V SA/Wa 246/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – sędzia WSA – Dorota Mydłowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 marca 2017 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. S. na decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z dnia (...) listopada 2016 r. nr (...) w przedmiocie zwrotu dofinansowania ze środków unijnych postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 28 marca 2017 r. sygn. akt V SA/Wa 246/17 S. S. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i dwójką dzieci, posiada dom o pow. 186 m2, działkę rolno-budowlaną o pow. 660 arów oraz 3 samochody osobowe, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą i uzyskuje miesięczny dochód z tego tytułu w wysokości 11.410 zł, natomiast jego żona osiąga dochód w wysokości 230 zł miesięcznie. W uzasadnieniu podniósł, iż w związku z realizacją projektu na podstawie umowy zawartej z PARP, zaciągnął kilka kredytów, co powoduje, że jego aktualna sytuacja finansowa uniemożliwia mu zapłacenie wpisu sądowego. W rubryce nr 11 wniosku skarżący przedstawił swoje zobowiązania i stałe wydatki, do których zaliczył: 1) zobowiązanie z tytułu podatku od towarów i usług w wysokości 17.944 zł; 2) zobowiązanie z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości 93.554,45 zł; 3) zadłużenie z tytułu pożyczki na prowadzenie działalności gospodarczej, spłacane w 60 ratach miesięcznych po 1.274 zł; 4) kredyt obrotowy z saldem zadłużenia w wysokości 82.755,66 zł; 5) kredyt obrotowy z saldem zadłużenia w wysokości 176.676,97 zł; 6) kredyt obrotowy z saldem zadłużenia w wysokości 13.142,56 zł; 7) kredyt obrotowy z saldem zadłużenia w wysokości 10.000,00 zł; 8) kredyt spłacany w ratach miesięcznych po 1.000 zł; 9) kredyt hipoteczny z ratą około 2.200-2.300 zł; 10) kredyt spłacany w ratach miesięcznych po około 1.700 zł. Prócz wskazanych miesięcznych zobowiązań w łącznej kwocie 25.604,41 zł, skarżący przedstawił również miesięczne wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego w łącznej wysokości 4.231,50 zł, do których zaliczył: podatek od nieruchomości – około 200 zł, ubezpieczenie samochodu – 325 zł, opłaty za gaz i energię elektryczną – 510 zł, opłaty za telefon i internet – około 650 zł, ubezpieczenie domu oraz na życie – 285 zł, wyżywienie – 2.000 zł, środki czystości i odzież – 200 zł oraz dojazdy do szkoły – 61,50 zł. Postanowieniem z dnia 31 marca 2017 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu orzeczenia referendarz sądowy wskazał, iż skarżący nie wykazał tego, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia, wnosząc o ponowne rozpoznanie sprawy oraz przyznanie prawa pomocy we wskazanym zakresie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przez przyjęcie, iż w przedmiotowej sprawie, stan finansowy skarżącego nie uzasadnia przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem skarżącego w zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy błędnie przyjął, iż nie wykazał, iż nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wyjaśnił, że spłaca liczne zobowiązania kredytowe oraz zobowiązania wobec organów administracji publicznej (z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne; i zaległości podatkowych). Podkreślił, że właśnie konieczność regulowania licznych zobowiązań jest w znacznej mierze przyczyną niemożności poniesienia przez niego ciężarów związanych z prowadzeniem niniejszego postępowania. Zdaniem skarżącego referendarz nie wziął pod uwagę szczegółowych okoliczności, stanowiących przyczynę posiadania zadłużeń z tytułu kredytów i pożyczek, a także regulowania zaległych zobowiązań publicznoprawnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Stosownie do art. 259 § 1 p.p.s.a., od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a. Ustanawiając przesłankę udzielenia takiego wsparcia ustawodawca wskazał w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a wykazanie powyższego spoczywa na wnioskodawcy. Ponadto, przedmiotowe dofinansowanie Strony ze środków publicznych możliwe jest tylko w rzeczywiście wyjątkowych przypadkach, bowiem nawet spełnienie wskazanej w powołanym przepisie przesłanki nie obliguje do uwzględnienia żądania. Powyższe koreluje z zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony postępowania sądowego zobowiązane są do ponoszenia jego kosztów, a odstępstwo od powyższego przewidują przepisy szczególne, tj. te odnoszące się do instytucji prawa pomocy. Zdaniem Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że skarżący nie wykazał spełnienia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Zasadniczy wpływ na przyjęcie takiego stanowiska wywarła ta okoliczność, iż na podstawie złożonych przez skarżącego oświadczeń nie można w sposób pewny i jednoznaczny ustalić rzeczywistej wysokości jego miesięcznych dochodów. Należy się zgodzić z referendarzem sądowym, iż nie sposób przyjąć za wiarygodne by rodzina wnioskodawcy osiągając miesięczny dochód – zgodnie z oświadczeniem zawartym w rubryce nr 10 formularza PPF – w wysokości 11.640 zł ponosiła miesięczne wydatki w łącznej wysokości 29.835,91 zł. W dołączonym do wniosku oświadczeniu (stanowiącym