V SA/Wa 1423/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Irena Jakubiec – Kudiura, Sędzia WSA - Izabella Janson (spr.), Sędzia WSA - Barbara Mleczko – Jabłońska, Protokolant: specjalista - Marcin Wacławek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi B. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia ... maja 2010 r. nr ... w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego; oddala skargę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie art. 127 § 3 w związku z art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; zwanej dalej: "k.p.a.") oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, 2 i 4 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.; zwanej dalej: "ustawą o świadczeniu"), po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek B. L., decyzją z ... maja 2010 r. nr ... utrzymał w mocy decyzję własną z ... marca 2010 r. nr ... o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu decyzji wydanej w drugiej instancji organ administracji wyjaśnił, że w myśl art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu – represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Organ zauważył, że wnioskodawczyni przebywała na terytorium III Rzeszy od dnia ...03.1945 r. (data urodzenia), a pobyt na deportacji po dniu ...05.1945 r. (data zakończenia II Wojny Światowej w Europie) stracił charakter represji w rozumieniu powołanej wyżej ustawy. Przymusowy pobyt wnioskodawczyni na deportacji trwał, zatem krócej niż wymagane 6 miesięcy. Stronie nie przysługuje więc prawo do świadczenia przewidzianego w ustawie, gdyż nie został spełniony zawarty w cytowanym wyżej przepisie warunek deportacji do pracy przymusowej poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupywanych na okres, co najmniej 6 miesięcy. Wskazał, iż we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia ...04.2010 r. B. L. podniosła, że przez cały okres ciąży jej matka wykonywała pracę przymusową dlatego należy doliczyć do wymiaru świadczenia 9 miesięcy. Jednakże, ustawa z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym nie przewiduje uznania okresu prenatalnego za okres podlegania represjom, który to pogląd podzielił Naczelny Sąd Administracyjny oddalając wyrokiem z dnia 12 października 2006 r. (sygn. akt II OSK 1013/06) skargę kasacyjną złożoną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. Z dnia 15 marca 2006 r., (sygn. akt II OSK/Go 754/05) wydanego w sprawie o porównywalnym stanie faktycznym. Wskazał, iż NSA uznał, iż ,,w przypadku dziecka urodzonego w okresie deportacji /wywiezienia/ matki do pracy przymusowej, okres przed urodzeniem dziecka, w którym dziecko nie posiada obywatelstwa polskiego, nie jest okresem podlegania dziecka represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o oświadczeniu pieniężnym". Od powyższej decyzji B. L. wniosła skargę (zatytułowaną ,,pozew") do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wskazała, iż argumentacja przyjęta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jest niezgodna z Konstytucją i obowiązującym prawem. Prawo cywilne bowiem przewiduje możliwość dziedziczenia przez dziecko poczęte pod warunkiem, że urodzi się żywe, a ponadto nie można pominąć definicji dziecka zawartej w ustawie o Rzeczniku Praw Dziecka stanowiącej, iż dzieckiem jest każda istota ludzka od poczęcia do pełnoletniości. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Na wstępie wskazać należy, że sądy administracyjne w tym sąd wojewódzki, sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, która jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej – patrz art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269). Uzupełnieniem tego zapisu jest treść art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), w którym wskazano, iż owe sądy stosują środki określone w ustawie. Funkcją sądownictwa administracyjnego jest więc sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. Wymaga to oceny, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia. Rozważając w tym kontekście zarzuty skargi stwierdzić należy, że jest ona bezzasadna. Skarżąca żądanie przyznania świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395) wywodzi z tytułu wywiezienia Rodziców na roboty przymusowe od ....04.1943 r. do ...05.1945 r. gdzie przez cały okres ciąży jej matka wykonywała pracę przymusową. W związku z powyższym uważa, że okres ciąży matki powinien