V SA/Wa 189/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Dorota Mydłowska (spr.), Sędzia WSA - Małgorzata Rysz, Sędzia WSA - Michał Sowiński, Protokolant - Justyna Macewicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2008 r. sprawy ze skargi F. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych uchyla zaskarżoną decyzję F. B. w dniu [...].08.2007r wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zwanego dalej "Zakładem" o umorzenie należności z tytułu zaległych składek za okres od [...].01.1999r do [...].12.1999r z uwagi na trudną sytuację materialną i zdrowotną. Skarżący wskazał, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, po przebytym w 2002r zawale serca jest niepełnosprawny, ze stale pogarszającym się stanem zdrowia. Jego żona pracuje osiągając miesięczny dochód 1811zł netto. Mają na utrzymaniu 16- letniego syna, ucznia liceum. Podkreślił, że miesięczne stałe koszty związane z utrzymaniem (bez wyżywienia , ubrań, niezbędnych napraw ,środków czystości, wydatków na szkołę) wynoszą 1840zł. Zobowiązany podniósł, że umorzenie zadłużenia za powyższy okres umożliwi mu spłatę zaległości za okresy późniejsze, to jest za rok 2000 i styczeń 2001 r. Decyzją z dnia [...].10.2007r Zakład odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za wskazany we wniosku okres , gdyż w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność, a na nieruchomości Zobowiązanego dokonano zabezpieczenia hipotecznego, które w przypadku jego realizacji spowoduje pełne pokrycie długu. Organ ponadto wskazał, że Zobowiązany ma zawarty układ ratalny, a umorzenie zaległości składkowych mieści się w granicach tzw. uznania administracyjnego". We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżący powołał się na zły stan zdrowia i to, że stałe miesięczne koszty utrzymania rodziny wynoszą łącznie 2000zł, a obecne wynagrodzenie jego żony wynosi 1.800 zł netto. Wskazał też na to, że poważnym wydatkiem jest spłata zadłużenia wobec ZUS w wysokości 540 zł miesięcznie, Urzędu Skarbowego - 180zł miesięcznie, na lekarstwa- 150zł, na dojazd żony do pracy do K.- 380zl. Decyzją z dnia [...] .11.2007r Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (działający w imieniu Zakładu) utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W lakonicznym uzasadnieniu Organ ponowił argumentację z poprzedniego rozstrzygnięcia o braku całkowitej nieściągalności i dokonanym zabezpieczeniu hipotecznym, które w przypadku jego realizacji spowoduje pełne pokrycie długu. W skardze na powyższą decyzję, uzupełnioną pismem z [...].01.2008r, F. B. podkreślił swój zły stan zdrowia, czego wynikiem jest orzeczenie lekarskie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane na okres do dnia [...].07.2008r., rosnące koszty leczenia, niemożność znalezienia pracy związaną ze stanem zdrowia i wiekiem (58 lat). Podniósł, że składki opłacał przez 36 lat, a przebywając na zwolnieniu lekarskim nie otrzymał z ZUS żadnej zapomogi która w części pokryłaby koszty leczenia. Wskazał na trudną sytuację materialną swoją i rodziny. Wnosił o pozytywne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi na skargę Organ wnosił o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. Nr 153, poz. 1269). W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny (w tym przypadku - decyzję) konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./; powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Badając niniejszą sprawę w ramach powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., Sąd dopatrzył się takich naruszeń prawa, które skutkują koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 123 u.s.u.s, w sprawach uregulowanych tą ustawą , a do takich należy umarzanie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960r-Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r Nr 98, poz. 1071 ze zm.) powoływanej dalej jako ,,k.p.a." Odnośnie zaległości, to zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s, należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W przepisie art. 28 ust. 3 u.s.u.s, ustawodawca wskazał przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Całkowita nieściągalność zachodzi gdy; 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trrzecie; 2) sad oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn o których mowa w art. 13 i art.361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienie w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste ,że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W uchwale z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że " (...) Przepis art. 28 ust. 2 ustawy o s.u.s. (...) jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s, wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone.". Należności z tytułu składek mogą być również umarzane w uzasadnionych przypadkach- pomimo braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności- w odniesieniu do należności na ubezpieczenia ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek na zasadach