V SA/Wa 4481/15

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Z. T. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] września 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie zwrotu dotacji postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z. T. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż nie osiąga żadnych dochodów. Wnioskodawca przedstawił swoje miesięczne zobowiązania i stałe wydatki, do których zaliczył: opłaty za energię elektryczną, media i telefon – 120 zł; wydatki na lekarstwa i leczenie – 180 zł; przejazdy – 150 zł; wyżywienie – 500 zł; środki czystości – 50 zł; "Extra (poczta, itp.)" – 100 zł. W uzasadnieniu wyjaśnił, iż utrzymuje się wyłącznie z pożyczek, dodając w nawiasie "moja ciocia-chrzestna", a także od znajomych. Wskazał, iż został wpisany do rejestru dłużników niewypłacalnych, w związku z czym jego sytuacja finansowa "jest tragiczna". W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 7 kwietnia 2016 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Pismem nadanym w dniu 26 kwietnia 2016 r. wnioskodawca wyjaśnił, iż do śmierci matki pozostawał na jej utrzymaniu, natomiast od kilku lat utrzymuje się wyłącznie z pożyczek. Miesięczna wysokość zaciąganych pożyczek to kwota 1.000 zł i są to jedyne środki pieniężne jakimi dysponuje skarżący na wydatki związane z wyżywieniem i mieszkaniem. Stałe zobowiązania i wydatki wnioskodawcy wynoszą 1.100 zł. Oświadczył ponadto, iż zamieszkuje "kątem u przyjaciół", którym płaci 600 zł "za możliwość posiadania dachu nad głową". Wskazał, iż dom, w którym zamieszkiwał wraz z matką za jej życia, obecnie popadł w ruinę i zmuszony był wyprowadzić się z niego. Wnioskodawca jest rozwiedziony, posiada dwóch dorosłych synów. Wskazał również, iż nie posiada żadnych rachunków bankowych, zaś te które posiadał zostały zajęte przez komorników. Skarżący nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Do wniosku załączył kopie dokumentów w postaci: pism i rozstrzygnięć organów administracyjnych i egzekucyjnych, informacji z Biura Informacji Kredytowej, pism komorników sądowych, wpisów do Krajowego Rejestru Sądowego, a także pism bankowych. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi sądowemu rozpoznającemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, referendarz na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Złożony w niniejszej sprawie wniosek nie zasługuje na uwzględnienie albowiem wnioskodawca nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia to, iż analizując złożone przez stronę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez nią kosztów sądowych w sprawie, z następujących względów: Przede wszystkim nie sposób jest przyjąć, by wnioskodawca egzystował w dłuższym przedziale czasowym nie osiągając żadnego dochodu ani nie posiadając żadnego majątku czy zasobów finansowych. Jak wynika z oświadczenia skarżącego, sytuacja taka trwa "od kilku lat", odkąd został wpisany do rejestru dłużników niewypłacanych, a co najmniej od śmierci jego matki. Nie sposób jest przy tym uznać za wiarygodne, by źródłem utrzymania wnioskodawcy w tym okresie było "zaciąganie pożyczek". Niezależnie od tego, iż skarżący nie przedstawił na tę okoliczność żadnych dowodów (np. umowy pożyczek, czy oświadczenia osób, które udzielały skarżącemu pożyczek w ciągu wskazanego okresu), to nie można przyjąć, by taki sposób "pozyskiwania" środków finansowych mógł mieć charakter stały i przez to zapewnił wnioskodawcy środki niezbędne dla stałego utrzymania w przedziale kilku lat. Skoro bowiem skarżący oświadcza, iż ponosi miesięczne wydatki na wyżywienie, a także opłaty związane z mieszkaniem i leczeniem, to należy założyć, że dysponuje co miesiąc środkami finansowymi na ich pokrycie, a to z kolei prowadzi do wniosku, że ich źródło ma