V SA/Wa 1862/15

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 12 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia (...) lutego 2015 r. Nr (...) w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym p o s t a n a w i a: odmówić Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy L. L, (dalej: "Skarżący" lub "Strona") wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że podpisał z żoną umowę majątkową małżeńską ustanawiającą rozdzielność majątkową między małżonkami, nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, dzieci (dwóch synów) mieszkają z matką. Skarżący stara się uczestniczyć w ich wychowaniu, ale w powodu sytuacji finansowej nie współuczestniczy w ponoszeniu kosztów ich utrzymania. Wskazał, że składniki majątku, w tym mieszkanie (63 m.kw.) zostały zajęte przez organy egzekucyjne. Rachunki bankowe zostały zamknięte. Skarżący nie posiada środków nawet na bieżące utrzymanie oraz majątku, który mógłby spieniężyć. Pomaga mu żona, sporadycznie przekazując środki pieniężne na utrzymanie. Skarżący nie wykazał żadnych dochodów. Jest bezrobotny, bezskutecznie poszukuje pracy, mieszka w lokalu, do którego nie ma tytułu prawnego, a właściciel tego lokalu – K&S S.A. żąda, by je opuścił. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 26 sierpnia 2016 r. wezwano Skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego Skarżący (przy piśmie z dnia 15 września 2016 r.) nadesłał: umowę majątkową małżeńską zawartą pomiędzy Skarżącym i jego małżonką w dniu 2 marca 1997 r., decyzje Naczelnika Urzędu Celnego w S. oraz decyzje Dyrektora Izby Celnej w Warszawie o zabezpieczeniu na majątku Skarżącego zobowiązań podatkowych w sumie przekraczających 23 miliony zł, postanowienia Naczelnika Urzędu Celnego w S. o nadaniu rygoru natychmiastowej wykonalności decyzjom określającym zobowiązania w podatku akcyzowym, zeznanie podatkowe Skarżącego za rok 2014. Ponadto Skarżący wyjaśnił, że nie otrzymuje regularnej pomocy od rodziny, jego żona nie wypłaca alimentów, a jedynie– sporadycznie i nieregularnie kwoty od 1.200 zł do 1.500 zł miesięcznie – które Strona przeznacza na zakup jedzenia. Nie jest zarejestrowanym bezrobotnym, ani nie otrzymuje środków z pomocy społecznej. Dodał, że rachunki bankowe zostały zamknięte po ich zajęciu przez organy egzekucyjne i w związku z brakiem na nich jakichkolwiek środków. W zamian za możliwość zajmowania lokalu, w którym aktualnie mieszka, Skarżący świadczy nieregularne i nieodpłatne usługi na rzecz właściciela lokalu. Równocześnie K&S S.A. od 4 maja 2015 r. żąda opuszczenia lokalu, ale w celu wyegzekwowania żądania nie podjęła przeciwko Skarżącemu środków prawnych. Mając na względzie powyższe zważono, co następuje. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Zatem rozstrzygnięcie w sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy będzie zależało od tego, co zostanie przez wnioskodawcę udowodnione. Referendarz sądowy ocenia przedstawione informację i nie spoczywa na nim obowiązek udowadniania, że strona środki na pokrycie kosztów sądowych jednak posiada. Przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania i jej aktualnej kondycji finansowej. Ze wskazanymi regułami koresponduje przepis art. 255 p.p.s.a. zgodnie z którym w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku budzi wątpliwości lub jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, można go wezwać do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i przedstawienia dokumentów potwierdzających wykazywane okoliczności. W przedmiotowej sprawie, oświadczenie zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF było niewystarczające do oceny, czy Skarżący jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie Skarżącego do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych. Składane wyjaśnienia są nieprecyzyjne, wybiórcze i mało wiarygodne. Istotne jest również, że Skarżący wnioskował o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych jeszcze przed wydaniem rozstrzygnięcia przez Sąd I instancji. Postępowanie w sprawie prawa pomocy zakończyło ostateczne postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 listopada 2015 r., sygn. akt I GZ 726/15 oddalające zażalenie na postanowienie tut. Sądu z 27 sierpnia 2015 r. odmawiające przyznania Skarżącemu prawa pomocy. W dniu 11 stycznia 2016 r. Skarżący zapłacił wpis sądowy w wysokości 30.020 zł. Podkreślić należy, że pomimo ponownego wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy na podstawie art. 255 p.p.s.a. sytuacja finansowa Skarżącego pozostaje niewyjaśniona. Nadal nie można stwierdzić, co jest podstawą utrzymania Skarżącego i skąd uzyskuje środki na utrzymanie. Nie jest jasne, czy podstawą utrzymania