być doliczony do wymaganych 6 miesięczny pobytu na deportacji. Odnosząc się do zarzutów skarżącej, Sąd zauważa, że zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z 31 maja 1996r. świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z powyższym w ocenie Sądu świadczenie pieniężne, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z 31 maja 1996r. przysługuje osobie, która w okresie podlegania represjom była obywatelem polskim, a zatem okres poprzedzający urodzenie się skarżącej (okres prenatalny) nie jest okresem podlegania represjom, ponieważ dziecko poczęte (nasciturus) nie posiada obywatelstwa polskiego. Tak więc represja określona w art. 2 pkt 2 lit a ustawy z 31 maja 1996r., którą jest w rozumieniu ustawy deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, została związana z posiadaniem obywatelstwa polskiego w okresie podlegania represjom. W tym miejscu należy zaznaczyć, że skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r., sygn. akt OSK 135/04 (ONSAiWSA z 2005 r., Nr 1, poz. 15), iż o deportacji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Jednak zdaniem Sądu zasadnicze znaczenie w świetle przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996r. ma to, czy ofiara represji, w tym przypadku dziecko, w okresie podlegania represjom posiadało obywatelstwo polskie. W przedmiotowej sprawie bezsporne jest, iż skarżąca urodziła się w dniu ... marca 1945r. w D., przed datą zakończenia II wojny światowej w Europie. Należy zauważyć, że w czasie przebywania skarżącej (w łonie matki) wraz z matką na robotach przymusowych obowiązywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Stosownie do przepisu art. 4 tej ustawy obywatelstwo polskie nabywało się przez urodzenie lub na skutek późniejszych zdarzeń. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie było związane z nabyciem obywatelstwa ojca albo matki (art. 5), co oznaczało, iż to, czy dziecko nabędzie obywatelstwo polskie przez urodzenie, zależało od tego, czy ojciec albo matka dziecka w chwili jego urodzenia posiadali obywatelstwo polskie. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie następowało więc z mocy prawa z chwilą urodzenia dziecka, jeżeli w chwili urodzenia dziecka ojciec albo matka posiadali obywatelstwo polskie. Tak więc nabycie i posiadanie obywatelstwa polskiego nie odnosiło się do osoby przed jej urodzeniem się. Obywatelstwo jest trwałym węzłem prawnym, łączącym osobę fizyczną z państwem. Oznacza ono prawną przynależność do określonego państwa, z której wynikają wzajemne prawa i obowiązki takiej osoby i państwa. Prawa te i obowiązki stanowią materialnoprawną treść obywatelstwa i są ustalane przez państwo (W. Ramus: Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Warszawa 1980). Ustawy o obywatelstwie polskim: z dnia 20 stycznia 1920 r., z dnia 8 stycznia 1951 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 25 ze zm.) i z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.) ustalają jako zasadniczy tytuł nabycia obywatelstwa polskiego urodzenie się z rodziców obywateli polskich. Decydujące znaczenie przy tej formie uzyskania obywatelstwa ma moment urodzenia się dziecka i z tą chwilą dziecko uzyskuje obywatelstwo. Nabycie obywatelstwa polskiego następuje z mocy prawa i nie są potrzebne żadne akty władzy publicznej. Nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w chwili urodzenia dziecka. Nie sposób więc przyjąć, nawet biorąc pod uwagę, że życie i zdrowie człowieka w każdej fazie jego rozwoju stanowi wartość konstytucyjną podlegającą ochronie, iż nasciturus (życie nienarodzone) posiada obywatelstwo polskie (por. wyrok NSA z dnia 12 października 2006r. sygn. akt II OSK 1013/06, LEX nr 289283). Ponadto należy zauważyć, że nawet Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.) zapewnia dziecku prawo do określenia przynależności państwowej (obywatelstwa) dopiero po urodzeniu. Brak obywatelstwa jakiegokolwiek państwa uznaje się za stan niekorzystny dla człowieka, co znalazło wyraz w art. 7 ust. 1 i 2 Konwencji o prawach dziecka, który zobowiązuje państwa do zapewnienia takich rozwiązań w prawie wewnętrznym, aby każde dziecko uzyskało obywatelstwo "od momentu urodzenia". Tym samym, o ile można podzielić pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1996 r. (sygn. akt III ARN 96/95), iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe, to nie sposób przyjąć, iż dziecko poczęte