V SA/Wa 1934/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Izabella Janson, Sędzia WSA - Irena Kudiura (spr.), Asesor WSA - Marta Laskowska, Protokolant - Michał Petranik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2007 r. sprawy ze skargi M. U. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ...kwietnia 2007 r. Nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy 1. Uchyla zaskarżoną decyzję w części utrzymującej w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ...lutego 2007 r. nr ... w zakresie, w którym dotyczy ona składek na koncie osobistym ... w łącznej kwocie ... zł. 2. W pozostałej części skargę oddala. 3. Zasądza od Skarbu Państwa ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata A. K. z C. w W. [...] tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu kwotę 292,80 zł (dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) w tym tytułem wynagrodzenia kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści), tytułem 22 % podatku od towarów i usług kwotę 52,80 zł. Wnioskiem z dnia ... listopada 2006r., M. U. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres od... lutego 1999r. do ... sierpnia 1999r. Powyższy wniosek uzasadnił trudną sytuacją finansową i brakiem środków na spłatę powstałego zadłużenia. Wskazał, iż jest osobą bezrobotną, a jego dochody z prac dorywczych przeznaczane są na świadczenia alimentacyjne na czwórkę swoich dzieci. Mieszka razem z matką, która mu pomaga w utrzymaniu, a problemy ze znalezieniem pracy wynikają z jego choroby jaką jest astma oskrzelowa. Decyzją z dnia ... lutego 2007r., o nr ... wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.Nr 137, poz. 887 ze zm.) - dalej: "u.s.u.s." Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wnioskodawcy umorzenia należności w kwocie ... zł z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy oraz składek na koncie osobistym NKP .... W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ ustalił, iż M. U. jest osobą bezrobotną, nie korzysta ze świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, nie posiada majątku ruchomego i nieruchomego. Wyjaśnił również, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 powołanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, zaś zgodnie z art. 28 ust. 3a należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności na warunkach określonych w przepisach Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r., w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 144, poz. 1365). Młody wiek wnioskodawcy, jego możliwości zawodowe oraz okoliczność podejmowania przez niego prac dorywczych doprowadziły ZUS do uznania, iż umorzenie w niniejszej sprawie zadłużenia w oparciu o przepisy ustawy systemowej tj. art. 28 ust. 3 pkt 5 byłoby przedwczesne. Fakt zaś, iż M. U. nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, zamieszkuje z matką, która go utrzymuje również stanowiły podstawę do odmowy umorzenia zaległości składkowych na podstawie w/w rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. Organ podniósł ponadto, iż dokumenty potwierdzające stan zdrowia wnioskodawcy zostały wystawione w 1993r., a tym samym nie stanowiły podstawy do uznania, iż obecnie jest on chory i nie może podjąć zatrudnienia. ZUS wyjaśnił także, że odmawiając umorzenia Zakład bierze pod uwagę nie tylko bieżącą sytuację finansową dłużnika, ale także przyszłe, potencjalne możliwości jej zmiany. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia ... kwietnia 2007r., o nr ... Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (działający w imieniu Zakładu), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji, a jako podstawę rozstrzygnięcia wskazał art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego [Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.] Organ odwoławczy w pełni podzielił stanowisko organu I instancji. Wskazał dodatkowo, iż ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających umorzenie spoczywa na zobowiązanym, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych słusznie stwierdził, iż cyt: "załączone do wniosku dowody nie mogą stanowić podstawy umorzenia należności z tytułu składek". Od ... lipca 1993r. M. U. jest wyrejestrowany jako osoba bezrobotna i za 2005r. nie złożył zeznania w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych. Przyznanie zaś wnioskodawcy kategorii do służby wojskowej "D", nie stanowi zdaniem Prezesa ZUS (działającego w imieniu Zakładu) dowodu jego niezdolności do pracy. Utrzymując w mocy decyzję organu I instancji organ odwoławczy powołał orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 24 listopada 2004r. o sygn akt. III Aua 1281/04 (OSAB 2005/2/54), który stwierdził, iż umorzenie zaległości z tytułu składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne oraz znikome źródło przychodów na utrzymanie, nie jest realnie możliwe wywiązanie się ze zobowiązania wobec ZUS. . W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący M. U. wniósł o pozytywne jej rozpatrzenie i wyrażenie zgody na umorzenie w całości lub w części zaległych składek oraz odsetek. Wyjaśnił, iż uregulowanie zaległych składek pozbawiłoby jego oraz jego dzieci możliwości zaspokajania potrzeb życiowych. Ponownie podkreślił, iż nie posiada żadnego majątku, a przeprowadzona egzekucja została umorzona z powodu nieściągalności. Dodał również, że odmowa podjęcia stałej pracy z uwagi na stan zdrowia skutkuje utratą statusu bezrobotnego. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik organu wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji z dnia ... kwietnia 2007r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych [Dz.U. nr 153, poz. 1269] oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.], dalej – p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając skargę sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem i to na dzień wydania decyzji. Powyższe regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa i toczącego się przed nim postępowania. Jest nią sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia. W pierwszej kolejności należy wskazać, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, Sąd ma prawo i obowiązek uwzględnić również te okoliczności, które wprawdzie nie zostały wskazane w skardze jako zarzut, ale które miały wpływ na tę ocenę. W powyższym kontekście Sąd wziął pod rozwagę okoliczność, że wnioskiem z dnia ... listopada 2006r. skarżący M. U. nie wnosił o umorzenie składek na koncie osobistym ..., a tylko o umorzenie zaległości wobec ZUS z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy poczynając od ... lutego 1999r. Utrzymując zaś w mocy decyzję organu I instancji z dnia ... lutego 2007r. o odmowie umorzenia należności tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy oraz składek na koncie osobistym ... Prezes ZUS (działający w imieniu Zakładu) dopuścił się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego bowiem utrzymał w mocy decyzję, która wydana została poza granice żądania zawartego we wniosku o umorzenie. Organ odwoławczy korzystając z zasady dwuinstancyjności wyrażonej w art. 15 Kpa powinien niejako "od nowa" rozstrzygnąć merytorycznie sprawę bowiem nie jest związany poczynionymi przez organ I instancji ustaleniami i dokonaną oceną dowodów (wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2006r., LEX nr 196286). Prezes ZUS (działający w imieniu Zakładu) nie skontrolował decyzji wydanej w I instancji pod względem jej zakresu przedmiotowego w zestawieniu z treścią wniosku. Uznać przy tym należy, że jeśli w toku ponownego rozpoznania sprawy pojawiłyby się wątpliwości co do prawidłowości decyzji Zakładu wydanej w I instancji w zestawieniu z treścią wniosku, należałoby kwestię tę wyjaśnić i ewentualnie uchylić zaskarżoną decyzję w części. Rozstrzygnięcie przez ZUS w pierwszej instancji ponad wniosek bez wyjaśnienia jego zakresu, stanowi naruszenie art. 64 § 2 Kpa, co powoduje, że decyzja wydana w tej części w wyniku ponownego rozpoznania sprawy również stanowi naruszenie prawa. Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c w zw. z art. 134 i 135 p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję w części utrzymującej w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ... lutego 2007r. w zakresie, w którym dotyczy ona składek na koncie osobistym ... w łącznej kwocie ... zł. Kwestię tę – skoro ustalono istnienie takiej zaległości należy wyjaśnić z wnioskodawcą i orzec o niej. Odnosząc się natomiast do zarzutów zawartych w skardze, należało stwierdzić, że nie zasługują one na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z treścią przepisu art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Przez należności z tytułu składek należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych). Zgodnie z art. 28 powołanej ustawy, Zakład tylko w przypadku całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tegoż artykułu może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek. Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku "mogą być one umorzone.". Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, gdzie nie zaistniał żaden z przypadków stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności należności wobec skarżącego. Organy orzekające w sprawie prawidłowo wskazały, że wobec skarżącego nie została spełniona przesłanka określona w art. 28 ust. 1 – 3 ustawy systemowej z uwagi na osiąganie przez niego dochodów z tytułu "prac dorywczych". Ponadto skarżący nie ponosi kosztów swojego utrzymania bowiem mieszka wraz z matką i pozostaje na jej utrzymaniu. Tym samym w ocenie Sądu prawidłowo ustalono na dzień wydania zaskarżonej decyzji, iż w stosunku do skarżącego nie wystąpiła przesłanka całkowitej nieściągalności, a w konsekwencji brak było podstaw do umorzenia należności z tytułu składek na tej podstawie. Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z dnia 31 lipca 2003r. Zgodnie z powołanym powyżej paragrafem 3 Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Podkreślenia jednak wymaga, iż w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 rozporządzenia także mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. Również i tu prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Może on, ale nie musi umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania ulgi, jaką jest umorzenie należności, oczywiście gdy inne względy ustawowe przemawiają przeciwko takiemu umorzeniu. Oceniając sprawę pod kątem zebranego w sprawie materiału dowodowego organ odwoławczy podkreślił, iż skarżący jest wyrejestrowany jako osoba bezrobotna i za 2005r. nie złożył zeznania w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych, a dokumentacja medyczna z ... sierpnia 1993r. opisująca stan zdrowia M. U. nie stanowi wystarczającego dowodu do umorzenia należności wobec ZUS na podstawie powołanego rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. Prezes ZUS (działający w imieniu Zakładu) stwierdził również, że zaliczenie skarżącego do kategorii "D" zdolności do służby wojskowej nie stanowi dowodu na jego przewlekłą chorobę i niemożność podjęcia zatrudnienia. Dokonując oceny powyższych ustaleń Sąd uznał, że skarżący nie wykazał, ażeby w stosunku do niego miały zastosowanie przepisy omawianego rozporządzenia, a dowód w postaci zaświadczenia z Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z dnia....11.2006r. (k-... akt administracyjnych) o nie korzystaniu z pomocy finansowej ośrodka może dowodzić, że sytuacja skarżącego nie powoduje konieczności uzyskiwania takiej pomocy. W zaskarżonej decyzji trafnie wskazano, że umorzenie zadłużenia w oparciu o przepis art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych byłoby przedwczesne. Wynika to m.in. z młodego wieku M. U. i jego zdolności do wykonywania pracy. W ocenie Sądu umorzenie należności w tym stanie faktycznym, przy osiąganiu przez skarżącego określonych dochodów choćby z "prac dorywczych", jest przedwczesne. Jest to tym bardziej istotne, iż sytuacja zdrowotna skarżącego, nie potwierdza jego przewlekłej choroby jaką jest astma oskrzelowa (brak aktualnej dokumentacji medycznej), a tym samym jego częściowej bądź całkowitej niezdolności do pracy. Sąd zwraca ponadto uwagę, iż z akt sprawy nie wynika również, aby skarżący ubiegał się o przyznanie chociażby okresowego świadczenia rentowego uzasadniając to złym stanem swojego zdrowia, co daje wyraz temu, że jego dolegliwość nie jest na tyle uciążliwą, aby pozbawiała M. U. możliwości "normalnego" funkcjonowania. Fakt wykonywania dorywczych prac bez bliższego ich określenia pozwala na przyjęcie, że strona może jednak pracować oraz, że osiąga z tego tytułu określone jakkolwiek niedostatecznie sprecyzowane dochody. Również trudna sytuacja mieszkaniowa skarżącego oraz jego zobowiązania alimentacyjne na czwórkę swoich małoletnich dzieci, nie mogą na tym etapie przesądzać o obowiązku umorzenia przez Zakład istniejącego zadłużenia z tytułu składek. Niezależnie od powyższego Sąd zwraca uwagę, iż wniosek o umorzenie należności składkowych może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego – Zakładu. W szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskaniu nowych dowodów skarżący może ponownie wystąpić do Zakładu z wnioskiem o umorzenie należności i wówczas ponownie sprawa umorzenia będzie rozstrzygana przez organ. Wydanie bowiem decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta z tzw. powagi rzeczy osądzonej. Dokonując oceny postępowania administracyjnego, Sąd jest zdania, że zarówno organ I jak i II instancji prawidłowo zgromadził i poddał wszechstronnej ocenie materiał dowodowy sprawy. Zaskarżona decyzja zawierała uzasadnienie faktyczne oraz posiadała prawidłową podstawę prawną, co czyni zadość wymaganiom prawnym decyzji określonym w art. 107 Kpa. W związku z powyższym należy przyjąć, że w zakresie w jakim Sąd skargę oddalił nie doszło do naruszenia przepisów i zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w szczególności tych zasad, które nakazują organom administracji publicznej uwzględniać interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c w zw. z art. 134 i 135 p.p.s.a. ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w pkt 1 wyroku, zaś w pkt 2 wyroku w części, w której skarga podlegała oddaleniu orzeczono na podstawie art. 151 p.p.s.a. O kosztach sądowych orzeczono na podstawie art. 200 powołanej ustawy procesowej. ----------------------- 1