są jedynie środki pieniężne przekazywane przez jego żonę. Nie zostało wyjaśnione, ile wynosi pomoc otrzymywana przez rodzinę. Obecnie Skarżący wskazuje, że żona przekazuje mu kwotę około 1.200 zł – 1.500 zł – ale zgodnie z wyjaśnieniem: "nie zawsze i nie jest to regularnie". Skarżący nie przedstawił jednak oświadczenia żony potwierdzającego podnoszone przez Skarżącego okoliczności. W piśmie z 12 czerwca 2016 r. złożonym w niniejszej sprawie Skarżący oświadczył, że otrzymuje od żony kwoty 100 zł – 200 zł - również nie zawsze i nie regularnie. W innych sprawach zawisłych przed tut. Sądem, np. w sprawie o sygn. akt V SA/Wa 1727/15 Skarżący oświadczył, że otrzymuje sporadyczną pomoc finansową od żony w wysokości 50 zł – 100 zł w miesiącu. Co do innych ewentualnych dochodów, na formularzu PPF złożonym w rozpoznawanej sprawie w dniu 8 sierpnia 2016 r. Skarżący nie wykazał żadnego dochodu, natomiast na formularzu PPF wniesionym w dniu 10 maja 2016 r. wykazał dochód z tytułu najmu w wysokości 200 zł. W sprawie V SA/Wa 1727/15 Skarżący oświadczył, że uzyskuje dochód z tytułu umowy najmu mieszkania w wysokości 1000 zł. Podkreślić należy, że na podstawie przedstawionych informacji nie możliwe jest ustalenie wysokości dochodów Strony. Skarżący wskazał, że w zamian za możliwość mieszkania w lokalu na ul. Przyczółkowej 121A w Warszawie świadczy usługi na rzecz właściciela tego lokalu. Skarżący nie określił, rodzaju świadczonych usług. Równocześnie twierdzi, że K&S S.A. już od 4 maja 2015 r. żąda opuszczenia lokalu, ale w celu wyegzekwowania żądania nie podjęła przeciwko Skarżącemu żadnych czynności prawnych. Złożone wyjaśnienia w ocenie rozpoznającego wniosek są sprzeczne, a co najmniej nieprecyzyjne i niewiarygodne. Strona nie wskazała od kiedy zajmuje bez tytułu prawnego mieszkanie przy ul. P.. Twierdziła, że właściciel mieszkania żądał jego zwolnienia, a równocześnie wyjaśniała, że świadczy K&S S.A. nieregularne, nieodpłatne usługi w zamian za korzystanie w mieszkania. Skarżący oświadczył, że jest bezrobotny, nie otrzymuje zasiłku, próbuje bezskutecznie znaleźć pracę. Mając na uwadze, że oświadczenia o podobnej treści składał w innych jego sprawach zawisłych przed tut. Sądem, co pozwala wysnuć wniosek, że poszukiwania pracy trwają ponad rok, nie jest zrozumiała postawa Skarżącego, który nie rejestrując się w urzędzie pracy traci potencjalną możliwość skorzystania z programów dla bezrobotnych proponowanych przez urzędy pracy oraz korzystania z ofert pracy przegotowanych dla bezrobotnych. Odnosząc się do kolejnych złożonych wyjaśnień wskazać należy, że Skarżący nie przedstawił żadnych informacji na temat sytuacji majątkowej żony, oświadczając, że małżonkowie nie mają wspólnego majątku, nie mieszkają razem, nie pozostają w przyjaznych stosunkach. Przedstawił umowę rozdzielności majątkowej, ale nie odpowiedział na wezwanie w części dotyczącej ewentualnego majątku wspólnego, tj. nie wyjaśnił, czy małżonkowie posiadają lub posiadali wspólny majątek, czy dzielili majątek, a jeśli tak, to wskazanie poszczególnych składników majątkowych, które weszły do majątków odrębnych. Skarżący oświadczył, że nie wystąpił z powództwem o alimenty przeciwko żonie, ale nie wyjaśnił, dlaczego takich czynności nie podjął pomimo podnoszonej trudnej sytuacji finansowej. Wskazać należy, że Skarżący może dochodzić świadczeń alimentacyjnych w drodze powództwa cywilnego. Powództwo takie może zostać wytoczone bez względu na to, czy małżonkowie pozostają we wspólnym pożyciu. Na jego podstawie może zostać zasądzone świadczenie określonych rzeczy lub świadczenie pieniężne w określonej kwocie bądź w ułamkowej części zarobków zobowiązanego. Strona nie wskazała również miejsca zamieszkania żony i dzieci, nie wyjaśniła co, przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego, wchodziło w skład majątku, który według ustaleń organów podatkowych (postanowienie z 15 kwietnia 2014 r., nr 446000-UAGR-91102-4/14/AS) przedstawiał wartość około 6.250.000 zł, nie wyjaśniła w jaki sposób majątek ten został rozdysponowany i nie wymieniła składników majątku, które zostały zajęte przez organy egzekucyjne. Skarżący nie wskazał również, w jakim okresie prowadził działalność gospodarczą, w jakich formach i jakie uzyskał w tego tytułu przychody oraz poniósł koszty. Podkreślić należy, że Skarżący zapłacił wpis sądowy od skargi w wysokości 30.040 zł, pomimo że przedstawiona sytuacja finansowa w postępowaniu w sprawie prawa pomocy przed sądem I instancji jest zbieżna z sytuacją opisaną we wniosku złożonym w związku z wniesieniem skargi kasacyjnej. Strona nie wskazała jednak źródła pochodzenia środków pieniężnych na uiszczenie wpisu sądowego od skargi w rozpoznawanej sprawie