V SA/Wa 223/16

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 19 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, wpisu sądowego w wysokości 200 zł oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi J. M.-W. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności oraz umorzenia postępowania administracyjnego p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawa pomocy w całości poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych, wpisu sądowego od skargi oraz ustanowienia radcy prawnego W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy J. M.-W. (dalej: "Skarżąca") wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając wniosek wskazała, że bez uszczerbku koniecznego utrzymania nie jest w stanie ponieść kosztów procesu oraz kosztów opłacenia obrońcy z wyboru i składa wniosek o zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 200 zł. W piśmie z 9 kwietnia 2016 r. uzupełniła oświadczenie o przyznanie prawa pomocy o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że Skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Podstawowym jej źródłem utrzymania jest dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 250 zł oraz świadczenie pieniężne wypłacane przez zakład ubezpieczeń społecznych w wysokości 536 zł. Do stałych kosztów Skarżąca zaliczyła spłatę kredytu – rata w wysokości 300 zł, utrzymanie mieszkania - 350 zł, telefon – 25 zł, wywóz śmieci – 10 zł, zużycie energii elektrycznej – 78 zł, gazu – 38 zł oraz podatek rolny i leśny – 225 zł rocznie. Skarżąca oświadczyła, że posiada mieszkanie o pow. 63 m.kw. i jest współwłaścicielem nieruchomości rolnej o pow. 4,38 ha, w tym 3,60 ha stanowią działki rolne. Gospodarstwo jest zadłużone na kwotę 111.445 zł. Odpowiadając na wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów oraz przedstawienia dodatkowych informacji Skarżąca wyjaśniła, że jest jedynie członkiem spółdzielni mieszkaniowej, nie wynajmuje mieszkania, nie posiada kont i lokat bankowych i nie otrzymuje płatności obszarowych. Wskazała, że w związku z klęskami żywiołowymi prowadzone gospodarstwo od kilku lat nie przynosi dochodów, ale wymaga nakładów. Skarżąca oświadczyła również, że otrzymuje emeryturę, w latach 2013-2015 nie uzyskała ani dochodów z gospodarstwa rolnego ani innych dochodów, posiadana nieruchomość rolna jest warta około 28.800 zł. Dodała, że nie przedstawi wyciągów z rachunku bankowego bowiem oznacza to konieczność uiszczenia opłaty w wysokości 40 zł, wskazała, że siedmiodniowy termin jest zbyt krótki aby zgromadzić i przedstawić wszystkie dokumenty wskazane w wezwaniu Sądu z 25 marca 2016 r. oraz wyjaśniła, że uległa wypadkowi i do 29 kwietnia 2016 r. ma orzeczoną niezdolność do podejmowania pracy. Skarżąca nie załączyła do pisma z 9 kwietnia 2016 r. zaświadczenia lekarskiego ani innych dokumentów wskazanych w wezwaniu Sądu z 25 marca 2016 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeśli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.). W niniejszej sprawie Skarżąca określiła, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych, od uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 200 zł oraz ustanowienie radcy prawnego. Wskazać należy, że zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a prawo pomocy w zakresie częściowym - stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. - obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Jak wynika z art. 245 § 4 p.p.s.a. częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku budzi wątpliwości lub jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a., można wezwać stronę do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i przedstawienia dokumentów potwierdzających wykazywane okoliczności. W przedmiotowej sprawie oświadczenie zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF było niewystarczające do oceny, czy Skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ani, czy uiszczenie pełnych kosztów postępowania wiąże się z poniesieniem uszczerbku w wydatkach na konieczne utrzymanie Strony. Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie Skarżącej do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej. Przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone oświadczenia stwierdzić należy, że Skarżąca nie przedstawiła wszystkich dokumentów i informacji wskazanych w wezwaniu z 25 marca 2016 r. W konsekwencji nie jest możliwa ocena, czy Skarżąca spełnia warunki przyznania prawa pomocy zarówno w zakresie całkowitym, jak i w zakresie częściowym. Złożone oświadczenia są nieprecyzyjne i nie można na ich podstawie dokonać rzetelnej oceny sytuacji finansowej, majątkowej i osobistej Strony. Odnosząc się do przedstawionych informacji i złożonych oświadczeń wskazać należy, że Skarżąca nie nadesłała wyciągów z rachunków bankowych. Jako przyczynę wskazała, że bank pobiera opłaty za wydruki w wysokości 40 zł. Odnosząc się do złożonego wyjaśnienia wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 6 listopada 2015 r., sygn. akt I GZ 726/15 podkreślił, że to strona domagająca się przyznania prawa pomocy powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że odmowa przedstawienia dokumentów w postaci wyciągów z rachunków bankowych uniemożliwia dokonanie rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy, a usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być okoliczność, że ich uzyskanie z banku wiąże się z koniecznością uiszczenia wymaganej przez bank opłaty. Przypomnieć należy, że w orzecznictwie sądowym podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Fakt, że Skarżąca nie przedstawiła wyciągu z rachunku bankowego miał istotne znaczenie przy dokonywanej ocenie zasadności przyznania prawa pomocy, bowiem dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne, jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również istotne jest, jak wygląda obrót tymi środkami, a więc, czy Strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Skarżąca nie udokumentowała również wysokości otrzymywanej emerytury i nie przedstawiła decyzji podatkowych oświadczając, że wysokość otrzymywanego świadczenia emerytalnego oraz wysokość podatku wskazała we wniosku PPF. Podkreślić należy, że Sąd albo referendarz rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy, może zwrócić się do Strony o uprawdopodobnienie złożonych oświadczeń, poprzez przedstawienie np. stosownej dokumentacji. Strona należycie dbająca o swoje interesy powinna kierowane do niej wezwania wykonać. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że w postępowaniu w sprawie prawa pomocy wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z tej wyjątkowej instytucji – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Referendarz sądowy natomiast ocenia przedstawione informacje i nie spoczywa na nim obowiązek udowadniania, że strona środki na pokrycie kosztów sądowych jednak posiada. Skarżąca nie przedstawiła również innych dokumentów wskazanych w wezwaniu. Oświadczając we wniosku, iż miesięcznie 300 zł przeznacza na spłatę kredytu nie przedstawiła umowy kredytowej i harmonogramu spłaty kredytu. Nie udokumentowała również kosztów niezbędnego utrzymania wykazanych na formularzu PPF. Wskazała, że nie prowadzi z kimkolwiek wspólnego gospodarstwa domowego. Podkreślić jednak należy, że złożone oświadczenie nie zwalniało Skarżącej z konieczności uprawdopodobnienia ponoszonych kosztów na niezbędne utrzymanie. Odnosząc się do argumentu, iż wyznaczono Skarżącej zbyt krótki termin do zgromadzenia dokumentów wskazać należy, że zdobycie wskazanych w wezwaniu dokumentów nie powinno być dla Skarżącej zbyt uciążliwe, ponieważ są one doręczane Skarżącej i powinna nimi dysponować bez konieczności dodatkowego zwracania się o ich udostępnienie do właściwych organów. Strona oświadczyła również, że na skutek wypadku któremu uległa w grudniu 2015 roku, do końca kwietnia 2016 r. jest niezdolna do podejmowania jakiejkolwiek pracy. Podkreślić należy, że do pisma z 9 kwietnia 2016 r. – wbrew złożonemu oświadczeniu – nie załączyła orzeczenia lekarskiego. Mając powyższe na uwadze, oświadczenie Skarżącej należało uznać za budzące wątpliwości i niepełne, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się Strona. Skarżąca nie złożyła precyzyjnych wyjaśnień zarówno w zakresie dochodów, jak i ponoszonych kosztów utrzymania. W konsekwencji nie jest możliwe określenie rzeczywistych relacji dochodów do wydatków, co pozwoliłoby na ocenę zasadności przyznania prawa pomocy, zarówno w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, zwolnienia od uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 200 zł, od zapłaty którego zależy rozpoznanie sprawy przez Sąd jak również w zakresie ustanowienia pełnomocnika. Powyższe stanowisko jest również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W związku z powyższym, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.