środkami finansowymi zgromadzonymi na rachunkach bankowych w kwocie 403.458,17 zł. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazała środki trwałe o wartości 19.979.710,37 zł, środki pieniężne w kwocie 342.720,08 zł oraz ujemny wynik finansowy netto za 2011 rok (strata w kwocie 378.354,75 zł). Skarżąca argumentowała, że dysponuje niewielkim budżetem, a planowane wydatki musi częściowo pokrywać kredytem. W ocenie referendarza sądowego sytuacja finansowa i majątkowa gminy nie posiada znamion wyjątkowości. Istotne jest, że gmina dysponuje środkami finansowymi zgromadzonymi na trzech rachunkach bankowych. Z akt sprawy nie wynika, aby konta te były zablokowane, czy też zabezpieczone, zatem nie ma przeszkód w dysponowaniu zgromadzonymi na nich środkami. Nawet biorąc pod uwagę, że wpisy od skarg kasacyjnych wynoszą około 13.000 zł, to wysokość dostępnych środków finansowych wielokrotnie przekracza sumę koniecznych do poniesienia kosztów sądowych. Należy zwrócić uwagę, że podstawą gospodarki budżetowej Gminy M. C.W. w 2012 roku jest budżet przyjęty uchwałą z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] ([...]). Zgodnie z art. 222 ust. 1 ustawy o finansach publicznych w budżecie gminy utworzono obowiązkową rezerwę ogólną, określając jej wysokość na 60.000 zł. Istotne jest, że na etapie przygotowywania budżetu rezerwa ogólna nie jest sprecyzowana, a na etapie jego wykonywania ustanowiony nią limit może być przeznaczony na jakiekolwiek cele budżetowe, to jest na wydatki związane z realizacją zadań publicznych, należących do kompetencji jednostki samorządu terytorialnego. Wysokość utworzonej w budżecie Gminy M. C. W. rezerwy ogólnej kilkakrotnie przekracza podaną wyżej kwotę wpisów od skarg kasacyjnych. Należy zauważyć, że zaskarżona do Sądu decyzja Ministra Finansów z dnia [...] marca 2011 r. zobowiązywała gminę do zwrotu nienależnie uzyskanej części oświatowej subwencji ogólnej. Prowadzenie oświaty na terenach gmin stanowi zadanie własne tej jednostki samorządu terytorialnego. Przeznaczenie środków z rezerwy ogólnej budżetu na poniesienie kosztów sądowych w sprawach, w których przedmiotem kontroli mają być decyzje nakładające na gminę obowiązek zwrotu części oświatowej subwencji ogólnej, stanowi przeznaczenie tych środków na wydatki związane z realizacją zadań publicznych, należących do gminy. Ponadto należy zauważyć, że zaskarżona decyzja została doręczona w dniu 11 kwietnia 2011 r. Uchwała budżetowa na 2012 r. została przyjęta przez Radę Miejską w dniu 19 grudnia 2011 r., a skargę wniesiono do Sądu w dniu 10 maja 2011 r., zatem ponad sześć miesięcy przed przyjęciem uchwały budżetowej. Władze Gminy, podejmując kroki mające na celu wszczęcie postępowania sądowoadministracyjnego, miały więc możliwość zaplanowania w nowo przyjętym budżecie wydatków na pokrycie kosztów tego postępowania. Biorąc pod uwagę ustalenia dotyczące możliwości dysponowania środkami z rezerwy ogólnej, należy stwierdzić, że zaniechanie polegające na niezabezpieczeniu w planie wydatków bieżących gminy środków na postępowania sądowe wszczęte skargami na decyzje organów administracji, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem skarżącej i przyznaniem jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Aktualnie skarżąca - działając w granicach obowiązującego prawa - ma bowiem możliwość wygospodarowania środków finansowych, niezbędnych do poniesienia pełnych kosztów postępowania. Odnosząc się do argumentu, iż skarżąca gmina zakończyła rok 2011 stratą stwierdzić należy, że okoliczność ta w niniejszej sprawie nie może zadecydować o zwolnieniu od kosztów sądowych. Deficyt budżetowy oznacza, iż kwota wydatków publicznych jest większa od kwoty dochodów publicznych. Deficyt i zadłużenie gminy same w sobie nie mogą być utożsamiane z brakiem środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego, zwłaszcza, gdy relacja tych kosztów do wydatków i dochodów gminy, a także do kwoty wolnych środków na jej rachunku bankowym jest taka, jak w przedmiotowej sprawie. Podkreślić bowiem należy, że wykazana w roku 2011 strata nie oznacza, że nastąpił trwały brak środków finansowych uniemożliwiający poniesienie kosztów sądowych w sprawie. Strata jest bowiem wynikiem bilansowym nadwyżki kosztów nad przychodami i nie jest tożsama z brakiem środków finansowych (patrz: postanowienie WSA w Krakowie z dnia 23 października 2008 r. II SA/Kr 34/08). Zwolnienie od kosztów sądowych stanowi wyjątek od ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. generalnej zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zobowiązany do tego jest każdy podmiot posiadający jakiekolwiek środki majątkowe i dochody. Bez wątpliwości należą do nich jednostki samorządu terytorialnego, które mimo specyfiki swojej działalności nie znalazły się w katalogu podmiotów objętych regulacją art. 239 p.p.s.a., korzystających z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych. Gmina jako jednostka samorządu terytorialnego obejmująca swoją działalnością różne sfery życia publicznego i gospodarczego zobowiązana jest do przewidywalności związanych z tym skutków i zabezpieczenia niezbędnych środków finansowych; dotyczy to także prowadzonych z udziałem gminy postępowań sądowych i związanych z nimi kosztów. Koszty te stanowią należność publicznoprawną i zwolnienia od nich nie można uzasadniać priorytetowym traktowaniem ciążących na niej z mocy ustawy zadań własnych, nawet jeżeli związane z nimi wydatki przewyższają dochody tworząc deficyt budżetowy. Prowadziłoby to do sytuacji w której koszty mogłyby być ponoszone tylko wtedy, gdy po pokryciu tych wydatków pozostaną wolne środki; takie stanowisko należy uznać za niedopuszczalne, gdyż jak pokazuje praktyka, przypadki te w odniesieniu do jednostek samorządu terytorialnego należą do incydentalnych, co w efekcie prowadziłoby do obejścia ustawowych regulacji o obowiązku ponoszenia kosztów postępowania. Ponadto należy zauważyć, że przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240, ze zm.) przewidują również określone kompetencje dla organów wykonawczych jednostek samorządu terytorialnego (art. 257), do dokonywania przesunięć w planie wydatków, co również zapewnia możliwość czynienia odpowiednich korekt. Skarżąca gmina wykorzystała tę możliwość, bowiem we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazała, że "na najbliższej sesji" zostanie przedłożony radnym projekt zmian budżetu uwzględniający zwiększenie kwoty kredytu z uwagi na zmniejszenie planowanych dochodów z subwencji na zadania oświatowe i zmniejszeniem dochodów z udziałów w podatku dochodowym od osób fizycznych. Mając na uwadze, że gmina od ponad roku jest stroną postępowania sądowoadministracyjnego stwierdzić należy, że w tym czasie mogła zabezpieczyć w budżecie środki na prowadzenie konkretnych postępowań sądowych, a nawet, już po uchwaleniu budżetu, mogła przeprowadzić zmiany w celu zabezpieczenia środków na uiszczenie należnego wpisu. Mając na względzie całość powyższej argumentacji, na podstawie przepisów art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.