V SA/Wa 1640/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Andrzej Kania, Sędzia WSA - Dorota Mydłowska, Sędzia NSA - Piotr Piszczek (spr.), Protokolant - Marcin Kwiatkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 stycznia 2010r. sprawy ze skargi Z.S. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] września 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia represji; 1) Uchyla zaskarżoną decyzję; 2) Zasądza od Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu na rzecz Z.S. [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. 1. Wnioskiem z dnia 5 marca 2007 r. Z.S. zwróciła się do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o wydanie decyzji potwierdzającej, że jako dziecko została odebrana rodzicom w celu poddania eksterminacji w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r., Nr 42 poz. 371 z późn. zm.) 2. Decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. – stosownie do treści art. 104 k.p.a. w zw. z art. 4 ust. 2 powołanej ustawy Prezes Instytutu odmówił potwierdzenia, iż w/w jako dziecko została odebrana rodzicom w celu poddania eksterminacji. W motywach zwrócono uwagę, że Z.S. wraz z innymi dziećmi latem 1943 r. została przewieziona z B. do K. (do ochronki powadzonej przez siostry zakonne). Ewakuacja - prowadzona przez PCK i ks. W. U. – miała na celu ochronę dzieci przed bandami UPA operujących w okolicach B.. Dzieci w K. – w ciągu następnych kilku miesięcy - były przekazywane pod opiekę rodzin zastępczych. Wnioskodawczyni trafiła do miejscowości pod K. skąd w 1946 r. odebrała ją przyrodnia siostra – K. M. i przekazała rodzicom zamieszkującym w okolicach K.. Zdaniem Organu, w tym przypadku nie zostały spełnione ustawowe przesłanki, a mianowicie odebranie dziecka w celu eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia. Z materiału dowodowego w sprawie nie wynika aby taki fakt miał miejsce; doszło jedynie do rozdzielenia rodziców i wnioskodawczyni, co nie spowodowało podjęcia wobec Z. S. działań zmierzających do jej eksterminacji. Rozdzielenie powiązane było z ewakuacją dzieci z B. w celu uchronienia ich przed barbarzyństwem band UPA. Pobyt wnioskodawczyni u rodziny zastępczej – w trudnych warunkach bytowych – nie był eksterminacją w rozumieniu art. 4 ust. 2 cyt. ustawy o kombatantach, zwłaszcza, iż była to zorganizowana akcja PCK i miejscowego księdza. Złe warunki bytowe, w których przebywała wnioskodawczyni po opuszczeniu domu sióstr w K., nie dają podstaw Prezesowi Instytutu prawa do wydania decyzji pozytywnej. 3. W efekcie złożonego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes Instytutu – stosownie do treści art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a. oraz art. 4 ust. 2 w zw. z art. 8 ust. 2 pkt. 2 lit. b) cyt. ustawy o kombatantach – utrzymał w mocy własną decyzję. Rozpatrując ponownie sprawę przytoczył argumentację opisaną w p-kcie 2 uzasadnienia. Wskazał jednocześnie, że rozdzielenie wnioskodawczyni z rodzicami było niezaprzeczalnie tragedią osobistą, jak też jej najbliższych; złe traktowanie oraz ciężkie warunki, w jakich wnioskodawczyni przebywała nie dają podstaw Organowi do zmiany dotychczasowego rozstrzygnięcia w sprawie. 4. W skardze – żądając uchylenia zaskarżonej decyzji – Z. S. podniosła, iż już wcześniej trafiła na "listę osób IPN represjonowanych w czasie wojny" Polemizując ze stanowiskiem Prezesa Instytutu wskazała, iż jako 8 – letnie dziecko została zabrana – bez zgody rodziców – do sierocińca. Następnie przebywała przez trzy lata "w zwyrodniałej moralnie rodzinie". Wskazując na ciężkie warunki, jakie tam panowały, skarżąca podniosła iż cierpiała nie tylko fizycznie ale również moralnie i psychicznie. Wprawdzie nie została formalnie zabrana w celu eksterminacji, to jednak faktycznie była jej poddana. W dalszej części motywów wskazała na potrzebę zastosowania w sprawie zasad współżycia społecznego oraz art. 32 Konstytucji RP. Następnie podniosła kwestię zachowania band UPA i antagonizmów istniejących w małżeństwach mieszanych i w stosunkach sąsiedzkich – między Polakami a Ukraińcami. 