V SA/Wa 1285/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – sędzia WSA – Arkadiusz Tomczak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 października 2017 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi C.O. na decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z dnia ... maja 2017 r. Nr ... w przedmiocie zwrotu środków przeznaczonych na realizację programów finansowanych z udziałem środków europejskich postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z 24 października 2017 r. sygn. akt V SA/Wa 1285/17 W załączonym do skargi wniosku o przyznanie prawa pomocy, złożonym na urzędowym formularzu (PPF) C.O., dalej: "Skarżący" lub "Strona" wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku wskazał, że osiąga miesięczny dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 768,24 zł netto. W uzasadnieniu podniósł, iż dysponuje bardzo skromnym dochodem, który w całości pochłaniają bieżące wydatki, a ponadto od dwóch lat pogarsza się stan jego zdrowia psychicznego. Dodatkowo wskazał, że zakończył prowadzenie działalności gospodarczej w dniu 22 kwietnia 2016 r. Wnioskodawca przedstawił także swoje miesięczne zobowiązania i stałe wydatki, do których zaliczył: czynsz – 490 zł, media – 220 zł oraz kredyt – 2.400 zł. Pismem z 11 września 2017 r. Skarżący wyjaśnił, iż mieszka w lokalu "na podstawie lokatorskiego spółdzielczego prawa", zaś miesięczne opłaty wynoszą około 1.000 zł. Skarżący jest zatrudniony na ½ etatu na podstawie umowy o pracę. Wskazał także, iż prowadził działalność gospodarczą "od wielu lat" w zakresie produkcji maszyn i urządzeń do druku, którą zakończył i został wykreślony z ewidencji w dniu 22 kwietnia 2016 r. Skarżący nie mieszka z konkubiną i córką, nie ma wiedzy na temat ich sytuacji majątkowej, jednakże korzysta w ich pomocy "w utrzymaniu". Ponownie przedstawił miesięczne wydatki do których zaliczył: mieszkanie – 1.000 zł; wyżywienie – 400 zł; ubranie – 100 zł, leczenie – 100 zł. Do pisma załączył zeznanie podatkowe PIT-36L oraz trzy wydruki z bankowości elektronicznej stanowiące informację o sumie sald rachunków depozytowych. Postanowieniem z 24 października 2017 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu swego orzeczenia referendarz sądowy wskazał, iż Strona nie wykonała prawidłowo wezwania z dnia 25 października 2016 r. Przedłożyła jedynie część dokumentów, do których nadesłania została wezwana oraz nie udzieliła odpowiedzi na postawione w wezwaniu pytania. W ocenie referendarza sądowego oświadczenia Strony – złożone na urzędowym formularzu PPF oraz w dodatkowym oświadczeniu – nie mogły być uznane za wyczerpujące i rzetelne, co spowodowało brak możliwości ustalenia rzeczywistych możliwości majątkowych. W związku z powyższym brak było podstaw do uznania, iż Skarżący wypełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – dalej p.p.s.a. Pismem z 2 listopada 2017 r. Skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. W uzasadnieniu powtórzył, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie posiada na własność nieruchomości, nie ma oszczędności. Podstawą jego utrzymania jest wynagrodzenie z tytułu pracy świadczonej w wymiarze ½ etatu. Całość dochodu przeznacza na bieżące utrzymanie, a ponieważ posiadane środki pieniężne nie są wystarczające aby pokryć niezbędne koszty utrzymania, pomaga mu rodzina. Skarżący ponosi również koszty leczenia w związku ze stale pogarszającym się stanem zdrowia. Konieczność poniesienia kosztów sądowych spowoduje dla niego ciężkie i nieodwracalne skutki. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Stosownie do art. 259 § 1 p.p.s.a. od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia omawianych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu referendarza lub sądu rozpoznającego wniosek. Podkreślić jednak należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Zdaniem Sądu rozpoznający wniosek referendarz sądowy prawidłowo uznał, iż Skarżący nie wykazał swojej sytuacji majątkowej, przez co nie było możliwe dokonanie oceny, czy spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji wniosek nie został uwzględniony. Podkreślić należy, że w sytuacji, gdy w toku postępowania w sprawie prawa pomocy rozpoznający wniosek stwierdzi, że oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF są niewystarczające do oceny, czy jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego, na podstawie art. 255 p.p.s.a. może wezwać stronę do nadesłania dodatkowych dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę sytuacji majątkowej. Wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania, udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. W niniejszej sprawie rozpoznający wniosek referendarz sądowy prawidłowo zwrócił uwagę, że Strona nie wykonała należycie wezwania z 23 sierpnia 2017 r. Dokumenty wskazane w wezwaniu nie zostały również załączone do sprzeciwu. Podkreślić należy, że w sprzeciwie Strona nie podniosła innych argumentów ponad te, które przedstawiła na wcześniejszym etapie postępowania i które były przedmiotem rozważań referendarza sądowego. Również w sprzeciwie Skarżący nie przedstawił w sposób jasny i koherentny, jaka jest wysokość miesięcznego dochodu, jak również tego, jaką kwotą w rzeczywistości dysponuje on w pewnym stałym przedziale czasowym na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem. Wnioskodawca w żaden sposób nie udokumentował swojego dochodu, nie przedłożył ani zaświadczenia o aktualnej wysokości wynagrodzenia ani innego dokumentu, z którego wynika wysokość miesięcznego wynagrodzenia, np. umowy o pracę, potwierdzenia ostatniego przekazu wynagrodzenia na rachunek bankowy bądź wypłaty wynagrodzenia w gotówce. Nie można uznać za wiarygodne wyjaśnień, że Stronie stale pomaga rodzina. Skarżący nie uprawdopodobnił złożonych wyjaśnień, a mógł to uczynić przedstawiając oświadczenia członków rodziny o faktycznie udzielanej pomocy. Nie udokumentował również ponoszonych kosztów utrzymania. W świetle złożonych wyjaśnień, co do wysokości dochodów i wydatków trudno przyjąć za wiarygodne, że Skarżący dysponując miesięcznym dochodem w łącznej wysokości 768,24 zł netto, ponosi stałe miesięczne wydatki w wysokości 3.110 zł. Nie zmienia powyższej oceny również oświadczenie złożone przez pełnomocnika wnioskodawcy w piśmie z 11 września 2017 r., zgodnie z którym miesięczne wydatki na mieszkanie, wyżywienie, ubranie i leczenie w wynoszą 1.600 zł, a zatem na wydatki, które można zaliczyć do niezbędnych dla utrzymania, które nie obejmują oświadczonej na formularzu PPF spłaty kredytu w wysokości 2.400 zł miesięcznie. Nie sposób przy tym założyć, by dostrzeżona różnica w wysokości przekraczającej 3.000 zł pokrywana była z "pomocy" rodziny. Ponadto wnioskodawca nie przedłożył dokumentów potwierdzających dochody uzyskiwane z działalności gospodarczej w roku 2016, tytułu prawnego do aktualnie zajmowanego mieszkania ze wskazaniem miesięcznego czynszu ponoszonego za mieszkanie. Również nadesłane wydruki z bankowości elektronicznej nie mogą być uznane za pełne wyciągi z rachunku bankowego za okres wskazany w wezwaniu. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r. o sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r. o sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, że Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 260 § 1 oraz § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.