w wysokości 30.020 zł (nie wykonała w tym zakresie wezwania skierowanego na podstawie art. 255 p.p.s.a.). Skarżący wyjaśniał, że posiadane rachunki bankowe zostały zamknięte, z uwagi na brak środków pieniężnych, ale nie udokumentował tego faktu, tj. nie przedstawił dokumentów potwierdzających ich zamknięcie, jak również nie przedstawił historii rachunków w okresu trzech miesięcy przed zamknięciem. Podkreślić należy, że wszystkie dane, o które Skarżący został poproszony w wezwaniu były niezbędne do oceny jej możliwości finansowych. Wskazać również należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania. W niniejszej sprawie Skarżący wszczął postępowanie sądowoadministracyjne w związku z wydanymi w postępowaniach administracyjnych decyzjami określającymi zobowiązanie w podatku akcyzowym. Oświadczył, że łączna wysokość zadłużenia określona decyzjami organów podatkowych wynosi około 30.000.000 zł. Zaznaczyć należy, że postępowania kontrolne oraz podatkowe są prowadzone wobec Strony od 2012 r. Co więcej, w tym okresie Skarżący dysponował znacznym majątkiem, ponieważ zgodnie z ustaleniami organów podatkowych (np. postanowienie z 15 kwietnia 2014 r. (...), od maja 2012 r. do listopada 2012 r. Skarżący wyzbył się majątku o wartości około 6.250.000 zł, poprzez sprzedaż nieruchomości, udziałów, darowizny gotówki i środków pieniężnych. Ponadto, we wskazanym okresie prowadził działalność gospodarczą. Co więcej, w 2014 r. uzyskał przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad 4 mln zł. Reasumując, uznać należy, że Skarżący nie wykazał, iż ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w odniesieniu do jego osoby wystąpiła. Brak udzielenia pełnej odpowiedzi na postawione pytania (w formularzu i dodatkowym wezwaniu), uniemożliwił dokonanie pełnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych. Oświadczenie Skarżącego należało uznać za nierzetelne, budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się Skarżący. Podkreślenia wymaga fakt, iż to do Skarżącego jako osoby zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy należało wykazanie, że zachodzą wobec niego ustawowe przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na koniec warto powołać postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 sierpnia 2016 r., sygn. akt I GZ 463/16 oddalające zażalenie Strony na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 października 2015 r., sygn. akt V SA/Wa 1568/15 w zakresie odmowy przyznania Skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wskazanym orzeczeniu NSA oceniając prawidłowość postępowania w sprawie prawa pomocy prowadzonego przez Sąd I instancji stwierdził, że wprawdzie Skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Mimo wezwania Skarżący nie przedłożył bowiem w szczególności wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych oraz kont i lokat w tym dewizowych, bądź - w przypadku ich likwidacji - dokumentu potwierdzającego ten fakt wraz z historią rachunku z ostatnich 3 miesięcy. NSA zwrócił uwagę, że z treści akt administracyjnych wynika, że kontrolowane decyzje zostały wydane w związku z prowadzoną przez Skarżącego działalnością gospodarczą generującą co do zasady znaczne przychody (związaną z obrotem paliwami), dlatego – wobec składanych oświadczeń, o braku dochodu i środków na utrzymanie całkowicie zasadne i uprawnione było wezwanie Skarżącego na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia określonych dokumentów źródłowych, które pozwalałyby na zweryfikowanie oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Brak nadesłania tych dokumentów (przede wszystkim wyciągów zawierających historię operacji na rachunkach bankowych z ostatnich miesięcy oraz dokumentu potwierdzającego oświadczenie o zamknięciu tychże rachunków) uniemożliwiał ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W ocenie NSA, jako wykazanie wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogły zostać uznane wyłącznie oświadczenia Skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej i niektóre dokumentów, do wezwania których został wezwany, skoro w kontekście okoliczności wynikających z akt sprawy (jak choćby faktu wypracowania przez Skarżącego w 2014 r. przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad 4 mln zł) oświadczenia te budziły wątpliwości, zaś wyjaśnienie tych wątpliwości - poprzez przedłożenie stosownych dokumentów - leżało w interesie Skarżącego. Skarżący nie przedstawił wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego w ocenie referendarza sądowego dotyczą również sytuacji faktycznej ustalonej w niniejszej sprawie. W związku z powyższym, na podstawie przepisów art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.