załącznik do rubryki nr 11 formularza PPF) skarżący wyraźnie wskazuje bowiem, iż ponosi miesięczne wydatki w wysokości 25.604,41 zł z tytułu wymienionych zobowiązań, jak również miesięczne wydatki na gospodarstwo domowe w wysokości 4.231,50 zł. Wskazać należy, iż we wniesionym sprzeciwie skarżąc podniósł, że niemal wszystkie kredyty spłacane przez niego mają związek z prowadzoną przez niego działalnością (zostały zaciągnięte w celu realizacji zobowiązań, wynikających z umowy o dofinansowanie) dlatego, pomniejszają jego przychód miesięczny i stanowią koszt uzyskania przychodu. Wyjaśnił, że w efekcie po zapłacie kredytów, związanych z działalnością gospodarczą zostaje suma 11.410 złotych z której utrzymuje siebie i rodzinę (łącznie z tego tytułu ponosząc miesięczne wydatki w wysokości 4.231,50 zł), a także spłaca, niezwiązane bezpośrednio z działalnością gospodarczą kredyty, a to kredyt w [...] w wysokości o 1.000 złotych każda rata oraz kredyt hipoteczny w [...]z ratą ok. 2200-2300 PLN oraz kredyt zaciągnięty w Banku [...] - z miesięczną ratą ok. 1700 złotych. Uwzględniając te dwa oświadczenia należy zauważyć, że skarżącemu z uzyskanego dochodu pozostaje ok. 2178,50 zł, a więc posiada środki na uiszczenie wpisu. Należy również zgodzić się z referendarzem, że nie sposób przyjąć by rodzina skarżącego znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro oboje małżonkowie osiągają stałe dochody, zaś skarżący posiada majątek nieruchomy i ruchomy o znacznej wartości. W tym zakresie wskazać należy, iż wnioskodawca uzyskuje miesięczny dochód z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 11.410 zł, zaś jego żona z tytułu pracy na część etatu w wysokości 230 zł. Wskazać następnie należy, iż wnioskodawca posiada dom o wartości około 800.000 zł oraz działkę rolno-budowlaną o wartości około 300.000 zł, a także trzy samochody o wartości: 25.000 zł, 35.000 zł oraz 15.000 zł. Odnosząc się do wskazanych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków, związanych z zaciągniętymi pożyczkami (kredytami) przypomnieć należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek, czy też kosztów działalności gospodarczej. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny (por. postanowienia NSA: z dnia 30 września 2015 r. o sygn. akt II FZ 776/15; z dnia 6 października 2015 r. o sygn. akt II FZ 688/15; z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt II FZ 1049/15). Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Analiza wydatków jakie ponosi rodzina wnioskodawcy prowadzi do wniosku, że jest on w stanie ponieść opłatę sądową w wysokości 7.453 zł, skoro miesięczny dochód skarżącego i jego żony (11.640 zł) przewyższa znacznie te wydatki, które można zaliczyć do niezbędnych do utrzymania, jak sam wskazał skarżący we wniesionym sprzeciwie z uzyskanego dochodu po odjęciu wydatków miesięcznych na utrzymanie siebie i rodziny oraz osobistych kredytów pozostaje ok. 2178,50 zł, a więc posiada środki, które pozwolą mu na uiszczenie wpisu. W tym miejscu wypada przypomnieć stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, iż "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę". Końcowo podnieść wypada, iż w świetle omówionych regulacji odnoszących się do instytucji prawa pomocy, nie godzi się by prawa pomocy udzielać stronom, których sytuacja majątkowa jest na tyle dobra, że mogą pozwolić sobie na zaciąganie zobowiązań prywatnych (kredytów, pożyczek), których celem nie jest podstawowa egzystencja czy zdrowie. Instytucja prawa pomocy została bowiem przewidziana przez ustawodawcę dla osób najuboższych, które nie posiadają majątku ani środków na wydatki związane z podstawowym utrzymaniem, a które tym bardziej nie mogą sobie pozwolić nawet na wnioskowanie o pożyczkę (kredyt) z uwagi na brak zdolności kredytowej. Gdyby przyjąć stanowisko odmienne, to konieczność spłacania takich zobowiązań zawsze stanowiłaby przeszkodę w ponoszeniu kosztów sądowych. Ponadto uwzględnienie zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy mogłoby godzić w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa innych obywateli, którzy będąc w takiej samej sytuacji życiowej i zarobkowej nie zaciągają tego rodzaju zobowiązań. Nie podważając przy tym prawa każdego obywatela do swobodnego kształtowania swojej sytuacji finansowej, nie można jednak zaakceptować postawy polegającej na zaciąganiu zobowiązań finansowych o charakterze prywatnym i jednoczesnym występowaniu o pomoc państwa przy założeniu a priori jej zasadności, z uwagi na brak środków finansowych wynikający z konieczności zaspokojenia tych zobowiązań. Próby wykorzystywania omawianej instytucji w opisanej sytuacji oceniać należy negatywnie również z tego względu, że wiążą się one z przeniesieniem kosztów w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, skoro to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. Z tych względów, zdaniem Sądu, orzeczenie starszego referendarza sądowego o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych należy uznać za prawidłowe. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 260 § 1 oraz § 3 w zw. z art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.