V SA/Wa 2066/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Piotr Kraczowski, Sędzia WSA - Andrzej Kania, Sędzia WSA - Tomasz Zawiślak (spr.), Protokolant st. specjalista - Sylwia Wojtkowska-Just, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 grudnia 2013 r. sprawy ze skargi R. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy; uchyla zaskarżoną decyzję Przedmiotem skargi R. W. (zwanego dalej skarżącym) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwanego dalej Zakładem lub ZUS) z [...] lipca 2013r., nr [...] (znak: [...]) utrzymująca w mocy decyzję własną z [...] maja 2013r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zobowiązań z tytułu nieopłaconych składek. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym: Wnioskiem z 19 marca 2013r. skarżący zwrócił się do Zakładu o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wskazał na swoją trudną sytuację finansową i zdrowotną. Decyzją z [...] maja 2013r. ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. W decyzji wskazano, że nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998r., o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2013, poz. 1442 ze zm., dalej "u.s.u.s."). Podkreślono, że w stosunku do skarżącego nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez ZUS oraz Naczelnika Urzędu Skarbowego, zatem żaden organ egzekucyjny nie mógł stwierdzić braku majątku, z którego istniałaby możliwość prowadzenia egzekucji. Poinformowano ponadto skarżącego, że w przypadku braku możliwości jednorazowej spłaty zadłużenia, Zakład może - na wniosek dłużnika - rozłożyć na raty należności z tytułu składek, biorąc pod uwagę możliwości płatnicze zobowiązanego oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Ponadto ZUS stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie występują przesłanki umorzenia zadłużenia określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., tj. skarżący nie wykazał dostatecznie, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący wskazał, że jego sytuacja finansowa nie uległa pogorszeniu, gdyż nie otrzymał on wnioskowanej renty z tytułu niezdolności do pracy i jego żona obecnie jest w okresie wypowiedzenia umowy o pracę i będzie otrzymywała niższe dochody z zasiłku przedemerytalnego. Wskazał również, że pogarszający się stan zdrowia nie pozwala mu na podjęcie zatrudnienia, a zarejestrował się w Urzędzie Pracy w celu posiadania ubezpieczenia zdrowotnego. Podał również, że złożył prośbę do Opieki Społecznej o wsparcie materialne, ale na dzień złożenia wniosku nie uzyskał odpowiedzi. W wyniku zawiadomienia ZUS z 11 czerwca 2013r. skarżący złożył dokumentację medyczną, decyzję Ośrodka Pomocy Społecznej z [...] maja 2013r., zaświadczenie z Urzędu Pracy z [...]czerwca 2013r. i zaświadczenie o demontażu pojazdu z 6 czerwca 2013r. Zaskarżoną decyzją z [...] lipca 2013r. ZUS utrzymał w mocy decyzję własną z [...] maja 2013r. W uzasadnieniu decyzji Zakład stwierdził na podstawie art. 28 ust. 1-3 w związku z art. 32 u.s.u.s., że w spawie nie wystąpiła żadne ze wskazanych w tych przepisach przesłanek całkowitej nieściągalności, która umożliwiałaby umorzenie należności. ZUS podał, że w stosunku do skarżącego nie było prowadzone postępowanie egzekucyjne. Żaden organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można by prowadzić egzekucję. Nie jest zatem oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, a wysokość nieopłaconej składki znacznie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Ponadto wskazał, że skarżący jest współwłaścicielem na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej lokalu mieszkalnego o powierzchni 47,14 m2, w stosunku do którego Zakład ma prawo zabezpieczyć swoje należności. Dodatkowo stwierdził, że zgodnie z pismem z Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców z 12 kwietnia 2013r. skarżący jest właścicielem pojazdu marki Polonez FSO 1,5 rok produkcji 1995r. Dlatego też w sprawie nie występuje nieściągalność zobowiązania. Dokonując analizy sprawy pod kątem występowania przesłanek umorzenia należności na mocy art. 28 ust. 3a-3b u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz.1365) Zakład również stwierdził, że brak jest przesłanek do umorzenia należności. ZUS wyjaśnił, że nie ma on swobody w dysponowaniu wierzytelnościami funduszy, na rzecz których dokonuje poboru składek. Oceniając "ważny interes zobowiązanego" wskazał, że nie można utożsamiać go jedynie z trudnościami finansowymi. Jego zdaniem w sprawie wyważyć należało zarówno słuszny interes zobowiązanego ale także interes społeczny, czyli innych ubezpieczonych, którzy płacąc regularne składki nie mogą ponosić konsekwencji ryzyka gospodarczego podmiotów, które od obowiązku opłacania składek uchylają się. Zakład oceniając sytuację finansową i zdrowotną skarżącego stwierdził, że jest on zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Jednakże zgodnie z zawiadomieniem w dniu 14 listopada 2013r. jest on zobowiązany zgłosić się do Urzędu Pracy, w celu potwierdzenia gotowości do pracy. Istnieją więc, zdaniem organu, uzasadnione podstawy by przypuszczać, iż obecna sytuacja jest tymczasowa i ulegnie poprawie w przyszłości. Fakt pozostawania obecnie bez pracy nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia i możliwości uregulowania zaległych składek. Odnosząc się do załączonej decyzji Ośrodka Pomocy Społecznej wskazał, że przyznana pomoc ma charakter pomocy doraźnej i w aktach sprawy brak jest informacji o objęciu skarżącego stałą pomocą ośrodka. Ponadto zauważył, że skarżący wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, zatrudnioną jako sprzedawca z wynagrodzeniem ok. 1300 zł netto miesięcznie, która obecnie jest w okresie wypowiedzenia i po otrzymaniu zasiłku przedemerytalnego dochód ulegnie zmniejszeniu. ZUS podkreślił, że skarżący w oświadczeniu majątkowym wskazał stałe wydatki, które miesięcznie się kształtują w wysokości 432 zł plus opłaty za gaz i energię elektryczną oraz koszty leczenia w wysokości 370 zł. Dodatkowo zauważył, że skarżący podał, że jego dorosły syn również z nim mieszka. Jednakże, zdaniem ZUS, skarżący nie wyjaśnił czy syn partycypuje w comiesięcznych opłatach. Dlatego też nie ma on obecnie możliwości dokonania jednoznacznej oceny odnośnie tego, jak faktycznie kształtuje się sytuacja materialna i finansowa skarżącego oraz, jakie są dochody rodziny i kto partycypuje w kosztach związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Zdaniem ZUS skarżący nie wykazał, że spłata należności nie pozostanie bez szkody dla egzystencji jego oraz jego rodziny. Należy podkreślić, że bez czynnego udziału osoby zobowiązanej nie ma możliwości dokonania pełnej oceny jej sytuacji majątkowej. Oceniając stan zdrowia skarżącego Zakład podkreśli, że wśród zgromadzonej dokumentacji brak jest orzeczenia lekarskiego wskazującego na niezdolność do pracy z powodu posiadanych dolegliwości zdrowotnych. Odnośnie natomiast choroby syna wskazał, że skarżący nie wykazał aby ze względu na swój stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, zostałby pozbawiony możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek. Tym bardziej, że jako osoba zarejestrowana w Urzędzie Pracy, jest on gotowy do podjęcia zatrudnienia. Pismem z 8 sierpnia 2013r. skarżący wniósł skargę na decyzję Zakładu znak [...]. Podał, że nie posiada żadnych dóbr majątkowych poza wspólnym mieszkaniem, w którym mieszka wraz z żoną i chorym synem przebywającym w Zakładzie Psychiatrycznym "[...]" w [...]. Stwierdził również, że jest chory na chorobę nieuleczalną i ciągle postępującą. Zmuszony jest zażywać leki, które uniemożliwiają mu podjęcie pracy. Posiada także niepełnosprawność ze względu na niepełnosprawną rękę. Wyjaśnił także, że utrzymuje się z pomocy społecznej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe twierdzenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. Nr 153, poz. 1269). Rolą Sądu jest ocena czy organ nie dopuścił się naruszeń prawa materialnego i procesowego, które skutkowałyby wadliwością zaskarżonej decyzji wymagającą wyeliminowania jej z obrotu prawnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarga R. W. jest zasadna. Zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w stopniu dającym podstawę do jej uchylenia. Przede wszystkim organ, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 77 § 1 k.p.a., nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący zebranego w sprawie materiału dowodowego. Z dokonanej analizy akt wynika, że skarżący i jego rodzina (syn niepełnosprawny – obecnie znajdujący się w Zakładzie Psychiatrycznym "[...]") posiadają dochody w wysokości ok. 1300 złotych. Jednakże trzeba także zwrócić uwagę, że zgodnie z oświadczeniem skarżącego ww. kwota