V SA/Wa 393/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Barbara Mleczko-Jabłońska (spr.), Sędzia WSA - Irena Jakubiec-Kudiura, Sędzia NSA - Ewa Wrzesińska-Jóźków, Protokolant - Sylwia Wojtkowska-Just, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 czerwca 2009 r. sprawy ze skargi M. D. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia odsetek od należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji. M. D. pismem z [...] czerwca 2008r., zwrócił się do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej zwany: Prezes KRUS) o umorzenie mu odsetek w wysokości [...] zł oraz o rozłożenie na raty w wysokości po 100 zł miesięcznie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i emerytalne -rentowe w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu wniosku wskazał, iż jego gospodarstwo jest niedochodowe, gdyż uprawia jedynie zboża. Z uwagi na areał gospodarstwa nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek hodowli. W związku z powyższym zmuszony jest podejmować różne prace dorywcze i sezonowe. Zainteresowany zaznaczył, iż nie jest w stanie spłacić należności wraz z odsetkami. Decyzją z [...] czerwca 2008r. nr [...], wydaną w trybie art. 36 ust. 1 pkt 10 oraz art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008r., nr 50, poz. 291 ze zm.) Prezes KRUS odmówił umorzenia odsetek z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników w kwocie [...] zł za okres od [...] kwartału 1998 - do [...] kwartału 2008r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał, iż wnioskodawca prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha fizycznych tj. [...] ha przeliczeniowych. Z uwagi na niedopełnienie obowiązku zgłoszenia w terminie do ubezpieczenia społecznego rolników, decyzją z [...] czerwca 2007r. został objęty ubezpieczeniem społecznym rolników z okresem wstecznym, co spowodowało naliczenie z tego tytułu należności powiększonych o odsetki za zwłokę. Organ zaznaczył, iż rolnik pobiera dopłaty z funduszy unijnych w celu wsparcia prowadzonej działalności rolniczej. Opłaca na bieżąco podatek rolny. Nie korzysta z pomocy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. Decyzją z [...] czerwca 2008 r. nr [...], Prezes KRUS rozłożył wnioskodawcy na raty należności z tytułu składek wraz z odsetkami w łącznej kwocie [...] zł. zgodnie z ustalonym harmonogramem. Pismem z [...] lipca 2008r. M. D. złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Wskazał, iż organ powinien umorzyć odsetki z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i emerytalne - rentowe w wysokości w wysokości [...] zł z uwagi na fakt, iż areał jego gospodarstwa wynosi [...] ha gruntów słabej klasy. Odnosząc się do ustaleń organu nie wykluczył, iż w przyszłości będzie zmuszony skorzystać z pomocy społecznej. Zaznaczył, iż wysokość podatku rolnego jaki uiszczał wyniosła w 2007r. - [...] zł., zaś na 2008r. kwota ta stanowiła - [...] zł. Ponadto wskazał, iż otrzymał cztery dopłaty roczne z funduszy UE w wysokości około [...] zł. Otrzymywane dopłaty przeznacza m.in. na zakup nawozów i usług maszyn rolniczych, których nie posiada. Podkreślił, iż brak w/w dopłat doprowadziłby do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa. Podniósł, iż wysokość otrzymywanych dopłat nie pokryje należności z tytułu składek, które rocznie wynoszą ponad 1.000 zł. Zaznaczył, iż nie jest w stanie spłacić należności wraz z odsetkami. Prezes KRUS decyzją z [...] sierpnia 2008 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z [...] czerwca 2008 r., podtrzymując argumentację w niej zawartą. Pismem z [...] września 2008r. M. D. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Prezesa KRUS z [...] sierpnia 2008r. W uzasadnieniu środka zaskarżenia wskazał, iż organ nie odniósł się do jego wyjaśnień zawartych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Skarżący nie zgodził się z ustaleniami Prezesa KRUS, iż z uwagi na nie zaleganie z podatkiem rolnym, nie korzystanie z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej oraz pobieranie dopłat z funduszy unijnych jest w stanie spłacić zadłużenie z tytułu składek wraz z odsetkami. Podkreślił, iż argumentacja organu jest oderwana od faktycznego stanu sprawy, gdyż jego gospodarstwo o powierzchni [...] ha fizycznych tj. [...] ha przeliczeniowych o kondycji szczegółowo opisanej we wniosku z [...] lipca 2008r. jest niewydolne. Rolnik wskazał, iż opłaca bieżące składki na ubezpieczenie społeczne rolników w wysokości [...] zł kwartalnie. Przy czym nie jest w stanie spłacić zaległych składek w wysokości [...] zł rozłożonych na raty oraz odsetek od tych składek w wysokości [...] zł. Ponadto zainteresowany podniósł, iż nie posiada poza gospodarstwem innych składników majątkowych, a umorzenie odsetek od zaległych składek jest niezbędne by jego gospodarstwo mogło nadal funkcjonować. Wskazał, iż w przypadku nie umorzenia mu odsetek od zaległych składek będzie zmuszony korzystać z pomocy społecznej. Wyrokiem z 4 grudnia 2008r. w sprawie o sygn. akt: VSA/Wa 2677/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję. W ocenie Sądu organ nie dokonał