V SA/Wa 540/07

Sygn. akt V SA/Wa 540/ WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 marca 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia Sędzia WSA Protokolant Beata Bińkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 marca 2007 r. sprawy ze skargi S. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...)listopada 2006 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę. W dniu 29 sierpnia 2006r. S. P. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. z wnioskiem o umorzenie w całości zadłużenia z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą i za zatrudnionego pracownika na: ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W uzasadnienie wniosku wskazał, iż prowadzi działalność gospodarczą w zakresie stolarstwa meblowego. W związku z nowopowstałymi w pobliżu dużymi firmami produkcyjnymi zamówienia na jego produkty znacznie zmalały. Zmusiło go to do poszukiwania nowych odbiorców , a co za tym idzie poniesienia dodatkowych nakładów z i tak małego budżetu. Podał też, że posiada wyeksploatowane kilkunastoletnie maszyny i nie stać go na ich odnowienie, a to także wpływa na spadek jego konkurencyjności. Jego dochód miesięczny wynosi ok. 1000,00 zł. z tego utrzymuje żonę i dwoje dzieci. Mieszkają w domu rodziców Wnioskodawcy, warsztat mieści się w garażu tego domu. W związku z zamieszkaniem oraz użytkowaniem garażu Wnioskodawca ponosi opłaty eksploatacyjne oraz opłaca media. Ze względu na stan zdrowia ( przebyty zawał ) zmuszony był zatrudnić pracownika na niepełny wymiar do pomocy przy ciężkich pracach. Cały czas przebywa pod kontrolą kardiologa. Dodatkowo pogorszenie jego stanu zdrowia spowodowała tragedia rodzinna (śmierć syna w wypadku), zmuszony był wtedy do skorzystania z pomocy lekarza psychiatry, gdyż popadł w stan depresji. W ocenie Wnioskodawcy jakiekolwiek obciążenie mojego skromnego budżetu spowodowałoby narażenie jego jak i jego rodziny na utratę środków utrzymania. Decyzją nr (...) z dnia (...) października 2006r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą i za zatrudnionego pracownika na łączną kwotę 103.367,82 zł. w tym na: ubezpieczenia społeczne za okres 01.1999r. - 07.2006r. z tytułu: składek – 51.243,55 zł. (w tym składek finansowanych przez ubezpieczonych za okres 05.1999r.-07.2006r.- 6.341,77 zł.), ubezpieczenie zdrowotne za okres 06.1999r.- 07.2006r. z tytułu: składek – 10.291,98 zł. (w tym składek finansowanych przez ubezpieczonych za okres 01.-03.2000r. - 62,18zł ), Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 01.1999r.- 07.2006r. z tytułu:składek-2.808,49 zł, odsetki za zwlokę – 39.015,00 zł. (w tym odsetki od składek finansowanych przez ubezpieczonych – 3,936,00 zł.), koszty upomnienia – 8,80 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż na gruncie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych obowiązuje generalna zasada, że należności z tytułu składek na ubezpieczenie mogą być umorzone w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, zdefiniowanej w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, z zastrzeżeniem ust. 3a w/w artykułu, gdy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umorzone pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zasady umarzania, o których mowa w ustępie 3a określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r., w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365) wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 28 ust. 3b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W myśl powołanego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny W tym przypadku ciężar dowodowy spoczywa na zobowiązanym zaś ocena oraz właściwa kwalifikacja przedstawionych okoliczności należy do Zakładu. Organ wskazał także, decyzja o umorzeniu należności z tytułu składek jest decyzją uznaniową. O takim charakterze tej decyzji przesądza sformułowanie art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który w ustępie 1 mówi o tym, że należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. ZUS nadto wskazał, iż S. P. nadal prowadzi działalność gospodarczą w zakresie stolarstwa meblowego i osiąga dochód miesięczny w wysokości 1000,00 zł. W PIT-28 i w PIT -28/A za rok 2005 strona wykazała przychód 51.011,51 zł., nie posiadała też zaległości podatkowych według stanu na dzień 19.08.2006r. W ocenie ZUS w stosunku do S. P. nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności. W odniesieniu do składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia ( tj. składek za prowadzącego działalność gospodarczą ) uznał, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności zdefiniowane w art.28 ust.3 (pkt 1-6) ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zakład bowiem ma możliwość dalszego przymusowego dochodzenia należności w trybie przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1996r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. 