V SA/Wa 1846/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Irena Kudiura, Sędzia NSA - Piotr Piszczek (spr.), asesor WSA - Joanna Gierak, Protokolant - Rafał Dul, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2007 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2007 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych Uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...]12.2006 r. nr [...] Pismem z dnia [...]10.2006 r. M. W. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Inspektorat w W. z prośbą o umorzenie kwoty [...] zł wraz z odsetkami w wysokości [...] zł z tytułu nieopłaconych składek. Decyzją z dnia [...]12.2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - stosownie do treści art. 83 w zw. z art. 28 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) - odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na: a) Fundusz Ubezpieczeń Społecznych w kwocie [...] zł, b) Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego w kwocie [...] zł, c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w kwocie [...] zł. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że zgodnie z art. 46 powołanej ustawy osoba prowadząca działalność gospodarczą zobowiązana jest do obliczania, potrącania z dochodów ubezpieczonych, rozliczania oraz opłacania należnych składek za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Decydując się na podjęcie prowadzenia działalności gospodarczej płatnik składek jest zobowiązany do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne przez cały okres wykonywania działalności, niezależnie od osiąganych przychodów czy pojawiających się trudności finansowych. Z uwagi na nie wykonanie powyższego obowiązku powstało zadłużenie obejmujące zarówno składki oraz odsetki za zwłokę. Na podstawie dokumentacji zebranej do wniosku o umorzenie należności składkowych ustalono, że skarżąca działalność gospodarczą w zakresie usługowej produkcji ubrań wierzchnich prowadziła w okresie od [...]12.2002 r. do [...]06.2006 r. W dniu [...]06.2006 r. złożyła rezygnację z wykonywania zarobkowej działalności gospodarczej, a następnie została wykreślona z ewidencji na podstawie stosownej decyzji. W chwili obecnej zarejestrowana jest w Powiatowym Urzędzie Pracy w W. bez prawa do zasiłku. W toku postępowania ustalono także, że skarżąca nie ma na utrzymaniu innych osób, ponieważ dzieci mieszkają razem z ojcem. Korzysta z pomocy udzielanej w formie zasiłków celowych przez Ośrodek Pomocy Społecznej w W. Analizując treść przepisów ww. ustawy Organ doszedł do wniosku, że art. 28 ust. 2 wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim przypadku mogą być one umorzone, co zostało potwierdzone orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 2004.05.06 II UZP 6/04. Decyzje ZUS w indywidualnych sprawach dotyczących między innymi umarzania należności z tytułu składek podejmowane są po wnikliwym przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, mającego na celu ustalenie, czy zachodzą okoliczności uzasadniające wydanie właściwego rozstrzygnięcia. Oceniając materiał zebrany w przedmiotowej sprawie ZUS stwierdził, że nie budzi najmniejszych wątpliwości fakt, że sytuacja osobista i materialna skarżącej jest trudna, jednak w przypadku podjęcia dodatkowej pracy sytuacja materialna ulegnie poprawie, a tym samy powstanie szansa spłaty zobowiązań wobec ZUS w układzie ratalnym. W efekcie rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS decyzją z dnia [...]03.2007 r. - stosownie do treści art. 83 ust. 4 tejże ustawy i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. - postanowił utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję. W motywach wskazał, że faktem jest, iż skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej i brak jest majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 z późn. zm.). Jednakże norma prawna zawarta w art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności stanowiąc, że w takim przypadku mogą ale nie muszą być one umorzone co zostało potwierdzone orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 2004.05.06 II UZP 6/04. Podtrzymując stanowisko w sprawie odmowy umorzenia w oparciu o przepis art. 28 ust. 2 ustawy zwrócono uwagę na fakt, że przyczyną powstania zaległości było systematyczne, całościowe niepłacenie składek w trakcie prowadzonej działalności gospodarczej. Ryzyko związane z prowadzeniem działalności gospodarczej ponosi płatnik. Dostrzegając zapisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365) zwrócono uwagę, że i tutaj umorzenie należności z tytułu składek możliwe jest jedynie w ściśle określonych przypadkach. Zebrany materiał dowodowy potwierdza jedynie fakt, że skarżąca jest leczona z powodu zaburzeń depresyjnych. Jednakże z zebranego materiału dowodowego nie wynika aby choroba wykluczała zdolność do pracy. Zresztą świadczy o tym fakt, że skarżąca podjęła zatrudnienie. Faktem jest, że sytuacja finansowa ww. jest trudna, aczkolwiek nie korzysta już z pomocy społecznej. Jednak opłacenie należności nie stwarza zagrożenia zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. W skardze M. W. wskazała na następujące przyczyny powstania zaległości: a) rozpad rodziny, co skutkuje rozłąką z dwojgiem dzieci z uwagi na brak mieszkania i środków do życia; b) bezdomność w wymiarze trzyletnim; c) kłopoty mieszkaniowe i lokalowe, które uniemożliwiają prowadzenie zakładu krawieckiego; d) stany depresyjne z epizodem samobójczym; e) dwukrotne pobyty w szpitalu psychiatrycznym. Powyższe zdarzenia - zdaniem skarżącej - sprawiły, iż wprawdzie miała "zarejestrowany" zakład krawiecki lecz z tego tytułu nie osiągała żadnego przychodu. W końcu sprzedała maszyny do szycia by mieć środki na utrzymanie. Aktualnie leczy się