V SA/Wa 2541/16

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Ministra Rozwoju z dnia [...] lipca 2016 r. Nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu dofinansowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wyrokiem z dnia 17 października 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. M. Skarżąca wystąpiła ze skargą kasacyjną z dnia [...] 2017 r., do której załączyła wniosek z dnia [...] 2017 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi z mężem i córką, nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych, ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku oświadczyła, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 1360,31 zł z tytułu umowy o pracę, zaś jej mąż z takiego samego tytułu dochód w wysokości 1.464,48 zł. Skarżąca przedstawiła swoje zobowiązania i stałe wydatki, do których zaliczyła spłatę dwóch kredytów w wysokości 1.500 zł i 500 zł miesięcznie, a także koszty ponoszone na mieszkanie w wysokości 500 zł miesięcznie. Z uwagi na to, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, zarządzeniem z dnia [...] 2018 r. wezwano ją do dodatkowego oświadczenia poprzez udzielenie konkretnych informacji oraz złożenie określonych dokumentów. W odpowiedzi skarżąca nadesłała pismo z dnia [...] 2018 r., w którym wyjaśniła, iż mieszka wraz z mężem i dziećmi w nieruchomości należącej do jej ojca i ponosi z tego tytułu wydatki w wysokości 500 zł związane z opłatami za ogrzewanie i media, natomiast czynsz jest opłacany przez jej męża, z którym pozostaje w rozdzielności majątkowej. Dodatkowo wskazała, iż ponosi miesięczne wydatki na wyżywienie w wysokości około 1.000 zł oraz ubranie w wysokości około 400 zł. Skarżąca oświadczyła, iż ani ona ani jej mąż nie posiadają oszczędności, rachunków bankowych ani nie są właścicielami samochodów. Do pisma załączyła potwierdzone za zgodność z oryginałami kopie dwóch umów o pracę, a także swoje zeznanie podatkowe PIT-36L za rok 2016 i informację PIT/B za rok 2016. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Oceniając złożone przez wnioskodawczynię oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania uznano, iż nie wykazała tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż złożone przez stronę oświadczenia – w szczególności w odpowiedzi na zarządzenie z dnia [...] 2018 r. – nie można uznać za wiarygodne i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych wnioskodawczyni. Wskazać bowiem należy, iż rodzina skarżącej – według oświadczeń złożonych na formularzu PPF, jak również zgodnie ze złożonymi umowami o pracę – utrzymuje się z wynagrodzenia zasadniczego skarżącej w wysokości 2.100 zł brutto (1.360,31 zł netto) oraz wynagrodzenia męża w wysokości 1.750 zł brutto (1.464,48 zł netto). Sumując zatem wskazane w rubryce nr 10 formularza PPF kwoty netto, rodzina skarżącej utrzymuje się z miesięcznego dochodu w wysokości 2.824,79 zł. Z kolei łączna wysokości oświadczonych przez nią miesięcznych wydatków wynosi około 3.900 zł, na które składają się wydatki oświadczone w rubryce nr 11 wniosku PPF z dnia [...] 2017 r. w postaci spłaty dwóch kredytów (2.000 zł) i opłat na mieszkanie (500 zł), jak również wydatki wskazane w piśmie z dnia 26 lutego 2018 r. obejmujące wyżywienie (około 1.000 zł) oraz ubranie (około 400 zł). Do tego dochodzi czynsz za mieszkanie, którego wysokości nie wskazano, opłacany przez męża skarżącej, mimo tego, że nieruchomość, w której zamieszkuje wraz z rodziną należy do jej ojca. Reasumując powyższe nie można uznać za wiarygodne, by rodzina skarżącej osiągając miesięczne dochody w wysokości 2.824,79 zł netto ponosiła stałe miesięczne wydatki w wysokości przekraczającej kwotę 3.900 zł. Zasady logiki nakazują bowiem przyjąć, że dokonywane w danym miesiącu wydatki muszą znaleźć pokrycie w dochodach osiąganych w zbliżonym przedziale czasowym. Wnioskodawczyni nie wyjaśnia natomiast, skąd czerpie środki pieniężne na pokrycie zauważonej różnicy, której nie można uznać za nieznaczną. Dodatkowo należało mieć na uwadze, iż skarżąca przedłożyła na zarządzenie z dnia [...] 2018 r. jedynie odpis swojego zeznania podatkowego za rok 2016, natomiast nie złożyła ani zeznań podatkowych swojego męża za rok 2016, ani żadnych zeznań podatkowych za rok 2017, do czego była wzywana. Ponadto wątpliwości budzi oświadczenie złożone w piśmie z dnia [...] 2018 r., zgodnie z którym mieszka wraz z mężem i dziećmi (liczba mnoga), natomiast na formularzu PPF oświadcza, iż gospodarstwo prowadzi z jednym dzieckiem – córką. W konsekwencji stwierdzić należało, iż skoro wnioskodawczyni nie przedstawiła w sposób pełny i niebudzący wątpliwości swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej, to już tylko z tych względów wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł zostać uwzględniony. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). W jednym z ostatnich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Niezależnie od powyższego zauważyć należało, iż oceniając to czy wnioskodawczyni spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia jej prawa pomocy w zakresie częściowym, brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia [...] 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia [...]2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. W konsekwencji, kredyt zaciągnięty przez skarżącą nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Instytucja prawa pomocy znajduje bowiem zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na spłatę innych zobowiązań. Niezależnie od podniesionych wyżej względów nie można było pominąć tego, że w 2016 r. skarżąca osiągnęła z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej przychód w wysokości 1.927.036,37 zł. Bez znaczenia przy tym pozostaje okoliczność, iż w tym samym roku wykazała koszty uzyskania przychodów w wyższej wysokości, bowiem zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem orzecznictwa, w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejszy zatem jest fakt uzyskiwania przychodów i poziom, na jakim przychody te się kształtują (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2010 r. o sygn. akt I FZ 10/10) . Reasumując podnieść należy, iż z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawczynię, nie można dokonać oceny, czy spełnia ona ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że wniosek nie może zostać uwzględniony. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.