wystarczającej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, nie zestawił wydatków ponoszonych w związku z prowadzeniem gospodarstwa i bieżącym utrzymaniem z dochodami otrzymywanymi przez zainteresowanego. Wynik takowej analizy pozwoliłby na stwierdzenie, czy spłata należności na rzecz KRUS nie doprowadzi do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego przez dłużnika i nie zmusi go do korzystania ze świadczeń Ośrodka Pomocy Społecznej, w świetle rozważenia interesu społecznego oraz słusznego interesu zobowiązanego. W opinii Sądu doszło do naruszenia zasad postępowania administracyjnego w postaci naruszenia treści art. 7, 77, 80, 81 i 107 § 3 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego z 14 czerwca 1960r. (Dz.U. z 2000r. nr 98 poz. 1071 ze zm. zwana dalej kpa) co powoduje, że sprawa nie została dostatecznie wyjaśniona, co uniemożliwia jej rozstrzygnięcie. W dniu [...] lutego 2009r. Prezes KRUS, w wyniku ponownego rozpoznania sprawy w następstwie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 kpa oraz art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wydał decyzję którą postanowił umorzyć odsetki w kwocie [...] zł. Organ II instancji wskazał, iż przeprowadził postępowanie, w wyniku którego zobowiązany złożył oświadczenie dotyczące osiąganych przychodów i wydatków, a także potwierdził fakt prowadzenia działalności rolniczej i wykonywania prac dorywczych. Prezes KRUS ustalił, iż płatnik otrzymuje pomoc finansową od swojej matki, którą przeznacza na spłatę kredytu bankowego, a ponadto organ odwoławczy wskazał, iż zainteresowany podjął realizację układu ratalnego udzielonego decyzją z [...] czerwca 2008r. Placówka Terenowa KRUS, jak podał w treści uzasadnienia organ II instancji, dokonała potrąceń z przyznanych świadczeń tj. z zasiłku chorobowego i jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym. Wypadek przy pracy w gospodarstwie rolnym, co podkreślił, organ odwoławczy, nie spowodował utraty zdolności do pracy, zatem regulowanie układu ratalnego nie doprowadzi do zaprzestania prowadzenia przez zobowiązanego gospodarstwa rolnego i pozbawienia środków utrzymania. M. D. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Prezesa KRUS z [...] lutego 2009r., domagając się jej uchylenia i zmiany na korzyść skarżącego poprzez umorzenie odsetek od zaległości składkowych. Autor skargi, co podkreślił nie może zgodzić się z przyjętym przez organ jedynie częściowym umorzeniem odsetek, potrąceniem przez organ należnego za wypadek przy pracy odszkodowania, gdyż zagraża to jego żywotnym interesom i egzystencji. Rolnik nie podziela także argumentacji organu II instancji, iż wypadek przy pracy któremu uległ nie spowodował utraty zdolności do pracy, jego zdaniem czteromiesięczne unieruchomienie ręki, pozbawienie możliwości dodatkowych dochodów z prac sezonowych, nie uprawniają organu do zajęcia takiego stanowiska. Równie krzywdzącym, zdaniem zobowiązanego, jest potrącenie odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym na poczet zaległych składek, gdyż te środki finansowe to rekompensata za wielomiesięczne leczenie, leki i straty moralne. Skarżący przedstawił także zestawienie swoich rocznych wydatków i opisał szczegółowo stan gospodarstwa rolnego, które prowadzi, co jego zadaniem jednoznacznie dowodzi faktu, iż jest ubogim rolnikiem, jego sytuacja finansowa jest bardzo trudna, a zatem umorzenie odsetek winno być przez organ ponownie rozważone. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS ponownie opisał stan faktyczny sprawy i stwierdził, iż na podstawie zebranych dokumentów nie zachodzą przesłanki do zmiany stanowiska przyjętego w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Skarga jest zasadna, jednakże z przyczyn innych aniżeli w niej podniesione. Zaskarżona decyzja Prezesa KRUS z [...] lutego 2009r. została wydana z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa) skutkującym koniecznością stwierdzenia jej nieważności. Rażące naruszenie prawa zachodzi wtedy, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z przepisami prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że decyzja taka nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. W świetle art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. Stosownie do art. 145 § 1 ust. 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.); dalej: "p.p.s.a.". sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeśli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach. Mając na uwadze treść art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji, jeśli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, niezależnie od tego, czy uchybienie to miało wpływ na wynik sprawy; c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Decyzja Prezesa KRUS z [...] lutego 2009r., wydana po wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 grudnia 2008r., o sygn. akt: VSA/Wa 2677/08, powinna odpowiadać treści art. 138 k.p.a. Powołany przepis art. 138 k.p.a. zawiera zamknięty katalog sposobów rozstrzygnięć podejmowanych przez organy odwoławcze, jednak przyjęte rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji nie znajduje podstawy w treści tego przepisu. W tym miejscu wskazać bowiem należy, iż decyzja wydana przez organ odwoławczy może jedynie: - utrzymać w mocy decyzję organu I instancji (gdy w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy organ odwoławczy uznaje w całości rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji za prawidłowe), - uchylić w całości lub części decyzję I instancji i orzec co do istoty sprawy (gdy organ widzi potrzebę skorygowania wad prawnych decyzji pierwszej instancji, wad polegających na niewłaściwej ocenie okoliczności faktycznych lub zmiany w toku postępowania tych okoliczności, mającej wpływ na rozstrzygnięcie istoty sprawy) albo umorzyć postępowanie pierwszej instancji, - umorzyć postępowanie odwoławcze, - uchylić decyzję I instancji w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. W tym zamkniętym katalogu nie mieści się rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji stwierdzające, iż organ postanawia "umorzyć odsetki w kwocie [...] zł.", tym samym organ naruszył dyspozycję art. 138 § 1 i 2 k.p.a. O tym, iż jest to katalog zamknięty świadczy kategoryczne, enumeratywne wyliczenie zachowań organu drugiej instancji. Każde inne rozstrzygnięcie jako nieprzewidziane w omawianym przepisie jest niedopuszczalne. W tym miejscu wskazać należy, iż po ponownym wydaniu decyzji Prezes KRUS nie ustosunkował się w treści zaskarżonej decyzji do rozstrzygnięcia przyjętego przez organ I instancji, mimo że powołał w sentencji treść art. 138 § 1 pkt 1 kpa, co wskazałoby na utrzymanie decyzji pierwszoinstancyjnej w mocy, dalsza część przyjętego rozstrzygnięcia wyraźnie temu zaprzecza. Przyjęte rozwiązanie nie decyduje o bycie prawnym decyzji I instancji, pozostawia ją poza zasięgiem zainteresowania organu orzekającego w sprawie. Ponadto Prezes KRUS, nie odniósł się w treści zaskarżonej decyzji do wnioskowanej przez płatnika wysokości odsetek, o których umorzenie zabiega, wypowiadając się jedynie co do ich losowo wskazanej części, nie czyniąc przedmiotem swego zainteresowania pełnej wysokości spornej kwoty. Brak jest odniesienia do kwoty wymienionej w decyzji pierwszoinstancyjnej. Zadaniem Prezesa KRUS, zgodnie z motywami ujętymi w ww. wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, po uchyleniu decyzji z [...] sierpnia 2008r., była ponowna kompleksowa ocena przez ten organ zasad prowadzenia postępowania odwoławczego, dokonania kontroli postępowania organu I instancji (Zakładu), ustosunkowanie się do wszystkich okoliczności i zarzutów podniesionych przez M. D. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z [...] lipca 2008r., Sąd ponadto zobowiązał organ do ustalenia rzeczywistego stanu sprawy, do zestawienia dochodów, które uzyskuje skarżący z prowadzonego gospodarstwa rolnego, w tym z tytułu dopłat ze środków unijnych, z wydatkami niezbędnymi związanymi z własnym utrzymaniem. Ta analiza miała pozwolić Prezesowi KRUS na ocenę, czy rolnik jest w stanie zapłacić odsetki od zaległych składek, przez pryzmat obciążeń pozostałych zobowiązań, tak by nie spowodowało to zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, realizacji układu ratalnego (jak wynika z akt sprawy, decyzja Prezesa KRUS z [...] czerwca 2008r., nr [...] dotycząca rozłożenia na raty należności głównej stała się prawomocna i nie była przedmiotem rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny) i nie zmusiło zainteresowanego do korzystania ze świadczeń Ośrodka Pomocy Społecznej, w świetle rozważenia interesu społecznego oraz słusznego interesu zobowiązanego jako pojęć sobie nie przeciwstawnych. Sąd ponadto zobowiązał organ do przedstawienia w decyzji uzasadnienia faktycznego sprawy, a po dokonaniu tej oceny do wyciągnięcia stosownych wniosków, pozwalających na zakończenie postępowania, wydanie decyzji przez Prezesa KRUS w sprawie umorzenia odsetek od zaległych należności składkowych, w zgodzie z zasadami postępowania administracyjnego. Rozpoznając sprawę ponownie Prezes KRUS powinien zastosować się do wytycznych wskazanych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 grudnia 2008r., przeprowadzić wnikliwe postępowanie dowodowe, a ponadto będzie zobligowany do oceny zasadności zarzutów wskazanych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z [...] lipca 2008r., który stanowi odwołanie od decyzji z [...] czerwca 2008r., której przedmiotem był wniosek M. D. z [...] czerwca 2008r. Organ orzekający ma obowiązek rozpatrzyć i ocenić całokształt zebranego materiału dowodowego, zwłaszcza w kontekście przesłanek umorzenia składek ujętych w art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, na które powołuje się skarżący. Organ winien wnikliwe rozpatrzyć wniosek płatnika zważywszy na jego trudną sytuację bytową (wypadek przy pracy, wielomiesięczne leczenie związane z tym wydatki na leki, brak perspektyw na rozwój gospodarstwa rolnego itp.) pod kątem możliwości pozytywnego rozpatrzenia wniosku rolnika z [...] czerwca 2008r., a wydana decyzja winna spełniać wymogi z art. 138 kpa. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ppsa, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.