V SA/Wa 58/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Barbara Mleczko-Jabłońska, Sędzia WSA - Izabella Janson, Sędzia WSA - Michał Sowiński (spr.), Protokolant - Tomasz Godlewski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 czerwca 2010 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2009 r. nr [...] W dniu [...] sierpnia 2009 A. D. wniosła o uchylenie decyzji ostatecznej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] października 1999 r. nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm.). Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] września 2009 r. nr [...] odmówił uchylenia decyzji własnej z [...] października 1999 r. W uzasadnieniu wskazano, iż pojęcie represji w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Organ wskazał, iż z zebranego w toku postępowania materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową na terytorium Polski, w jej granicach sprzed 1 września 1939 r., w miejscowości P. oraz w B. k/C.. Kierownik Urzędu zaznaczył w powyższym kontekście, iż praca wykonywana przymusowo na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w granicach sprzed 1 września 1939 r., nawet poza miejscem stałego zamieszkania, nie stanowi represji w rozumieniu ustawy. Organ orzekający zauważył również, iż jest związany przepisami prawa i słuszny interes strony nie może się sprowadzać do obchodzenia tych przepisów. Rozpoznając sprawę w następstwie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu decyzją z [...] listopada 2009 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję własną. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca wyjaśniła, iż art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy nie oddaje całościowego pojęcia represji, uznając tylko represję jako wywiezienie (deportację) do pracy przymusowej. W ocenie skarżącej, represja to nękanie, przymuszanie do czegoś bez zgody itp. Wnioskodawczyni podkreśliła, iż sporny przepis definiuje deportacje jako wywiezienie do pracy przymusowej, również na tereny okupowane przez III Rzeszę. Skarżąca wskazała w powyższym kontekście, iż miejscowości, w których wykonywała pracę były w latach 1939 – 1945 okupowane przez III Rzeszę. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał stanowisko i argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wyjaśnił ponadto, iż w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07) opublikowanym w Dzienniku Ustaw Nr 220 z 2009 r., poz. 1734 w dniu 23 grudnia 2009 r. stwierdzającym, iż art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej skarżącej przysługuje prawo złożenia skargi do Kierownika Urzędu o wznowienie postępowania administracyjnego w trybie art. 145a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.); dalej: "k.p.a." w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego tj. od dnia 23 grudnia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, z późn. zm.) oraz art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej obejmującą orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji pod względem jej legalności, to znaczy zgodności z przepisami postępowania administracyjnego oraz z przepisami prawa materialnego, na podstawie których została wydana, Sąd stwierdził naruszenie prawa dające – w myśl art. 145a § 1 k.p.a. – podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Powołany jako zasadnicza podstawa prawna zakwestionowanej decyzji przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten ogłoszony został w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r. i tego dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał. Badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji będzie się zatem w pierwszym rzędzie wiązać z oceną prawnych konsekwencji zapadłego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Jakkolwiek bowiem stwierdzić należy, że w razie wniesienia skargi do sądu administracyjnego, sąd ten ma co do zasady obowiązek oceny legalności zaskarżonej decyzji według stanu prawnego na dzień jej wydania, to jednak nie może pominąć zdarzenia, jakim jest wejście w życie wymienionego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w okresie między wydaniem zaskarżonej decyzji a wyrokowaniem w niniejszej sprawie sądowoadministracyjnej. Niewątpliwie stan ten stwarza nową sytuację prawną. W świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, sądów nie wyłączając, a zatem winny być przez nie respektowane. Przy rozstrzygnięciach o charakterze kasatoryjnym (negatywnym) Trybunału, czyli orzekających jak w niniejszym wypadku o niekonstytucyjności zakwestionowanego przepisu, dotychczasowa norma prawna przestaje być regułą powinnego zachowania, jest bowiem ostatecznie eliminowana z systemu prawnego. Pośrednim skutkiem takiego wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest możność sanowania rozstrzygnięć zapadłych w postępowaniach administracyjnych, sądowych i innych, co wynika z treści art. 190 ust. 4 Konstytucji, po myśli którego orzeczenie TK o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. W doktrynie podkreśla się, że wprawdzie do wszelkich stosunków prawnych powstałych po wejściu w życie orzeczenia Trybunału należy stosować regulację prawną uwzględniającą skutki tego orzeczenia, a więc w przypadku wyroku negatywnego - bez aktu normatywnego (przepisu prawnego), który utracił moc obowiązującą, lecz zasada ta znajduje zastosowanie nie tylko do stosunków ukształtowanych po wejściu w życie orzeczenia Trybunału, ale również do stosunków wcześniejszych, co do których nie zostało wydane ostateczne rozstrzygnięcie w administracyjnym toku instancji ani nie zapadło jeszcze prawomocne orzeczenie sądowe. Utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego, o której mowa w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, oznacza bowiem, że niekonstytucyjny akt normatywny jest derogowany z systemu prawnego w sposób bezwzględny i bezwarunkowy, a zatem nie może być stosowany również do oceny stanów faktycznych ukształtowanych w czasie, gdy jeszcze obowiązywał. (M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 72 i n.). Analogiczny pogląd jest prezentowany w orzecznictwie sądowym. W tezach licznych orzeczeń Sądu Najwyższego stwierdzono, że akt normatywny uznany przez Trybunał za niezgodny z Konstytucją nie powinien być stosowany przez sąd w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału, uzasadniając to przede wszystkim względami wynikającymi z treści cytowanego wyżej art. 190 ust. 4 Konstytucji, traktującego orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego jako podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rodzaju rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Według poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy - skoro może być wzruszone orzeczenie prawomocne wydane przed datą wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, to nie można wymagać, by w sprawach zawisłych i nierozstrzygniętych do tej daty, sądy stosowały sprzeczne z Konstytucją przepisy (postanowienie z 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001, nr 10, poz. 331; wyrok z 27 września 2002 r., sygn. II UKN 581/01, OSNP 2002/23/581, niepubl.; wyroki z 5 września 2001 r., II UKN 542/00 oraz z 12 czerwca 2002 r., II UKN 281/01). Orzekając w rozpoznawanej sprawie, po utracie mocy obowiązującej art. 2 pkt 2 powołanej ustawy w zakresie określonym przez Trybunał, Sąd nie mógł uwzględnić wskazanego przepisu przy rekonstrukcji normy prawnej stanowiącej wzorzec kontroli zaskarżonej decyzji administracyjnej, pomimo, iż w momencie jej wydawania przepis ten korzystał jeszcze z domniemania swej konstytucyjności (por. wyrok SN z 4 grudnia 2002 r., III RN 202/01, OSNP 2003/24/584). Należy bowiem podkreślić, iż co do zasady orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w zakresie obowiązywania prawa materialnego wywiera skutki na przyszłość, ale w zakresie stosowania odnosi skutek retroaktywny, wpływając na ocenę prawną stanów faktycznych powstałych w okresie poprzedzającym wejście w życie orzeczenia Trybunału. W ocenie Sądu, należało przyjąć, iż orzeczenie w sprawie, w której doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, musi zostać podjęte z pominięciem niekonstytucyjnego przepisu, stanowiącego podstawę prawną odmowy uchylenia decyzji ostatecznej Kierownika Urzędu z [...] października 1999 r. o odmowie przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Reasumując Sąd stwierdził naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Stosownie bowiem do art. 145a § 1 k.p.a. można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja. W rozpoznawanej sprawie podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego stanowi wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 stwierdzający, iż art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji wyroku.