V SA/Wa 1795/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Mirosława Pindelska, Sędzia WSA - Marek Krawczak, Sędzia WSA - Tomasz Zawiślak (spr.), Protokolant st. specjalista - Monika Włochińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2019 r. sprawy ze skargi J.M. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej renty rolniczej uchyla zaskarżoną decyzję. Przedmiotem skargi [...] (dalej: skarżąca lub strona) jest decyzja Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: Prezes KRUS lub organ) z [...] czerwca 2018 r., znak [...] utrzymująca w mocy decyzję własną z [...] kwietnia 2018 r., nr [...] odmawiającą umorzenia kwoty nienależnie pobranej renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym. Decyzją z [...] grudnia 2013 r. Oddział Regionalny Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w [...] ustalił stronie nadpłatę renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, za okres od dnia 1 stycznia 2002 r. do dnia 31 maja 2005 r., w wysokości 23.033,12 zł i zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, za okres od 1 czerwca 2002 r. do 31 maja 2005 r., w wysokości 21.654,42 zł. Ze względu na przedawnienie odstąpiono od żądania zwrotu nienależnie pobranej renty rolniczej w wysokości 1.378,70 zł. Sąd Okręgowy - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w [...] wyrokiem z 4 grudnia 2014 r. odwołanie strony oddalił. Wnioskiem z 3 czerwca 2015 r. skarżąca zwróciła się do organu o umorzenie w całości nienależnie pobranej renty rolniczej, motywując prośbę m.in. złym stanem zdrowia, trudną sytuacją materialną oraz brakiem możliwości finansowych spłaty zadłużenia. Skarżąca podała, że nie sądziła, iż wykonywana za granicą praca przez osiem godzin w tygodniu spowoduje utratę prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Stwierdziła nadto, że wynagrodzenie uzyskane z tego zatrudnienia umożliwiło jej skorzystanie z leczenia specjalistycznego. Dodatkowo podniosła, że ma na utrzymaniu uczącego się syna. Decyzją z [...] listopada 2015 r., Prezes KRUS, na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tj. Dz. U. z 2019 r, poz. 299 ze zm., dalej: uusr), odmówił umorzenia kwoty nienależnie pobranej renty rolniczej, z tytułu niezdolności do pracy. W uzasadnieniu decyzji Prezes KRUS wyjaśnił, że skarżąca była dwukrotnie tj. 15 czerwca 2015 r. i 3 sierpnia 2015 r. wzywana do potwierdzenia faktów, które przedstawiła we wniosku o umorzenie należności, poprzez przedstawienie dokumentacji potwierdzającej m.in. uzyskiwane dochody (przez nią i jej męża), a także koszty bieżącego utrzymania, czy też leczenia. W odpowiedzi stron przekazała jedynie dokumentację potwierdzającą leczenie i zły stan zdrowia. Prezes KRUS wyjaśnił, że w aktach sprawy brak jest informacji o wystąpieniu zdarzeń losowych, które mogłyby stanowić przesłankę do umorzenia zadłużenia, zaś skarżąca nie udokumentowała trudnej sytuacji finansowej rodziny. Decyzją z [...] lutego 2016 r. Prezes KRUS utrzymał w mocy decyzję z [...] listopada 2015 r. podtrzymując dotychczas prezentowaną argumentację. W wyniku rozpoznania skargi strony Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 23 marca 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 650/16 uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą z [...] listopada 2015 r. W uzasadnieniu sąd I instancji wskazał, że ogólnikowość uzasadnienia decyzji Prezesa KRUS, a w szczególności brak szczegółowego przeanalizowania konkretnych okoliczności sprawy, w tym sytuacji materialnej skarżącej, przesądzają o dowolności rozstrzygnięcia. Zdaniem sądu, organy nie przeprowadziły postępowania w zakresie istnienia przesłanek określonych w art. 41a ust. 1 pkt 2 uusr. Analiza obu decyzji Prezesa KRUS prowadzi do wniosku, że organ ten nie uwzględnił, faktu iż skarżąca nie otrzymała pisma z 3 sierpnia 2015 r. Skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wyjaśniła dlaczego nie mogła tego pisma odebrać z poczty. Podniosła też, że nie odbyła się wizytacja w jej domu, o czym poinformowano ją w piśmie z 15 czerwca 2015 r., czym pozbawiono ją możliwości dopytania się jakie dokumenty winna przedstawić, by wniosek o umorzenie należności został pozytywnie rozpatrzony. Sąd stwierdził, że skarżąca jest osobą ciężko chorą, dotkniętą chorobą nowotworową i dlatego też niewątpliwie taka wizytacja w jej domu oraz poinformowanie skarżącej w jaki sposób winna ona wykazać swoją sytuację materialną i rodzinną jest wskazane. Obowiązkiem organu było zatem wyjaśnienie jej sytuacji materialnej i rodzinnej, bowiem niewątpliwie umożliwiłoby to organowi zbadanie sprawy, pod kątem wystąpienia przesłanek z art. 41 a ust. pkt 2 uusr. WSA w Warszawie zauważył, że w sprawie nie ustalono, jaki jest faktyczny dochód rodziny skarżącej po odliczeniu wydatków na leczenie, na utrzymanie domu i prowadzenie gospodarstwa domowego. Wykonując wyrok sądu organ pismem z 27 lipca 2017 r. zwrócił się do skarżącej o nadesłanie informacji o wysokości uzyskiwanych dochodów przez stronę i jej męża, a także przedłożenie dokumentacji potwierdzającej bieżące koszty utrzymania rodziny. Wyjaśniono, że powyższe pozwoli na oszacowanie stanu majątkowego i ocenę, czy w sytuacja materialna i życiowa może pozwolić na zwrot należności. Dodatkowo organ zwrócił się pismem z 3 sierpnia 2017 r. do niemieckiej instytucji ubezpieczeniowej o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony i pomoc w ustaleniu stanu majątkowego i pomoc w ustaleniu możliwości spłaty długu przez skarżącą. Niemiecka instytucja nie udzieliła odpowiedzi na ww. prośbę i w związku z tym Prezes KRUS pismem z 1 grudnia 2017 r. zwrócił się ponownie do niemieckiego organu oraz także do skarżącej z prośbą o przedstawienie sytuacji materialnej strony, w tym o nadesłanie w wypadku posiadania decyzji wydanej przez Urząd Zabezpieczenia Podstawowego. W odpowiedzi na powyższe skarżąca poinformowała, że od 22 lat mieszka w Niemczech. Mąż strony jest Niemcem i nie pozwala na udostępnienie żadnych danych do obcego kraju. Wyjaśniła, że dane te może udostępnić wyłącznie niemieckiej instytucji. W odpowiedzi na ponowne pismo organu z 12 stycznia 2018 r. strona poinformowała, że do dnia dzisiejszego nie został przeprowadzony wywiad środowiskowy przez niemieckie organy i nie miała ona możliwości przedstawienia dokumentów. Zauważyła, że jej stan zdrowia uległ pogorszeniu. Podała, że ponosi następujące wydatki w euro: zakupy do domu – 800; ogrzewanie -120; woda i prąd – 165; telefon i internet – 110; abonament RTV – 17; wywóz śmieci -12; podatek gruntowy – 18; podatek od samochodu – 12; podatek na kościół – 23; paliwo do samochodu 120; naprawa samochodu – 90; spłata kredytów – 218; naprawa w domu – 60; opłaty na różne ubezpieczenia – 343; zakup leków – 70 (łącznie 2178 euro). Strona podała, że jej mąż uzyskuje dochód w wysokości 2210 euro. W dniu 22 stycznia 2018 r. wpłynęła z niemieckiej instytucji ubezpieczeniowej informacja, z której wynika, że skarżąca mieszka z pełnoletnim dzieckiem (ur. w 1995 r.), posiadającym własne dochody (instytucja nie wskazała kwoty dochodu). Natomiast adresy pozostałych dwojga dzieci strony są nieznane. Z dodatkowych informacji uzyskanych od niemieckich instytucji ubezpieczeniowych wynika, że instytucje te nie przeprowadzają wywiadów środowiskowych. Decyzją z [...] kwietnia 2018 r. Prezes KRUS stwierdził, że dołożył wszelkich starań w celu ustalenia aktualnej sytuacji materialnej strony i pomimo wielokrotnie kierowanych pism do skarżącej o przekazanie dowodów niezbędnych do podjęcia decyzji w sprawie umorzenia należności strona nie przekazała żadnej dokumentacji twierdząc, że dane te może przekazać jedynie niemieckiej instytucji ubezpieczeniowej. Organ wyjaśnił, że tylko on, a nie niemiecka instytucja może podjąć decyzję o umorzeniu należności. Rozpoznając sprawę na skutek złożonego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes KRUS decyzją z [...] sierpnia 2018 r. utrzymał w mocy decyzję własną. W uzasadnieniu w całości podtrzymał dotychczas prezentowaną argumentację. Wyjaśnił, że pomimo zwrócenia się przez stronę z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy nadal nie przedstawiła skarżąca żadnych dowodów (faktur) potwierdzających bieżące miesięczne koszty utrzymania rodziny czy też aktualną dokumentację zdrowotną. W ocenie organu strona nie przedstawiła nowych okoliczności w sprawie, które uzasadniałyby pozytywne załatwienie jej wniosku. Strona na ww. decyzję złożyła skargę. Skarżąca podała, że nie mogła dostarczyć żadnych rachunków i faktur bez zgody męża, gdyż na nich widnieją dane osobowe jej męża, które są chronione i nie wyraził on zgody na ich wysłanie do obcego kraju. Zdaniem strony niezrozumiałe było skierowanie pisma przez organ, w którym organ prosił jedynie o opisanie wydatków i następnie nie wzięcie tych wydatków pod uwagę i jednocześnie zarzucenie skarżącej ich nieudokumentowania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje, jednakże nie wszystkie argumenty są zasadne. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ppsa sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jego wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie tego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego (ewentualnie stwierdzenia jego wydania z naruszeniem prawa, v. art. 145 § 1 ppsa). Zgodnie z art. 134 § 1 ppsa sąd nie jest związany zarzutami skargi. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji, w granicach kompetencji przysługujących na podstawie ww. ustaw sądowi administracyjnemu, sąd stwierdził, że decyzja narusza prawo w stopniu, który uzasadnia jej uchylenie. Jednakże zanim sąd odniesie się do powodów uchylenia zaskarżonej decyzji, to wyjaśnia, że wszelkie argumenty skarżącej wskazujące na okoliczności, w których powstało zadłużenie, wymykają się z pod kontroli sądu w tym postępowaniu. W sprawie istnieje prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w [...] VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 4 grudnia 2014 r., którym to wyrokiem sąd oddalił odwołanie skarżące. Zatem obecnie kwestionowanie tego orzeczenia w postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności jest zupełnie niezasadne. Co więcej sąd administracyjny nie ma żadnych kompetencji do oceny prawidłowości postepowania administracyjnego w przedmiocie ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń (decyzja z [...] grudnia 2013 r.), a tym bardziej uprawnień do kontroli wyroku wydanego w tej sprawie. Sąd podkreśla, że przedmiotem rozpoznania jest tylko skarga strony na decyzję Prezesa KRUS wydaną w przedmiocie odmowy umorzenia należności. Wyjaśnienia wymaga, że złożenia wniosku o umorzenie należności winno nastąpić w momencie, w którym nie jest sporna kwota, o umorzenie której skarżąca występuje, a jedynie z różnych względów (zdrowotnych, materialnych) wnioskodawca występuje o jej umorzenie. Tym samym sąd jedynie ocenia skargę strony z punktu widzenia przesłanek do umorzenia należności. Należy przypomnieć, że sprawa [...] w przedmiocie umorzenia należności, była już przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 23 marca 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 650/16 uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą Prezesa KRUS z [...] listopada 2015 r. Stosownie do art. 153 ppsa ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Dlatego sąd rozpoznający sprawę obecnie, w pierwszej kolejności zobowiązany był sprawdzić, czy organy orzekające w sprawie wykonały wskazania zawarte w ww. wyroku WSA w Warszawie. W uzasadnieniu wyroku WSA