charakter stały. Co więcej, z natury rzeczy wiadomym jest, że zaciągnięcie zobowiązań prywatnych wiąże się z posiadaniem zdolności ich spłaty, a także, że stan taki nie może przecież trwać w nieskończoność, bowiem istota omawianego stosunku cywilnoprawnego polega właśnie na spłacie zobowiązania wraz z nadejściem uzgodnionego terminu. W tym zakresie wskazać także należy, iż nie można ustalić ani terminów spłaty zaciągniętych pożyczek ani warunków, na jakich były one i nadal są udzielane skarżącemu, wobec nieprzedstawiania żadnych dowodów, które pozwoliłyby zweryfikować jego oświadczenia w tym przedmiocie. Gdyby natomiast w rzeczywistości opisany przez wnioskodawcę sposób pozyskiwania środków finansowych stanowił jego stałe "źródło dochodów", to należałoby uznać, że ma obwiązek rozliczania się ze swoich dochodów z organami skarbowymi i ponoszenia właściwych danin publicznych. Skarżący milczeniem pomija tę kwestię, a nadto nie wykonuje zarządzenia z dnia 7 kwietnia 2016 r. w zakresie przedłożenia odpisów swoich zeznań podatkowych za lata 2014-2015. W piśmie z dnia 26 kwietnia 2016 r. – złożonym w odpowiedzi na powyższe zarządzenie – oświadcza jedynie, iż nie dysponuje zeznaniami podatkowymi byłej żony i synów. W powyższym kontekście podnieść również należy, iż zastanawiającym jest to, że mimo tak trudnej – w ocenie samego skarżącego – sytuacji materialnej, nie korzysta on z pomocy społecznej i nie jest również zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Doświadczenie życiowe podpowiada, że w sytuacji braku jakichkolwiek dochodów, obywatel występuje o pomoc społeczną, a w każdym razie poszukuje pracy, rejestrując się w tym celu w odpowiednim organie jako osoba bezrobotna. Skarżący takich kroków nie podjął, a co więcej nie wyjaśnił tego powodów, co zasadnym czyni wniosek, że posiada możliwości finansowe, by pozwolić sobie na pozostawanie bez pracy "od kilku lat". Gdyby natomiast przyjąć, że z uwagi na swoje zadłużenie i liczne postępowania egzekucyjne prowadzone wobec wnioskodawcy, nie podejmuje on zatrudnienia mimo zdolności do pracy, a jednocześnie z uwagi na powyższe zakłada zasadność pomocy ze strony Państwa przy postępowaniach sądowych, to postawa taka nie zasługuje na aprobatę w świetle konstytucyjnej zasady równości wobec prawa, jak również w świetle regulacji dotyczących prawa pomocy. Wskazać następnie należy, iż ocena oświadczeń złożonych przez skarżącego na formularzu PPF z dnia 28 marca 2016 r., jak również w piśmie z dnia 26 kwietnia 2016 r., w zakresie miesięcznych zobowiązań i wydatków stałych, również budzi wątpliwości. Otóż w rubryce numer 11 wniosku wskazano wydatki w łącznej wysokości 1.000 zł. Z kolei w dodatkowym oświadczeniu skarżący wyjaśnił, iż płaci "przyjaciołom" 600 zł za możliwość posiadania "dachu nad głową". Nie jest zatem jasne, czy opłata w wysokości 600 zł stanowi opłatę za mieszkanie, czy też dotyczy wydatków związanych z jego eksploatacją. Jeżeli bowiem wnioskodawca ma na myśli te ostatnie, to na formularzu PPF wskazuje jedynie wydatki na "prąd, media, tel" w wysokości 120 zł oraz "środki czystości" w wysokości 50 zł, których suma nie jest równa oświadczonej następnie kwocie 600 zł. Zauważyć następnie należy, iż w dodatkowym oświadczeniu wskazuje, że "środki finansowe na stałe zobowiązania i wydatki w kwocie 1.100 zł czerpie z pożyczek", których wysokość miesięczna wynosi 1.000 zł. Reasumując zatem powyższe oświadczenia skarżącego, wskazać po pierwsze należy, iż nie sposób ustalić rzeczywistej wysokości miesięcznych wydatków (1.000 zł na formularzu PPF, 1.100 zł i 600 zł w dodatkowym oświadczeniu), a po drugie nie można przyjąć za wiarygodne by dysponując miesięcznie kwotą 1.000 zł ponosił wydatki w wysokości od 1.100 do 1.700 zł miesięcznie (według różnych oświadczeń złożonych na