V SA/Wa 1452/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Piotr Kraczowski, Sędzia WSA - Joanna Zabłocka (spr.), Sędzia WSA - Michał Sowiński, Protokolant spec. - Mariusz Dzierzęcki, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 03 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi A. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych; 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, na rzecz r.pr. K., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym tytułem wynagrodzenia kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) i tytułem 23 % podatku od towarów i usług kwotę 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy). Wnioskiem z dnia 19 października 2011 r. A.S. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) Inspektorat [...] o umorzenie swoich zobowiązań wobec ZUS z tytułu nieopłaconych składek. W uzasadnieniu wniosku powołał m.in, iż z uwagi na problemy zdrowotne (dwa udary mózgu, częściowy paraliż) nie jest w stanie podjąć stałej pracy zarobkowej. Wskazał, że utrzymuje się wraz z żoną z jej emerytury w wysokości 890 zł miesięcznie oraz z pracy dorywczej gdzie zarabia od 200 do 300 zł miesięcznie. Mimo trudnej sytuacji nie korzysta z żadnej formy pomocy społecznej. Decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w [...] powołując się na treść przepisu art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1, 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) odmówił umorzenia: należności z tytułu składek ubezpieczeniowych na osobiste ubezpieczenia w kwocie należności głównej 25,497,22 zł, należności za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek w kwocie należności głównej 1.599,39 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 19 października 2011 r. w kwocie 29.334 zł, kosztów upomnienia w kwocie 316,80 zł oraz opłaty dodatkowej w kwocie 601 zł. W uzasadnieniu decyzji przedstawiono stan faktycznych sprawy oraz treść mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa. Wskazano, iż wnioskodawca zaprzestał prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej z dniem 30 czerwca 2005 r. jednakże podejmuje prace dorywcze, z których uzyskuje dochód w wysokości 250 zł netto miesięcznie. Podkreślono również, iż Naczelnik Urzędu Skarbowego oraz Komornik Sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. W ocenie organu wobec zaistniałego stanu faktycznego nie zostały spełnione w sprawie przesłanki całkowitej nieściągalności. Zdaniem organu nie wykazano również innych okoliczności uzasadniających wnioskowane umorzenie pomimo braku całkowitej nieściągalności ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej. W piśmie z dnia 8 marca 2012 r. A.S. zwrócił się o ponowne rozpatrzenie sprawy opisanej w decyzji nr [...]. W uzasadnieniu pisma wskazał m.in., iż rozstrzygnięcie organu I instancji nie zostało należycie uzasadnione a ponadto organ rozpoznający sprawę nie ustalił stanu faktycznego w sposób prawidłowy. Nie odniesiono się bowiem w żadnym stopniu do kwestii możliwości ściągnięcia zaległych składek przy poziome dochodów zainteresowanego oraz pominięto, iż w skład majątku wnioskodawcy nie wchodzi żadna nieruchomość, mieszkanie ani żaden inny przedmiot o znacznej wartości. A.S. wskazał również, że cały jego dotychczasowy majątek i dorobek życia przeznaczony został na pokrycie zaległości podatkowych oraz zobowiązań wobec wierzycieli, które powstały bez jego winy w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych reprezentujący Zakład Ubezpieczeń Społecznych, rozpoznający sprawę, jako organ II instancji, powołując się na przepis art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję ZUS z dnia [...] lutego 2012 r. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie przedstawiono stan faktyczny ustalony w sprawie, oraz powołano treść przepisów odnoszących się do umorzenia przedmiotowych zaległości. Wskazano, iż w interesie zobowiązanego leży udokumentowanie trudnej sytuacji finansowej, co jest możliwe m.in. przez dołączenie do wniosku dokumentów, które miałyby istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia omawianej kwestii, tj. umożliwiłyby w świetle obowiązujących przepisów prawa umorzenie należności z tytułu składek. W ocenie organu II instancji aktualna sytuacja finansowa wnioskodawcy wskazuje, iż opłacenie przez niego należności z tytułu składek nie pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Ustalono bowiem, iż wnioskodawca prowadząc gospodarstwo domowe wraz z żoną, uzyskuje 890 zł z tytułu emerytury żony oraz 1465 zł (brutto) z tytułu zawartych przez wnioskodawcę umów cywilnoprawnych. Ustalono również, iż wnioskodawca jest właścicielem ¾ części spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu położonego w W. Organ wyjaśnił także, iż w świetle ustalonych okoliczności fakt przebycia dwóch udarów mózgu, skutkujących częściowym paraliżem wymagającym stałej opieki żony, nie uniemożliwia wnioskodawcy wykonywania czynności o charakterze zarobkowym. Podkreślono przy tym, iż nie wykazano także strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić wnioskodawcę możliwości dalszego prowadzenia działalności. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji powołując się na swoją bardzo trudną sytuację zdrowotną i majątkową. W uzasadnieniu skargi wskazano m.in., że całkowite dochody jego rodziny wynoszą obecnie 1150 zł na miesiąc, co nie pozwala na zaspokojenie zadłużenia wobec ZUS (nawet w układzie ratalnym). Odnosząc się do okoliczności posiadania większościowego udziału w nieruchomości, skarżący wskazał, że prawo do powoływanego przez organ ¾ lokalu mieszkalnego odziedziczył po matce. Wyjaśniono przy tym, iż w lutym 2012 r. skarżący osiągnął dochód 1465 zł (brutto), jednakże ze względu na obecny kryzys gospodarczy, a także ze względu stan zdrowia nie udało mu się utrzymać pracy w firmie ochraniarskiej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powtarzając dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Na wstępie Sąd wyjaśnia, że zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję, może decyzję w całości lub części uchylić, stwierdzić jej nieważność w całości lub części lub stwierdzić wydanie decyzji z naruszeniem przepisów prawa. Decyzje dotyczące umarzania zadłużenia wobec ZUS są decyzjami "uznaniowymi". Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, jest to bowiem wyłączna kompetencja uprawnionego organu. Do kompetencji sądu administracyjnego należy dokonanie oceny prawnej zaskarżonej decyzji i postępowania, które doprowadziło do jej wydania oraz udzielenie wskazań co do dalszego postępowania. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji wydanej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, tj. badając zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności zarówno z przepisami procesowymi jak i z normami prawa materialnego, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania i winna zostać uchylona. Zaskarżoną decyzją Prezes ZUS działający w imieniu Zakładu utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającą umorzenia A.S. określonych należności wobec ZUS. Zasadą ustaloną w art. 28 ust.2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t.Dz.U.2009 r. Nr 205, poz.1585 ze zm.), zwanej dalej "ustawą" jest, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem postanowień ust. 3a. Sytuacje całkowitej nieściągalności zostały wyliczone w art. 28 ust. 3 ustawy. Wyliczenie zawarte w przepisie art. 28 ust. 3 ustawy jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2 i 3 zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organy ZUS orzekające w sprawie prawidłowo ustaliły, że żadna z przesłanek tego artykułu nie została spełniona. Od zasady możliwości umorzenia składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności ustawa przewiduje dwa wyjątki. Pierwszy wyjątek dotyczy składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek, do których to składek nie stosuje się przepisów dotyczących umorzenia. Drugi wyjątek został opisany w art. 28 ust. 3a. ustawy, który stanowi, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Tym samym ustawodawca dopuścił możliwość umorzenia, pomimo braku całkowitej nieściągalności składek z tytułu ubezpieczenia tych ubezpieczonych, którzy są równocześnie płatnikami składek, czyli np. przedsiębiorców. Przesłanki uzasadniające umorzenie należności wymienionych w ust. 3a, zostały przykładowo wymienione w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z dnia 31 lipca 2003r. (Dz.U. Nr 141, poz.1365), zwanego dalej "rozporządzeniem". Zgodnie z § 3 ust.1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Należy podkreślić, że wyliczenie przesłanek zawartych w §3 ust.1 rozporządzenia jest wyliczeniem przykładowym i podstawą umorzenia zadłużenia w oparciu o ten przepis mogą być również inne okoliczności, które będą stanowiły podstawę do uznania, że dłużnik ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Zakład ustalił, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną, która pobiera emeryturę w wysokości 890,00 zł. Z tytułu miesięcznych opłat ponoszą koszty w wysokości ok. 330,00 zł, a kwotę ok. 200.00 zł. strona przeznacza na zakup leków. Według oświadczenia strony na wyżywienie oraz inne wydatki pozostaje kwota ok. 360,00 zł. Zakład wskazał, iż wnioskodawca oświadczył, że koszty wymienionych wydatków ponosi żona wnioskodawcy, której emerytura jest jedynym dochodem gospodarstwa domowego obok wynagrodzenia uzyskiwanego przez wnioskodawcę z prac dorywczych. Organ II instancji, stwierdził, że z przeprowadzonego ponownie postępowania wyjaśniającego wynika, iż wnioskodawca jest zatrudniony na podstawie umów cywilnoprawnych, z których uzyskuje wynagrodzenie w łącznej wysokości ok. 1.465,00 zł