5. W odpowiedzi na skargę – żądając jej oddalenia – podniesiono argumenty zbieżne z motywami zaskarżonych aktów administracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: I. Zgodnie z treścią art. 175 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej sądy administracyjne - podobnie jak powszechne, wojskowe i Sąd Najwyższy - zostały powołane do sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Z art. 184 tegoż aktu normatywnego wynika, że sądy administracyjne sprawują, w zakresie określonym w ustawie, kontrolę działalności publicznej obejmującej również orzekanie o zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego i aktów normatywnych organów administracji rządowej. Różnica pomiędzy sprawowaniem kontroli działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne a załatwianiem sprawy wynikającej z działalności administracji publicznej przez sądy powszechne jest dość oczywista. Te ostatnie bowiem przejmują sprawę wynikającą z działalności administracji publicznej do dalszego jej załatwienia; w przypadku zaś sądów administracyjnych sprawa, której przedmiot jest związany z działalnością organów administracji publicznej, nie przestaje być sprawą, której załatwienie należy cały czas do kontrolowanego przez Sąd organu. Sąd administracyjny bowiem dokonuje - w ramach sprawowanych funkcji orzeczniczych - kontroli (oceny) tej działalności. Sąd ten na skutek zaskarżenia aktu (decyzji, postanowienia) lub czynności, a także bezczynności organu administracji publicznej nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia; ma jedynie skontrolować i ocenić działalność tego organu. Nie może zatem - co do zasady - zastępować organu administracji publicznej i merytorycznie rozstrzygać sprawy. II. Określając zakres kognicji zauważyć należy, że sądy administracyjne, w tym wojewódzki, sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, która jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - patrz art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) Uzupełnieniem tego zapisu jest treść art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), w którym wskazano, iż owe sądy stosują środki określone w ustawie (akt ten cyt. jest dalej jako p.p.s.a.). Powyższe regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa i toczącego się przed nim postępowania. Jest nią - bez wątpienia - sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. Nie ulega też wątpliwości, że podstawowym celem tejże kontroli jest eliminowanie z porządku prawnego aktów (zwłaszcza decyzji i postanowień), a także czynności organów administracji publicznej niezgodnych z prawem i dążenie do przywrócenia stanu, który nie będzie z nim pozostawał w sprzeczności. Ta funkcja kontroli sądowej jest istotna zarówno z punktu widzenia podmiotu skarżącego, jak i całego aparatu administracyjnego państwa, który winien być żywo zainteresowany w eliminowaniu z obrotu prawnego niezgodnych z prawem aktów i czynności swoich funkcjonariuszy. Prawidłowość podejmowanych działań, a tym samym legalność działania organów administracyjnych, stanowi bowiem istotny element efektywności i ważną przesłankę istnienia społecznej akceptacji działania aparatu administracyjnego państwa. Stopień zaś akceptacji owego działania organów administracji rządowej, jak też samorządowej, przenoszony jest na ocenę funkcjonowania całego państwa. III. W powyższym kontekście - stosownie do treści art. 145 § 1 p.p.s.a. - należy zwrócić uwagę, iż nie każdy akt administracyjny, który dotknięty jest wadliwością automatycznie zostanie przez Sąd usunięty z obrotu prawnego. Ustawodawca bowiem przyjął, iż Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie (w całości lub w części) może tak orzec, jeżeli stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, niezależnie od tego, czy uchybienie to miało wpływ na wynik sprawy; c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd stwierdza nieważność aktu administracyjnego (w całości lub w części), jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a, lub w innych przepisach. Orzeka także wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w