stanowiła wynagrodzenie jego żony, natomiast w dacie wydania decyzji osoba ta znajdowała się w okresie wypowiedzenia. Jest także oczywiste, iż ww. dochody nie mogą pokryć potrzeb życiowych skarżącego i rodziny, zwłaszcza, iż dwie z tych osób są osobami poważnie chorymi. Skarżący, co zostało przyjęte przez Zakład w zaskarżonej decyzji (ale w zasadzie w ogóle nie ocenione) miesięcznie ponosi wydatki w wysokości ok. 1000 złotych (432 złote - czynsz, 370 zł – leki, ok. 55 zł - gaz, ok. 140 zł - energia elektryczna). Należy także zauważyć, że kwota ta w ogóle nie obejmuje podstawowych kosztów, a więc kosztów wyżywienia, środków czystości, ubrania. Zdaniem Sądu pozostała kwota 300 złotych jest kwotą, która wręcz zagraża egzystencji rodziny. Czego dowodem jest również decyzja Ośrodka Pomocy Społecznej przyznająca doraźnie określone środki na wyżywienie. Wszystkie wyżej wymienione wydatki są wydatkami ściśle związanymi z egzystencją i nie dają się w żaden sposób ograniczyć. Wbrew twierdzeniom organu skarżący wskazał, że drugi syn, na czas rozwodu mieszka z nim i prowadzi własne gospodarstwo domowe. Co więcej we wniosku wyjaśnił, że pracuje dorywczo i aktualnie tj. w marcu 2013r. jest bez pracy. Stąd organ niezasadnie lub co najmniej przedwczesne stwierdza, że brak jest informacji, czy osoba ta partycypuje w wydatkach. Trzeba bowiem zauważyć, że organ nigdy nie zwrócił się do skarżącego o informację w tej sprawie. Jeżeli uważał, że ta informacja jest niezbędna, to nie może obecnie zasłaniać się brakiem jej podania. Mimo, że postępowanie prowadzone jest z wniosku skarżącego i to na nim ciąży ciężar dowodu, jednakże nie zwalnia to organu z obowiązku ewentualnego wyjaśnienia wątpliwych kwestii, które wymagały by konkretnej odpowiedzi i co więcej, z których to wątpliwości ZUS wyciąga niekorzystne dla skarżącego wnioski. W wypadku nieudzielenia odpowiedzi lub też udzielenia odpowiedzi nie konkretnej, bardzo ogólnej do zaakceptowania byłoby twierdzenie organu o braku możliwości oceny dochodów rodziny skarżącego oraz ponoszonych przez nich wydatkach. W sprawie natomiast ZUS mimo przesłuchania skarżącego nie zwrócił się o wyjaśnienie wskazywanych w decyzji wątpliwości. Co więcej Zakład nigdy też nie dokonał oceny w kontekście możliwości umorzenia należności składkowych posiadanych przez skarżącego zobowiązań zarówno cywilnoprawnych jak i też publicznoprawnych np. wobec Urzędu Skarbowego. Dlatego też przedwczesne są twierdzenia Zakładu o niewykazaniu, że spłata należności nie pozostanie bez szkody dla egzystencji skarżącego i jego rodziny. Mając powyższe na względzie w ocenie Sądu, w postępowaniu obu instancji zabrakło należytego zastosowania art. 7 k.p.a. i 77 § 1 k.p.a. Organ winien, po dokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy, rozważyć i wyważyć interes społeczny i słuszny interes strony. Przy uwzględnieniu powyższych okoliczności szczególnej analizy wymaga "słuszny interes strony". Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny analizując (w wyroku z dnia 24 kwietnia 2013 r., sygn. III GSK 170/12) pojęcie "ważnego interesu dłużnika" a rozważania te zdaniem składu orzekającego można przenieść na grunt rozpoznawanej sprawy - nie można pojęcia tego ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych czy zdarzeń losowych, gdyż funkcjonuje ono w zdecydowanie szerszym znaczeniu uwzględniającym także sytuację ekonomiczną strony, wysokość dochodów, zakres wydatków. Zawężanie wymagań umorzenia należności do sytuacji gdy spłata składek uniemożliwi stronie zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych byłoby niedopuszczalną interpretacja na niekorzyść dłużnika. Dlatego też zdaniem Sądu organ nieprawidłowo zastosował § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Dokonanie przez organ analizy możliwości płatniczych skarżącego bez szczególnego zwrócenia uwagi na chorobę skarżącego i jego syna, wiek strony oraz brak możliwości poprawy sytuacji skarżącego w przyszłości pozwala Sądowi także na postawienie zaskarżonej decyzji zarzutu naruszenia sformułowanej w art. 80 k.p.a. zasady swobodnej oceny dowodów. Trzeba bowiem zauważyć, że organ z faktu zarejestrowania w Urzędzie Pracy (UP) prawie 60-letniego mężczyzny wyciąga wniosek, że skoro ma on się stawić w urzędzie i potwierdzić gotowość do pracy to istnieje uzasadniona podstawa, że obecna sytuacja jest tymczasowa (skarżący znajdzie pracę). Jednakże w ogóle ZUS nie zwraca uwagi na wskazywaną okoliczność, że w ocenie skarżącego jest on osobą niezdolną do pracy ze względu na schorzenia wewnętrzne i niepełnosprawność ręki (przyjmującą silne leki przeciwbólowe oraz antybiotyki), która wstąpiła do ZUS o rentę (odmowa przyznania) i która jest zarejestrowana w UP tylko po to aby zostać objętym ubezpieczeniem zdrowotnym. Według danych statystycznych w 2012 r. w grupie 55-64 lat pracowało 36% Polaków. Natomiast wg danych statystycznych dotyczących bezrobocia w województwie mazowieckim za lipiec 2013r. (http://wup.mazowsze.pl/new/images/warszawa/STAT/2013/inf_lipiec_2013.pdf), a więc w dacie wydania decyzji wydanej na skutek złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, nastąpił wzrost bezrobocia w grupie powyżej 50 roku życia o 632 osoby z 70.029 osób w czerwcu do 70.661 osób. W mieście stołecznym bezrobotnych powyżej 50 roku życia było zarejestrowanych 18.094 osoby. Z danych szczegółowych wynika, że bezrobotni mężczyźni dominowali m.in. w kategorii bezrobotnych: - powyżej 50 roku życia – 62,0%. Zatem twierdzenia ZUS o możliwości znalezienia pracy mogą być czysto hipotetyczne i ewentualny fakt zarejestrowania w Urzędzie Pracy winien być oceniony wg rzeczywistych możliwości znalezienia zatrudnienia, a nie tylko hipotetycznej możliwości. Potwierdzeniem powyższego może być również okazany przez skarżącego podczas rozprawy w dniu 19 grudnia 2013r. wyrok Sądu Rejonowego dla [...] z 30 września 2013r., sygn. akt VI U 107/13 z którego wynikało, że zaliczono go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności w okresie od 1 grudnia 2012r. do 1 grudnia 2014r. Trzeba także zauważyć, że zgodnie z informacjami Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych w 2012 roku (dane ze strony internetowej: www.ipiss.com.pl) minimum socjalne w gospodarstwie pracowniczym (osoby w wieku od 25 do 60 lat) na dwie osoby (do obliczeń nie uwzględniono syna przebywającego w Zakładzie) wynosiło 1698,42 zł, a w gospodarstwie emeryckim (osoby powyżej 60 roku) 1.720,37 złotych. Uwzględniając syna skarżącego to minimum socjalne wynosiłoby kwotę 2709,93 złotych. Natomiast minimum egzystencji, zwane również minimum biologicznym, stanowi dolne kryterium ubóstwa i wynosi w gospodarstwie pracowniczym (osoby w wieku od 25 do 60 lat) na dwie osoby (do obliczeń nie uwzględniono syna przebywającego w Zakładzie) 875,08 zł, a w gospodarstwie emeryckim (osoby powyżej 60 roku) 820,77 zł. Uwzględniając syna skarżącego to minimum egzystencji wynosiłoby kwotę 1.382,44 zł. Mając powyższe na względzie należy zauważyć, że ZUS nie dokonał wszechstronnej analizy sprawy. Ograniczył się jedynie do pobieżnych twierdzeń bez odniesienia się do konkretnej sprawy. Nie uwzględnił zarówno wieku skarżącego, możliwości zarobkowych jego i jego rodziny oraz także powyższych danych statystycznych. ZUS ponownie wydając decyzję winien uwzględnić przedstawioną w wyroku ocenę i w wypadku powstania określonych wątpliwości organ zwróci się do skarżącego o informację w tym zakresie. Pełne przedstawienie toku rozumowania organu wydającego decyzję powinno być zawarte w uzasadnieniu decyzji zgodnym z art. 107 § 3 k.p.a. i realizującym zasadę przekonywania wyrażoną w art. 11 k.p.a. Uchybienia w tym zakresie - zależnie od ich stopnia - mogą skutkować nawet uchyleniem decyzji obarczonej taką wadą, zwłaszcza, gdy decyzja ma charakter uznaniowy, a z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszym przypadku. Organ orzekający, kierując się regułami postępowania wskazanymi w art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., ma obowiązek rozpatrzyć i ocenić całokształt zebranego materiału dowodowego, zwłaszcza w kontekście przesłanek umorzenia ujętych w przepisach rozporządzenia o umarzaniu składek. Przed wydaniem decyzji Zakład powinien również, respektując postanowienia zawarte w art. 10 § 1 k.p.a., umożliwić stronie wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, realizując w ten sposób jej prawo do czynnego udziału w postępowaniu i dając tym samym możliwość zajęcia końcowego stanowiska w sprawie będącej przedmiotem rozstrzygnięcia. Z uwagi na powyższe ustalenia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stanął na stanowisku, iż wskazane nieprawidłowości dają podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a.