w szeregu przychodni, zaś sytuacja materialna uniemożliwia jej pozyskanie środków na skuteczne leczenie. Nie posiada też pieniędzy na wspomaganie uczących się dzieci. W miesiącu grudniu 2006 r. otrzymała lokal socjalny ale zamieszkujący tam ludzie z marginesu społecznego uniemożliwiają powrót do pełnej sprawności psychicznej. Skarżąca w skardze zaznacza, że podjęła pracę na pół etatu z wynagrodzeniem 363 zł. Ta kwota jednak nie pozwala na zakup opału, leków itp. Utrzymuje się tylko "dzięki życzliwym ludziom". Posiadane przez nią maszyny szyjące zostały zajęte przez komornika, zaś ww. dochód nie pozwala na uregulowanie zaległości. W piśmie z dnia [....]07.2007 r. skarżąca wskazała, że podjętej pracy nie może kontynuować z uwagi na "zbyt duże obciążenie w kontaktach z ludźmi". Wskazał też - w dalszej jego części - że mąż zmarł [...].07.2007 r. i z tej racji będzie zmuszona zająć się dziećmi (w miarę możliwości). Opisała okres bezdomności, a także niemożność utrzymania się z kwoty 363 zł. W końcowej części pisma skarżąca wskazała, że "widmo spłaty należności nie pozwala żyć bez wielkiego obciążenia. Biorąc pod uwagę tę sytuację nie ma żadnej możliwości ażeby uregulować zaległe składki". W piśmie, które wpłynęło do Sądu [...]11.2007 r. skarżąca podniosła, że do [...].10.2007 r. nie pracowała, albowiem przebywała na zwolnieniu lekarskim. Aktualnie przebywa w Centralnym Szpitalu Klinicznym na Oddziale Psychiatrycznym, co udokumentowała stosownym zaświadczeniem. W odpowiedzi na skargę - żądając jej oddalenia - podniesiono argumenty zbieżne z motywami zaskarżonego aktu administracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. I. Na wstępie zauważyć należy, że sądy administracyjne w tym sąd wojewódzki, sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, która jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - patrz art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.). Uzupełnieniem tego zapisu jest treść art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), w którym wskazano, iż owe sądy stosują środki określone w ustawie (akt ten cyt. jest dalej jako Pr. o p.p.s.a.). Powyższe regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa i toczącego się przed nim postępowania. Jest nią - bez wątpienia - sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. Nie ulega też wątpliwości, że podstawowym celem tejże kontroli jest eliminowanie z porządku prawnego aktów (zwłaszcza decyzji i postanowień), a także czynności organów administracji publicznej niezgodnych z prawem i dążenie do przywrócenia stanu, który nie będzie z nim pozostawał w sprzeczności. Ta funkcja kontroli sądowej jest istotna zarówno z punktu widzenia podmiotu skarżącego, jak i całego aparatu administracyjnego państwa, który winien być żywo zainteresowany w eliminowaniu z obrotu prawnego niezgodnych z prawem aktów i czynności swoich funkcjonariuszy. Prawidłowość podejmowanych działań, a tym samym legalność działania organów administracyjnych, stanowi bowiem istotny element efektywności i ważną przesłankę istnienia społecznej akceptacji działania aparatu administracyjnego państwa. Stopień zaś akceptacji owego działania organów administracji rządowej, jak też samorządowej, przenoszony jest na ocenę funkcjonowania całego państwa. II. Oceniając w powyższym zakresie jakość przeprowadzonego postępowania trzeba stwierdzić, iż w jego ramach - przed Organem I instancji - naruszono zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) uniemożliwiając skarżącej przed wydaniem decyzji wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Stanowi to kwalifikowaną wadę procesową, która stwarza podstawę wszczęcia postępowania w sprawie wznowienia postępowania na wniosek strony (zob. B. Adamiak, J. Borkowski: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 1998, s. 85, teza 5). Nie sanuje tego uchybienia prawidłowe postępowanie w tym względzie po złożeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. III. Organ I instancji - stosownie do treści art. 10 § 3 k.p.a. - nie wskazał (w drodze adnotacji) dlaczego odstąpił od zasady przewidzianej w art. 10 § 1 k.p.a. IV. Rozpatrując wniosek o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (czyli na podstawie art. 28 ust. 3a powołanej ustawy) przy podejmowaniu decyzji o umorzeniu należy kierować się w szczególności przesłankami określonymi w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365). W § 3 pkt 1 wskazano, iż można umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności: w przypadku gdy opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych, poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego wydarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu na spłatę należności. W kontekście tej ostatniej przesłanki - przeprowadzając postępowanie wyjaśniające - należy ustalić, czy skarżąca, korzystająca z licznych zwolnień lekarskich (aktualnie przebywająca w szpitalu psychiatrycznym) jest zdolna do podjęcia pracy i w jakim wymiarze może ją świadczyć. Zdaniem Sądu wynagrodzenie w kwocie 363 zł nie rokuje żadnych nadziei na wyegzekwowanie jakiejkolwiek kwoty na poczet zaległości. Należy też wziąć pod uwagę to, że skarżąca - po śmierci męża - będzie musiała w większym wymiarze uczestniczyć w utrzymaniu i wychowaniu dzieci. Wszystkie te okoliczności, a także te podniesione w skardze mające istotne znaczenie dla umorzenia należności, wymagają szerszej refleksji, w kontekście regulacji zawartych w art. 7 i 77 § 1 k.p.a. V. Mając na względzie to, że w punkcie II stwierdzono uchybienie stwarzające podstawę do wznowienia postępowania, przeto - stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1b i c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - należało orzec jak w sentencji.