brutto, od 2007 r. wnioskodawca jest podatnikiem zryczałtowanego podatku dochodowego od przychodów ewidencjonowanych. Ponadto wnioskodawca figuruje w rejestrze podatników prowadzonym przez Urząd Skarbowy [...], jako nabywca 3/4 części spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu położonego w [...] w W. Organ ustalił również, że skarżący przebył dwa udary mózgu, czego skutkiem jest lewostronny paraliż ciała, jednak stan zdrowia nie uniemożliwia mu wykonywania czynności o charakterze zarobkowym. W oparciu o tak ustalony stan faktyczny ZUS stwierdził, że opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zakład podkreślił, że umorzenie zaległych składek w trybie wskazanych przepisów ustawy, stosuje jedynie w sytuacjach szczególnych, gdy ze względu na stan zdrowia, klęski żywiołowe, ubóstwo zobowiązanego, czy inne ważne względy społeczne jest niemożliwe wywiązanie się z zobowiązania, zarówno w formie jednorazowej wpłaty, jak też w formie wpłat dokonywanych w dłuższym okresie czasu (np. dobrowolnych wpłat lub w ramach umowy o rozłożeniu na raty). Dokonując kontroli ww. decyzji Sąd stwierdził, że ustalenia Zakładu w zakresie stanu faktycznego są niepełne i nie dają podstawy do oceny dokonanej przez ZUS. W pierwszej kolejności należy odnieść się do ustaleń dotyczących wynagrodzenia uzyskiwanego przez skarżącego. ZUS stwierdził, że strona jest zatrudniona na podstawie umów cywilnoprawnych i uzyskuje wynagrodzenie w wysokości ok.1465 zł brutto. Jak wynika z uzasadnienia decyzji oraz z odpowiedzi na skargę organ odnosi się do wynagrodzenia uzyskanego przez stronę w jednym tylko miesiącu (w lutym 2012 r.), nie ustalając czy jest to wynagrodzenie stałe, czy też zatrudnienie miało miejsce tylko w lutym 2012r. Organ wskazał, że skarżący jest podatnikiem zryczałtowanego podatku dochodowego od przychodów ewidencjonowanych, nie ustalił jednak czy uzyskuje on jakiekolwiek dochody opodatkowane tym podatkiem. Ustalony przez organ stan faktyczny daje podstawę do przyjęcia, że skarżący tylko w jednym miesiącu uzyskał z tytułu zatrudnienia dochód w wysokości 1465 zł brutto i nie uzyskuje innych dochodów, poza deklarowanymi przez stronę dochodami uzyskiwanymi sporadycznie. Wysokość miesięcznych dochodów uzyskiwanych przez skarżącego z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia w firmie S. w kwocie średnio 200 zł miesięcznie potwierdza złożona przez niego na rozprawie kserokopia umowy zlecenia i wyjaśnienia skarżącego. Mówiąc o nabyciu ¾ części spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, organ pominął okoliczność, iż skarżący prawa tego nie kupił, ale odziedziczył je po matce i, że w lokalu tym mieszka. Rozpoznając sprawę ponownie organ orzekający rzetelnie ustali dochody osiągane przez stronę, a oceniając możliwości zarobkowe weźmie pod uwagę stan zdrowia skarżącego, jego wiek oraz możliwości uzyskania pracy przez osobę w jego wieku i stanie zdrowia, biorąc pod uwagę sytuację na rynku pracy. Prawidłowo organ odwoławczy wskazał, że umorzenie jest nadzwyczajną formą wygaśnięcia wymagalnych należności z tytułu składek, będącą odstępstwem od zasady równego traktowania wszystkich ubezpieczonych (m. in. w zakresie obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne) wynikającej z art. 2a ustawy o sus. Sąd wskazuje, że wydając decyzję w przedmiocie umorzenia należności organ orzekający winien wziąć pod uwagę fakt, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności po spełnieniu określonych przesłanek, odmowa umorzenia nie może więc być traktowana jako zasada postępowania przy rozstrzyganiu tego typu spraw. Takie rozumowanie byłoby sprzeczne ze społeczną funkcją instytucji prawnej możliwości umorzenia zadłużenia posiadanego wobec ZUS. Należy również wskazać, że odmawiając umorzenia całości zadłużenia, ZUS winien był rozważyć możliwość umorzenia zadłużenia w części, która to możliwość została przewidziana w przepisie art. 28 ust.1 ustawy. Rozpoznając sprawę ponownie Prezes ZUS weźmie pod uwagę przedstawione wyżej stanowisko Sądu oraz fakt, że przepisy art. 28 ust.3a ustawy oraz przepisy rozporządzenia ustanowione zostały w celu udzielenia pomocy (poprzez umorzenie zadłużenia) osobom znajdującym się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej, a z taką sytuacją niewątpliwie mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. W związku z powyższym, uznając, iż w niniejszej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania – art. 7,77, 80 oraz 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. Z uwagi na to, iż w sprawie skarżący był reprezentowany przez radcę prawnego - pełnomocnika z urzędu, a koszty tej pomocy nie zostały opłacone, Sąd orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, na podstawie 250 p.p.s.a. i § 14 ust. 2 pkt 1 lit.c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu ( Dz.U.Nr 163, poz.1349 ze zm.).