posiada obywatelstwo polskie i w związku z tym okres życia prenatalnego należy wliczyć do okresu podlegania represjom, o którym mowa w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym. Skład orzekający w tej sprawie podziela stanowisko wyrażone w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 (ONSA z 1999 r., z. 1, poz. 1), że przyznanie uprawnień do świadczenia, o którym mowa w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, tylko pewnej ściśle określonej grupie osób represjonowanych nie narusza konstytucyjnych zasad państwa prawnego i zasady równości wobec prawa, jeżeli przyjęte kryteria są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawiedliwe. Przyjęcie w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. kryterium, iż uprawnienie do świadczenia przysługuje tylko tym osobom, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi, nie narusza tych zasad. Świadczenie pieniężne przysługujące za pracę przymusową jest przywilejem o charakterze rekompensacyjnym przyznanym określonej kategorii osób, który wynika wyłącznie z ustawy, a nie z Konstytucji (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 czerwca 1998 r., sygn. akt Ts 71/98). Tego stanu rzeczy nie zmieniają przepisy ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, a w szczególności wskazany w skardze przepis art. 1 tej ustawy. Przepis ten stanowi, że prawo do życia podlega ochronie, w tym również w fazie prenatalnej, w granicach określonych w ustawie. Nie sposób mówić o naruszeniu tego przepisu przez organ, ponieważ w okolicznościach tej sprawy chodzi o ocenę określonych w ustawie kryteriów przyznania specjalnego uprawnienia, a nie o ochronę prawa do życia. Analiza treści przepisów ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży prowadzi do wniosku, iż określają one status prawny płodu oraz granice ochrony dóbr płodu, w szczególności jego zdrowia i życia. Szereg przepisów wyraźnie dopuszcza możność nabycia przez nasciturusa określonych praw. Między innymi przepis art. 927 § 2 k.c. przesądza o tym, iż dziecko poczęte może być podmiotem praw wynikających ze spadku, czy przepis art. 446 k.c., który stanowi, że z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem. Judykatura dość zgodnie dopuszcza również możność warunkowego stania się podmiotem praw przez nasciturusa w zakresach wykraczających poza te, które wynikają wprost z przepisów szczególnych. Nie jest natomiast możliwe, ze względu na przepisy dotyczące nabycia obywatelstwa polskiego, nabycie obywatelstwa polskiego przez dziecko poczęte, przed jego urodzeniem, pod warunkiem że dziecko urodzi się żywe. Tym niemniej o deportacji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy, gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Powodem oddalenia skargi nie było to, że skarżąca urodziła się w czasie wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę, ale to, że skarżąca nie była ofiarą represji przez wymagany ustawowo okres 6 miesięcy . W ocenie Sądu pierwszej instancji świadczenie pieniężne, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, przysługuje osobie, która w okresie podlegania represjom była obywatelem polskim, a zatem okres poprzedzający urodzenie się skarżącej (okres prenatalny) nie jest okresem podlegania represjom, ponieważ dziecko poczęte (nasciturus) nie posiada obywatelstwa polskiego. Z tych względów skarżąca nie była ofiarą represji określonej w art. 2 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, ponieważ okres podlegania represji (od dnia urodzenia do dnia wyzwolenia miejscowości, w której przebywała z matką) był krótszy niż 6 miesięcy. Stanowisko to zostało potwierdzone też w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2009 roku ( II OSK 1703/08) w którym wyrażony został pogląd, iż data zakończenia wojny jest ostateczną datą, do której pobyt osób wywiezionych do prac przymusowych może być uznany za deportację (w konsekwencji i za represję). W przypadku dziecka urodzonego w okresie deportacji (wywiezienia) matki do pracy przymusowej, okres przed urodzeniem dziecka, w którym dziecko nie posiada obywatelstwa polskiego, nie jest okresem podlegania dziecka represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z 1996 r. o świadczeniu pieniężnym. Reasumując należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu a skarga jako nieuzasadniona podlega oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270).