określonych w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141,poz.1365). Zgodnie bowiem z przepisami tego rozporządzenia ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1)gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2)poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3)przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zdaniem Sądu Organ w niniejszej sprawie nie dokonał rzetelnej i wnikliwej analizy przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a ustawy systemowej, mimo, iż we wniosku o umorzenie zaległości, we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz w skardze do Sądu ,uzupełnionej pismem z dnia [...] stycznia 2008r, Skarżący wskazywał na trudności w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych z uwagi na zły stan materialny. Nie rozważono czy zachodzą w niniejszej sprawie okoliczności wskazane w wymienionym wyżej rozporządzeniu. Przedmiotem rozpoznania przez organy ZUS w niniejszej sprawie był wniosek Skarżącego o umorzenie należności z tytułu: składek na ubezpieczenie społeczne za okres [...] do [...] - wraz z odsetkami- w kwocie 7.761,66zł, na ubezpieczenie zdrowotne za okres od [...] do [...]- wraz z odsetkami- w kwocie 2.091,31 zł, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od [...] do [...] - wraz z odsetkami- w kwocie 659,89zł. Działalność gospodarcza została zlikwidowana [...].01.2001 r. Od [...].08.2001 r Skarżący jest zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. W związku z przebytym zawałem serca był hospitalizowany i Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. orzekł o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do dnia [...].07.2008r wskazując, że stan zdrowia F. B. umożliwia mu pracę jedynie w warunkach pracy chronionej. W aktach administracyjnych znajdują się 3 kserokopie kart wypisowych poświadczających stan zdrowia Skarżącego (k 13,14,15) Skarżący , wraz z 16-letnim synem, jest na utrzymaniu żony, której wynagrodzenie wynosi 1800zł netto miesięcznie. Z zestawienia stałych miesięcznych kosztów( energia elektryczna, woda, gaz, telefon, internet, lekarstwa, dojazd do pracy żony i syna do szkoły, spłata zadłużenia wobec Urzędu Skarbowego, spłata zadłużenia wobec ZUS, podatek rolny, opał, ubezpieczenie samochodu i domu) wynoszą one łącznie 1840zł. W tym stanie rzeczy organy nie rozważyły czy i jaką rzeczywiście kwotą- po odliczeniu wskazanych wyżej wydatków- Skarżący dysponuje i jaka kwota miesięcznie przypada na osobę w jego 3-osobowej rodzinie na wyżywienie, ubranie, środki czystości, niezbędne naprawy, wydatki okresowe na szkołę (podręczniki itp.). Skarżący swój wniosek o umorzenie należności uzasadnił wyłącznie spełnieniem wymogów określonych w art.28 ust.3a ustawy systemowej. Nie zajmując się w ogóle oceną przesłanek wymienionych we wniosku, Organ skupił się tylko na swoim ustaleniu, że nie występuje w sprawie całkowita nieściągalność z uwagi na to, że Skarżący jest współwłaścicielem ( współwłasność majątkowa małżeńska) nieruchomości opisanej w księdze wieczystej Kw nr [...] ,na której zostało dokonane zabezpieczenie hipoteczne, co spowoduje pełne pokrycie zadłużenia w przypadku jego realizacji. Sąd zauważa, że w aktach administracyjnych znajduje się wniosek ZUS o wykreślenie hipoteki przymusowej, którą były zabezpieczone należności z tytułu składek za inne okresy, nadto wynika z nich, że na powyższej nieruchomości Skarżący mieszka wraz z rodziną. W tej sytuacji zaspokojenie zadłużenia wobec ZUS spowodowałoby oczywiste konsekwencje w postaci pozbawienia Skarżącego mieszkania. Mając zaś na uwadze jego sytuację materialną i zdrowotną spowoduje konieczność sięgania do środków pomocy państwa. Taka zaś sytuacja nie leży ani w interesie publicznym ani w interesie obywatela. Pamiętać przy tym należy, że interes publiczny rozumiany jako dbałość o stan finansów ubezpieczeń społecznych nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z indywidualnym interesem obywatela. Organ administracji podejmując decyzje uznaniową ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny (art.7 k.p.a.). W tym miejscu należy przypomnieć, że sąd administracyjny kontrolując decyzję odmawiającą umorzenia zaległości nie posiada kompetencji do ich umorzenia ani do nakazania organowi administracji aby to zrobił. Sąd bada tylko, czy na podstawie przepisów prawa dopuszczalne było wydanie decyzji, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania oraz czy uzasadnił swoje rozstrzygniecie zindywidualizowanymi przesłankami. Trzeba pamiętać, że uznanie administracyjne nie może oznaczać dowolności, dlatego dokonując ustaleń organ orzekający ma obowiązek działać według zasad wynikających z art. 7, 10, 77, 80, 81 k.p.a i ocenić wyniki postępowania wyjaśniającego w granicach swobodnej oceny dowodów na podstawie wiedzy i zasad doświadczenia życiowego. Z tych wszystkich względów na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r- prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz.1270 z 2002r) orzeczono jak w sentencji.