k.p.a, lub w innych ustawach. Reasumując należy stwierdzić, iż uchylenie aktu administracyjnego z racji naruszenia prawa materialnego uzasadnione będzie wtedy, gdy - w wypadku prawidłowego zastosowania tych norm - rozstrzygnięcie byłoby inne. Zaznaczyć trzeba, że naruszenie prawa nie powoduje uchylenia aktu administracyjnego, gdy wystąpi w postaci rażącej, albowiem wówczas stwierdza się nieważność decyzji lub postanowienia. Wreszcie "inne naruszenie przepisów postępowania" skutkuje uchyleniem aktu administracyjnego, o ile uchylenie to mogło mieć (a więc wcale nie musiało mieć) wpływu na wynik sprawy. IV. Oceniając - w powyższym kontekście - treść skargi wskazać trzeba, że zasługuje ona na uwzględnienie , albowiem istotnym naruszeniem procedury administracyjnej dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego było zaniechanie powiadomienia Skarżącej, stosownie do treści art. 10 § 1 k.p.a., o możliwości, przed wydaniem decyzji z dnia [...] września 2009 r., wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu jest kwalifikowana wadą procesową, która stanowi podstawę do sformułowania żądania wszczęcia postępowania w sprawie jego wznowienia na wniosek strony (art. 147 k.p.a.)- vide B. Adamiak, J. Borkowski: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 1998, s. 85, teza 5. Niezależnie od argumentacji skargi podnieść trzeba, iż art.10 k.p.a, wprowadza zasadę oznaczającą z jednej strony obowiązek zapewnienia stronie przez Organ czynnego udziału w każdym postępowaniu, z drugiej stwarza warunki w celu umożliwienia stronie wypowiedzenia się, co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłaszanych żądań. Strona nie jest zobowiązana do czynnego udziału w postępowaniu, stanowi to jej uprawnienie, jednakże organ administracji ma obowiązek umożliwienia stronie skorzystania z tego uprawnienia. Zgodnie zaś art. 81 k.p.a, okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwość wypowiedzenia się, co do przeprowadzanych dowodów. W sprzeczności pozostawać z tą zasadą będzie sytuacja, kiedy nie dostrzegając treści art. 10 k.p.a. Organ nie dał możliwości wyjaśnienia okoliczności faktycznych, które stanowiły następnie podstawę do wydania decyzji. Naruszenie obowiązku stworzenia stronie możliwości wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów stanowi naruszenie przepisów o postępowaniu administracyjnym, które w istotny sposób może wpływać na wynik sprawy i ustalenia faktyczne organu. V. Za istotną wadę toczącego się postępowania należy uznać to, iż świadkowie zostali przesłuchani z obrazą treści art. 79 § 1 k.p.a.; przepis ten obliguje Organ do zawiadomienia strony o przeprowadzeniu dowodu z przesłuchania świadków przynajmniej na 7 dni przed terminem dokonania tej czynności. Obecność strony przy przesłuchaniu stwarza możliwość składania oświadczeń, a także umożliwia zadawanie świadkowi pytań. Powyższe uchybienie w istotny sposób narusza zasadę praworządności (art. 6 Konstytucji RP i 7 k.p.a.) oraz czynnego udziału stron w postępowaniu (art. 10 k.p.a.) VI. Wreszcie istotne zastrzeżenie budzi także tryb przesłuchania świadka S.K. – brata wnioskodawczyni. O ile protokół noszący datę 15 maja 2009 r. dotyczy "przesłuchania świadka", o tyle jego kopia opatrzona pieczęcią IPN we W. "za zgodność z oryginałem" nosi oznaczenie "protokół przesłuchania strony". Na dodatek świadka nie pouczono o treści art. 83 § 1 k.p.a. stwarzającego podstawę do skorzystania przez S.K. z prawa odmowy zeznań. VII. Nadto w aktach administracyjnych /k. 72 i k. 72v./ znajdują się kserokopie dokumentów całkowicie nieczytelne. VIII. Z kolei pismo z dnia 13 lipca 2009 r. – najprawdopodobniej autorstwa Z. S. – nie zostało przez nią podpisane; taki wymóg istnieje w świetle art. 63 § 3 k. p. a. Brak ten powinien zostać sanowany poprzez zastosowanie treści art. 64 § 2 k.p.a. IX. Mając na względzie potrzebę dokonania sanacji czynności procesowych poprzez w szczególności właściwe zastosowanie w praktyce treści art. 10, 79 § 1, 83 § 1, 64 § 2 k.p.a. – należało stosownie do treści art. 145 § 1 pkt. 1 b i c p.p.s.a. – orzec jak w sentencji.