formularzu PPF i w piśmie z dnia 26 kwietnia 2016 r.). Nie jest również w sprawie jasne, czy wnioskodawca posiada "dom w ruinie", w którym zamieszkiwał wraz z matką, czy był on własnością matki, czy posiada do tej nieruchomości jakieś prawo (np. z tytułu spadkobrania). Skoro podaje informacje w tym zakresie, wskazując jednocześnie, że dom ten "nie nadawał się do zamieszkania, co zmusiło go do wyprowadzenia się i mieszkania kątem u przyjaciół", to wiedza w zakresie stanu prawnego tej nieruchomości jest konieczna dla ustalenia stanu majątkowego posiadania skarżącego. Zauważyć również należy, iż wnioskodawca nie udzielił jednoznacznej odpowiedzi na pytanie od kiedy pozostaje bez stałego źródła dochodu. Jak już wyżej wskazano, jeżeli za datę tę przyjąć można śmierć matki wnioskodawcy – wobec stwierdzenia w piśmie z dnia 26 kwietnia 2016 r., że do śmierci matki pozostawał na jej utrzymaniu – to rozpoznając niniejszy wniosek nie można pominąć wiedzy znanej referendarzowi z urzędu, a wynikającej z orzeczeń zapadających w innych zainicjowanych przez skarżącego postępowaniach o prawo pomocy, toczących się w okresie, w którym skarżący pozostawał na utrzymaniu matki. Dla przykładu wskazać można na postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 sierpnia 2012 r. o sygn. akt I FZ 242/12, w którym wskazano, iż wobec dopatrzenia się szeregu niespójności i sprzeczności we wniosku skarżącego, należało odmówić wiarygodności podanym przez niego informacjom, co uzasadniało odmowę udzielenia mu prawa pomocy. Dodatkowo NSA podniósł, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Obowiązek poniesienia kosztów procesu nie może być rozumiany jako sprzeczny z przepisami Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Konwencji. W żadnym razie obowiązek ponoszenia kosztów postępowania sądowego nie świadczy o naruszeniu prawa do sądu. Prawo to istnieje i pozwala stronie na dochodzenie jej słusznych roszczeń a ustanowienie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umożliwia jego realizację. Ograniczona bowiem wielkość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji (por. postanowienie NSA z dnia 10 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 840/11 i powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P.C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W konsekwencji stwierdzonych powyżej wątpliwości przy rozpoznawaniu wniosku skarżącego nie jest możliwe ustalenie jego rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz dokonanie porównania tej sytuacji z ciążącymi na nim kosztami postępowania. Powoduje to, że wniosek nie może zostać uwzględniony. W powyższym zakresie, niejako na marginesie podnieść należy, iż w orzecznictwie przyjmuje się, że wysokość ciążących na wnioskodawcy kosztów sądowych, nie może być obojętna dla oceny kondycji finansowej strony i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). Wskazać zatem należy, iż skarżący wystąpił z zażaleniem z dnia 14 marca 2016 r. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2016 r. o odmowie przywrócenia terminu do uiszczenia wpisu sądowego, od którego należny jest wpis stały w wysokości 100 zł (ustalony w oparciu o § 2 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193). Ponadto wpis sądowy od skargi w niniejszej sprawie wynosi 200 zł, zgodnie z § 2 ust. 5 wskazanego rozporządzenia. Zatem łączna wysokość kosztów sądowych ciążących na skarżącym na obecnym etapie postępowania wynosi 300 zł. Zauważyć zatem należy, iż wśród swoich miesięcznych wydatków wnioskodawca wskazuje takie, których nie można zaliczyć do niezbędnych dla utrzymania, jak wydatki na "media, telefon, przejazdy, czy tzw. wydatki "extra", a których suma odpowiada wysokości wskazanych wyżej opłat sądowych. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.