w Warszawie nakazał ponowne przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w spawie. W ocenie sądu znaczna część zaleceń zawartych w powyższym wyroku sądu I instancji została wykonana. Powodem natomiast uchylenia zaskarżonej decyzji jest fakt wprowadzenia skarżącej w błąd, co do możliwości udokumentowania jej sytuacji zdrowotnej i materialnej. Zgodnie z art. 41a ust. 1 pkt 2 uusr Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Jak wynika z treści przywołanego wyżej przepisu, ustawodawca uznał, że możliwość umorzenia wskazanych należności uzależniona jest od uznania administracyjnego, przy czym z uwagi na konieczność wzięcia pod uwagę przez organ stosujący prawo przesłanki ważnego interesu zainteresowanego - będącej zwrotem niedookreślonym - przyjmuje się, iż decyzja administracyjna wydana na tak skonstruowanej podstawie materialnoprawnej jest aktem administracyjnym swobodnym (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2010 r., sygn. akt: II GSK 1061/09 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Słusznie zauważył już sąd w poprzednim wyroku, że analizowany przepis ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, z jednej strony udziela Prezesowi KRUS kompetencji do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Z drugiej jednak strony, wydanie takiej decyzji powinno być - zgodnie z brzmieniem art. 41a ust. 1 uusr - poprzedzone analizą takich przesłanek jak: istnienie uzasadnionego ważnego interesu zainteresowanego, możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Wynik analizy każdej z tych przesłanek powinien znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. W szczególności wówczas, gdy organ odmawia umorzenia, powinien wykazać, dlaczego w jego ocenie nie zachodzi ważny interes zainteresowanego, a także dlaczego organ jest zdania, że możliwości płatnicze wnioskodawcy nie przemawiają za umorzeniem. Konieczność oceny "możliwości płatniczych wnioskodawcy", o której stanowi art. 41a ust. 1 pkt 1 uusr, nakazuje organowi dokonanie stosownych ustaleń faktycznych, które pozwoliłyby na oszacowanie stanu majątkowego wnioskodawcy. W orzecznictwie NSA wskazuje się, że organy powinny ustalić konkretne dochody i wydatki zainteresowanego, a następnie odnieść tak oszacowaną sytuację majątkową strony i jego rodziny do kryteriów umorzenia zaległości (zob. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2010 r., sygn. akt II GSK 1061/09). Dla ustalenia sytuacji bytowej wnioskodawcy "konieczne jest ustalenie wysokości wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Ważny interes w umorzeniu należności ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy istnieje, gdy wykonanie obowiązku zapłaty należności mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Aby dokonać takiej oceny konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, ustalenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami, które umożliwiają organowi ocenę, czy sytuacja materialna i życiowa zobowiązanego pozwala, i w jakim zakresie, na zapłatę należności. W sprawie zgodnie z tym, co zostało wskazane wyżej organ wprowadził w błąd stronę, gdyż w piśmie z 12 stycznia 2018 r. poinformował skarżącą, że cyt. "Jeśli przesłanie kserokopii ponoszonych aktualnych wydatków i opłat nie jest możliwe (o czym wspomina Pani w piśmie z dnia 22.12.2017 r.), może Pani je opisać, podając kwoty oraz podmioty, na rzecz których są te opłaty dokonywane". Skarżąca do powyższego się zastosowała i w piśmie z 23 stycznia 2018 r. wskazała na konkretnie ponoszone wydatki. Natomiast organ w zaskarżonej decyzji uznał, że wydatki te nie zostały udokumentowane mimo, że w piśmie wskazał na możliwość tylko ich opisania bez konieczności udokumentowania. Powyższe w sposób jednoznaczny prowadzi do wniosku, że organ wydając zaskarżoną decyzję naruszył art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej: kpa), w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 8 kpa, w brzmieniu mającym zastosowanie do spawy (sprawa została wszczęta w 2015 r.) organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Tym samym, skoro pierwotnie organowi wystarczyła sama informacja o dochodach i wydatkach (bez udokumentowania), to zupełnie niezasadnie, w zaskarżonej decyzji, organ wyciąga z faktu nieudokumentowania wydatków i dochodów negatywnych dla strony konsekwencji. Skoro skarżąca zastosowała się do jasnej informacji organu, to w żaden sposób organ nie mógł podnieść argumentu nieudokumentowania wydatków i dochodów. Powyższe jednoznacznie prowadzi do wniosku, że wydana decyzja uchybia przepisom i wymaga wyeliminowania z obiegu prawnego. Na marginesie w ocenie sądu organ w sposób nieprawidłowy także zgromadził materiał dowodowy, czym naruszył przepis art. 7 i 77 § 1 kpa, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż obowiązkiem organu było ustalenie pełnej sytuacji skarżącej. Ustalenie jej musi nastąpić w oparciu o dokumenty. Tym samym w ocenie sądu informacja zawarta w piśmie z 12 stycznia 2018 r. skierowanym do strony była wadliwa. Zdaniem sądu skarżąca ma obowiązek udokumentowania swojej sytuacji materialnej i zdrowotnej, a obowiązkiem organu jest rozpatrzenie tej sytuacji w kontekście przesłanek warunkujących umorzenie. Należy podkreślić, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności jest postępowaniem wnioskowym i to strona wnioskująca zna najlepiej swoją sytuacji i co najważniejsze dysponuje dokumentami tę sytuację obrazującymi. Oczywiście, to na organie spoczywa obowiązek dokładnego wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy i podejmowania z urzędu wszelkich działań zmierzających do wszechstronnego zebrania materiału dowodowego, to jednocześnie nie ulega wątpliwości, że w celu realizacji zasady prawdy obiektywnej strona powinna współpracować z organem w wyjaśnianiu istotnych okoliczności sprawy. Strona nie jest zwolniona z obowiązku wykazywania okoliczności z zakresu jej sytuacji i podstaw rzutujących na możliwość ubiegania się o skorzystanie z ulgi w postaci umorzenia wskazanej należności. W żaden sposób nie są zasadne argumenty strony wskazujące, że jej mąż nie zezwala na przesłanie dokumentów do obcego państwa. Podnosząc w ten sposób wskazany argument strona naraża się na niekorzystne dla siebie rozstrzygnięcie. Skoro nie chce współpracować z organem, to nie możliwym staje się ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej rodziny skarżącej, a to powoduje brak możliwości oceny jej sytuacji w kontekście przesłanek warunkujących umorzenie należności. Sąd ponownie wyjaśnia, że postępowanie w przedmiocie umorzenia jest postępowaniem wnioskowym i to strona winna dawać argumenty, poparte dowodami świadczące o jej wyjątkowej sytuacji pozwalającej na umorzenie należności. Zasłanianie się ochroną danych osobowych w kontekście przesłanek do umorzenia jest działaniem nie racjonalnym i musi prowadzić do odmowy umorzenia należności. Tym samym w sposób nieuprawniony skarżąca podnosi ten argument. Mając powyższe na uwadze organ ponownie rozpoznając sprawę weźmie pod uwagę powyższą ocenę i wezwie skarżącą w sposób jasny i precyzyjny do nadesłania aktualnych dokumentów obrazujących jej sytuację, pod względem rodzinnym zdrowotnym i materialnym (dochody oraz wydatki rodziny). Pouczy także stronę, że w wypadku odmowy przesłania dokumentów organ rozpozna sprawę na podstawie posiadanych dowodów, co może mieć negatywny wpływ na wynik rozpatrywanej sprawy, gdyż w inny sposób nie będzie możliwe ustalenie pełnej sytuacji skarżącej (zgodnie z informacją niemieckie organy nie przeprowadzają wywiadów środowiskowych). Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny uznając, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.