V SA/Wa 440/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Jolanta Bożek, Sędzia NSA - Małgorzata Dałkowska-Szary, Sędzia WSA - Beata Krajewska (spr.), Protokolant - Małgorzata Broniarek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 października 2009r. sprawy ze skargi I. M. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] stycznia 2009r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia odebrania rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia 1. skargę oddala; 2. zasądza od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. M. B., Kancelaria Adwokacka, ul. [...] W. tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu kwotę 292,80 zł (dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) w tym tytułem wynagrodzenia kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści), tytułem 22 % podatku od towarów i usług kwotę 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) oraz kwotę 17 zł (siedemnaście złotych) tytułem zwrotu opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. Pismem z dnia 2 lutego 2008 r. I. M. zwróciła się do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej o potwierdzenie, na podstawie art. 8 ust. 2 i art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego z dnia 24 stycznia 1991 r., okoliczności odebrania Jej rodzicom w celu eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia. Na wezwania organu I. M. w piśmie z dnia 3 marca 2008 r. sprecyzowała swój wniosek jednoznacznie wskazując, iż występuje o potwierdzenie odebrania Jej rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia. W piśmie tym opisała swoje wojenne losy akcentując śmierć ojca zamordowanego w [...] r. przez nacjonalistów ukraińskich, śmierć matki zabitej najprawdopodobniej odłamkiem pocisku na przełomie października i listopada 1944 r. oraz wywiezienie Jej i Jej młodszego brata z U. do Polski przez ciotkę a następnie umieszczenie w C. w ochronce prowadzonej przez zakonnice a potem w Domu Dziecka w L. Po przeprowadzeniu postępowania potwierdzającego powyższe okoliczności Prezes Instytutu Pamięci Narodowej decyzją z dnia [...] listopada 2008 r., nr [...], odmówił potwierdzenia odebrania I. M. rodzicom w celu wynarodowienia. W uzasadnieniu decyzji organ, nie kwestionując prawdziwości okoliczności wskazywanych przez Stronę i przesłuchanych świadków, stanął na stanowisku, iż nie wyczerpują one przesłanek z art. 8 ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego z dnia 24 stycznia 1991 r. We wniosku z dnia 5 grudnia 2008 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy Strona zarzuciła organowi nierozważenie okoliczności związanych z okrutnymi mordami dokonywanymi przez Ukraińców z UPA na ludności polskiej, których jako małe dziecko była świadkiem i których ofiarą także mogła paść, świadczących o dążeniu do eksterminacji jak największej liczby Polaków. Zdaniem Strony organ winien każdy przypadek traktować elastycznie, w sposób dążący do zadośćuczynienia sprawiedliwości społecznej. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes Instytutu Pamięci Narodowej decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r., nr [...], utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] listopada 2008 r., nr 443/08, nie znajdując przesłanek do potwierdzenia odebrania I. M. rodzicom w celu wynarodowienia. Równocześnie Prezes Instytutu wskazał, iż ponowne rozpatrzenie sprawy może dotyczyć tylko sprawy, w której prowadził postępowanie i orzekał jako organ I instancji. Strona w piśmie z dnia 3 marca 2008 r. sprecyzowała swój wniosek jednoznacznie wskazując, iż występuje o potwierdzenie odebrania Jej rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ nie może zmienić rodzaju sprawy i wypowiadać się w przedmiocie nieobjętym poprzednim postępowaniem. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 lutego 2009 r. I. M. wnosiła o uchylenie decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] stycznia 2009 r. zarzucając naruszenie interesu prawnego Strony poprzez odmowę potwierdzenia odebrania Jej rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia. Równocześnie Skarżąca podniosła, iż trudno jest wskazać, któremu z pojęć : "wynarodowieniu" czy "eksterminacji" odpowiadała Jej sytuacja w czasie wojny. Utraciła dom rodzinny, rodziców, szczęśliwe dzieciństwo. W każdej chwili mogła zostać zamordowana. Była świadkiem niebywałego okrucieństwa. Skarżąca powtórzyła, za wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, iż organ powinien każdy przypadek traktować elastycznie, w sposób dążący do zadośćuczynienia sprawiedliwości społecznej. W odpowiedzi na skargę Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wniósł o jej oddalenie odwołując się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem w granicach zakreślonych w art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.). Stosując środki określone w wyżej wskazanych ustawach sądy dokonują oceny, czy zaskarżone rozstrzygnięcie organu administracji odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jego wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie decyzji. W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, organ administracji nie dopuścił się naruszenia prawa, które mogłoby skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji. Stan faktyczny sprawy jest bezsporny i wynika ze zgromadzonego w toku postępowania administracyjnego materiału dowodowego. Organ prawidłowo przyjął, że Skarżąca, która wniosła o potwierdzenie, iż jako dziecko została odebrana rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia nie spełnia przesłanek z art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego z dnia 24 stycznia 1991 r. Przepisy tej ustawy stosuje się do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. W piśmie z dnia 3 marca 2008 r. Strona sprecyzowała swój wniosek jednoznacznie wskazując, iż występuje o potwierdzenie odebrania rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia. W ocenie Sądu nie można przyjąć, iż jak twierdzi w skardze, Skarżąca nie odróżniała pojęć "eksterminacji" i "przymusowego wynarodowienia". Skierowane do Niej pismo organu z dnia [...] lutego 2008 r. przejrzyście rozdziela możliwość ubiegania się o potwierdzenie eksterminacji od ubiegania się o potwierdzenie przymusowego wynarodowienia (germanizacji) a zawarte w nim pytania ułatwiały precyzję odpowiedzi. Postępowanie przed organem I instancji toczyło się z wniosku Strony o potwierdzenie odebrania rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia. Zasadnie wskazuje organ, iż na gruncie art. 127 kpa nie jest możliwe rozszerzenie zakresu rozpoznawania sprawy rozstrzygniętej decyzją organu I instancji przez organ odwoławczy jakim jest ponownie rozpatrujący sprawę Prezes Instytutu Pamięci Narodowej. Jest to pogląd ugruntowany w orzecznictwie i piśmiennictwie. Według komentarza do art. 15 kodeksu postępowania administracyjnego (G. Łaszczyca, A. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-103, LEX, 2007, wyd. II) zakres rozpoznania i w konsekwencji rozstrzygnięcia sprawy jest istotnym elementem zasady dwuinstancyjności postępowania. Wyznaczają go granice sprawy rozstrzygniętej decyzją (postanowieniem) organu I instancji. Sprawa rozpatrywana w postępowaniu odwoławczym (zażaleniowym) powinna być tożsama ze sprawą rozpatrzoną przez organ I instancji. Tożsamość ta dotyczy tak elementów podmiotowych, jak i przedmiotowych. Zmiana któregokolwiek z nich będzie skutkować pojawieniem się nowej sprawy. Jej rozpoznanie i załatwienie przez organ II instancji stanowiłoby rażące naruszenie prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał także za niezasadny zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.). Przepis art. 4 ust. 2 tej ustawy nakazuje jej przepisy odnoszące się do kombatantów, osób prowadzących działalność równorzędną z działalnością kombatancką, osób przebywających w niewoli, obozach internowanych, hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych, ośrodkach zagłady oraz innych miejscach odosobnienia szczegółowo opisanych stosować także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Potwierdzenie wymienionych okoliczności przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej w trybie art. 8 ust. 2 pkt. 2 lit. b ustawy zależy od ustalenia: - czy nastąpiło odebranie dziecka rodzicom - czy po odebraniu dziecka podjęto wobec niego działania zmierzające do jego eksterminacji lub przymusowego wynaradawiania. Decyzja pozytywna dla Strony możliwa jest jedynie po ustaleniu przez organ, że wskazane wyżej przesłanki zostały spełnione razem. Zgodnie z jednolitym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (przykładowo wyrok z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. II OSK 1311/08) odebranie dziecka rodzinie polskiej w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy oznacza w praktyce możliwość wyłącznego i arbitralnego decydowania przez obce władze (niemieckie, ukraińskie) o jego dalszych losach. Przy takiej wykładni pojęcia odebrania dziecka nie można uznać, że w rozpoznawanej sprawie Skarżąca została odebrana rodzicom skoro wraz z matką, bratem i ciotką podróżowała do C. a po tragicznej śmierci matki została oddana do ochronki przez ciotkę – osobę z najbliższej rodziny. Nie można także uznać w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, że spełniona została druga przesłanka uprawniająca organ do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia – tzn. podejmowano wobec Skarżącej działania zmierzające do jej wynarodowienia. I. M., wówczas B., pozostawała do momentu umieszczenia Jej w ochronce w otoczeniu najbliższej rodziny a placówki wychowawcze, w których się znalazła były instytucjami polskimi. Podkreślić należy, iż przepis art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach stanowiący o odebraniu dziecka w celu eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia kładzie nacisk na świadomą czynności wymierzoną przeciwko dziecku skazanemu na eksterminacje lub wynarodowienie. Najważniejszy jest cel tej czynności - zamierzona eksterminacja lub wynarodowienie dziecka. Ratio legis tego przepisu sprowadza się więc do rzeczywistej intencji i czynności podejmowanych przez osoby lub organizacje, które dziecko odebrały rodzicom. Tragedia i okrucieństwa, które przeżyła i widziała Skarżąca we wczesnym dzieciństwie w czasie wojny niezaprzeczalnie przekraczały możliwości fizyczne i psychiczne dziecka, jednakże nie mieszczą się w ramach represji, o której mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach. Ustawodawca bowiem nie objął zakresem art. 4 ustawy o kombatantach osób, które jako małe dzieci przeżyły okrucieństwa wojny i straciły w niej rodziców, co negatywnie rzutowało na całe dalsze ich życie. Przyznanie im uprawnień przewidzianych w ustawie nie może nastąpić w drodze wykładni rozszerzającej a jedynie w drodze ewentualnych przyszłych zmian legislacyjnych. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, z mocy art. 151 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oddalił skargę jako niezasadną.