2002, nr 110, poz. 968 z późn. zm. ). Zdaniem organu nie zostały również wskazane przesłanki uzasadniające umorzenie zaległych należności na podstawie art.28 ust. 3a w/w ustawy. Zobowiązany nadal prowadzi działalność gospodarczą i osiąga dochód. Również żona zobowiązanego ma, w ocenie organu, możliwości zarobkowania przyczyniania się do zaspokajania uzasadnionych potrzeb rodziny. Strona nie deklaruje korzystania z pomocy społecznej i posiadania innych zobowiązań. W zakresie składek na ubezpieczenie społeczne pracowników stwierdza, że zakres oraz podstawy umorzenia niniejszych należności określa art. 28 w związku z art. 30 i art.32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art.30 ustawy należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek nie podlegają umorzeniu. Składki na ubezpieczenie w części finansowanej przez płatnika mogą być umorzone tylko w sytuacji stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności. W rozpatrywanej sprawie , zdaniem ZUS, przesłanka całkowitej nieściągalności nie zachodzi. Od powyższej decyzji S. P. złożył środek odwoławczy w postaci wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W jego ocenie przedstawione przez niego okoliczności wskazują, iż z uwagi na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności. Decyzją nr (...) z dnia (...).11.2006r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powołując się na art. 138 §1 pkt l ustawy z dnia 14.06.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz.U.2000, nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) w związku z art. 83 ust.4 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 1998, nr 137, poz.887 z późn. zm.), postanowił utrzymać w mocy decyzję z dnia (...).10.2006 r. W ocenie organu odwoławczego organ I instancji w sposób prawidłowy uznał, iż nie zachodzą żadne przesłanki do umorzenia należności – ani całkowita nieściągalność, o której mowa w art.28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ani też okoliczności szczególne o których mowa w art. 28 ust. 3a tejże ustawy. Prezes podkreślił, iż Wnioskodawca nadal prowadzi działalność gospodarczą, więc organ ma możliwość dochodzenia swych należności w trybie przepisów ustawy z dnia 17.06.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity - Dz. U. 2002, Nr 110, póz. 968 z późn. zm.). Co do zastosowania art. 28 ust. 3a to organ wskazał, iż umorzenie zaległości z tytułu składek zastrzeżone jest jedynie dla sytuacji szczególnie drastycznych, mianowicie gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne oraz znikome źródło przychodów na utrzymanie, nie jest możliwe wywiązanie się ze zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem zasadą jest opłacanie składek, a nie ich umarzanie. Zdaniem organu Wnioskodawca nie udowodnił, że w jego przypadku zachodzą takie szczególne okoliczności, gdyż posiada on stałe źródło dochodów uzyskiwanych z prowadzonej działalności gospodarczej. Zainteresowany nie zadeklarował też korzystania z pomocy społecznej i nie wykazał zobowiązań wobec innych podmiotów, nie przedstawił żadnych rachunków potwierdzających ponoszone wydatki na leczenie oraz utrzymanie rodziny. Organ odwoławczy ponownie poinformował Zainteresowanego, że art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyklucza możliwość umorzenia składek na ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych nie będących płatnikami tych składek. Umorzeniu nie podlega także kwota należnych od tych składek odsetek za zwłokę. Od powyższego rozstrzygnięcia S. P. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji, zarzucając, iż została wydana bez dogłębnego rozeznania ciężkiej sytuacji jego i jego rodziny. W skardze ponownie podkreślił, iż uzyskiwane z działalności gospodarczej dochody ledwo wystarczają na skromne utrzymanie jego 3-osobowej rodziny, nie ma też żadnego majątku przedstawiającego jakąś poważniejszą wartość. Dodał, iż jego aktywność zawodową ogranicza przebyty zawał serca, a także przeżycia psychiczne po tragicznej śmierci starszego syna. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wskazać, iż sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. Nr 153, poz. 1269). W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny (w tym przypadku – decyzję) konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a – c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./; powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Badając niniejszą sprawę w ramach powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., Sąd nie dopatrzył się takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Granice niniejszej sprawy nakreślone zostały we wniosku Skarżącego z dnia 29 sierpnia 2006 r., którym wszczęte zostało postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu zaległych składek wraz z odsetkami. Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W przepisie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ustawodawca wskazał siedem przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek (treść tych przepisów przytoczona została w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji). Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W uchwale z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że " (...) Przepis art. 28 ust. 2 ustawy o sus (...) jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone.". Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, gdzie nie zaistniał żaden z przypadków stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności należności wobec Skarżącego. Organy orzekające wskazały, że Skarżący w sposób czynny prowadzi działalność gospodarczą, która przynosi określone dochody. Żona Skarżącego nie jest co prawda nigdzie zatrudniona , ale S. P. nie wykazał, aby nie mogła ona wykonywać pracy zarobkowej. Skarżący w 2005r. osiągnął przychód w wysokości 51.011,51 zł. Nie było zatem pozbawione podstaw twierdzenie organu, iż w takim stanie rzeczy nie sposób przyjąć, że istnieje stan całkowitej nieściągalności, zwłaszcza, gdy jeszcze organ nie prowadził postępowania egzekucyjnego. Sam Skarżący nie próbował przy tym w ogóle wykazywać, iż spełniona została przesłanka całkowitej nieściągalności. W ocenie Sądu prawidłowo zatem zostało ustalone na dzień wydania zaskarżonej decyzji, iż w stosunku do Skarżącego nie wystąpiła przesłanka całkowitej nieściągalności, a w konsekwencji brak było prawnej możliwości - jak wyżej wyjaśniono - umorzenia należności w oparciu o to kryterium. Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Dotyczy to jednakże wyłącznie należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek (definicję ustawową płatnika składek zawiera art. 4 pkt 2 u.s.u.s.). Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., gdzie jako przesłanki umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wskazane zostały okoliczności związane z wykazaniem przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Skarżący w tym zakresie wprost odwołał się do dwóch przesłanek, tj. sytuacji, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.) oraz przewlekłej choroby zobowiązanego (§ 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia). Podkreślenia jednak wymaga, iż w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 rozporządzenia także mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. Również i tu prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Może on, ale nie musi umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania ulgi, jaką jest umorzenie należności, oczywiście gdy inne względy ustawowe przemawiają przeciwko takiemu umorzeniu. Oceniając sprawę pod tym kątem organ odwoławczy, powołując się na zebrany w sprawie materiał dowodowy, stwierdził osiągany dochód przez Skarżącego, przy uwzględnieniu wydatków bieżących oraz kosztów związanych z leczeniem pozwala na spłatę zadłużenia. Sytuacja materialna Skarżącego nie jest na tyle ciężka, aby mogła prowadzić do umorzenia zadłużenia, a ustalenia w tym zakresie mają swoje potwierdzenie w materiale dowodowym sprawy. Zważywszy, że sąd w myśl art. 133 § 1 p.p.s.a. wydaje wyrok na podstawie akt sprawy, konstatacje organu mogły być ocenione przez Sąd. W oparciu o materiał dowodowy nie sposób było uznać, że zachodzi przesłanka, określona w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Dla jej wystąpienia niezbędne jest nie tylko istnienie przewlekłej choroby zobowiązanego, ale także skutek tej choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskiwania dochodu. Skarżący mimo przebytego zawału nie zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskał z niej określone dochody. W konsekwencji prawidłowa była kwalifikacja prawna tych okoliczności dokonana przez organy orzekające, które wskazały na te elementy stanu faktycznego i wyciągnęły z nich wniosek, iż nie została spełniona wskazana wyżej przesłanka umorzenia. Z kolei w zakresie oceny wpływu opłacenia należności z tytułu składek na pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych, organy orzekające między innymi wskazały na źródła utrzymania rodziny i jej sytuację majątkową. W tej sytuacji nie bez znaczenia jest również mocno akcentowana przez organy orzekające możliwość wystąpienia do Zakładu o zawarcie układu ratalnego, co bez wątpienia ma wpływ na wysokość odsetek ze względu na opłatę prolongacyjną, która jest o połowę niższa. Wprawdzie niniejsza sprawa dotyczy umorzenia należności, niemniej jednak brak podjęcia jakichkolwiek działań w zakresie zawarcie układu ratalnego przez Skarżącego świadczy o niepodejmowaniu wszelkich możliwych starań zmierzających do zniwelowania istniejącego zadłużenia. Jest to o tyle istotne, iż organ podnosi również, że Skarżący nie posiada innych zaległości lub zobowiązań. Taki stan rzeczy świadczy więc o ich systematycznym zaspokajaniu. W tej sytuacji nie jest także pozbawiony podstaw wniosek organu, iż Skarżący może uiszczać należności z tytułu składek bez skutku o jakim mowa w analizowanym przepisie. Wobec powyższego Sąd nie mógł uwzględnić zarzutu, iż wadliwie oceniona została przez organy sytuacja wnioskodawcy. Ustalenia i wnioski, jakie przy wydawaniu decyzji poczyniono mieszczą się w ramach prawem przewidzianych, tak z punktu widzenia prawa procesowego, szczególnie zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), jak i prawa materialnego. Brak istnienia przesłanek zawartych w ww. rozporządzeniu uniemożliwiał umorzenie należności. Dla ścisłości dodać należy, że wskazane wyżej przepisy o umarzaniu należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne znajdowały odpowiednie zastosowanie także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, a także składek na ubezpieczenie zdrowotne (art. 32 u.s.u.s.). Sąd zwraca jednocześnie uwagę, iż wniosek o umorzenie należności składkowych może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego – Zakładu. W szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskaniu nowych dowodów Skarżący może ponownie wystąpić do Zakładu z wnioskiem o umorzenie należności i wówczas ponownie sprawa umorzenia będzie rozstrzygana przez organ. Wydanie bowiem decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta z tzw. powagi rzeczy osądzonej. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia i wnioski, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a orzekł jak w sentencji.