V SA/Wa 596/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA - Dorota Mydłowska, Sędzia WSA - Andrzej Kania, Sędzia WSA - Mirosława Pindelska (spr.), Protokolant - st. ref. Justyna Gadzialska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 grudnia 2017 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie z dnia [...] stycznia 2017 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu "Ułatwiania startu młodym rolnikom" 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie na rzecz M. S. kwotę 6917 zł (słownie: sześć tysięcy dziewięćset siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem skargi wniesionej przez M.S.(dalej także jako "skarżący") do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego jest decyzja Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: "Prezes ARiMR", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: "Dyrektor Oddziału" lub "organ I instancji") z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013. Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym: W dniu [...] grudnia 2010 r. Dyrektor Oddziału wydał decyzję nr [...] o przyznaniu M. S. pomocy finansowej z tytułu działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" w wysokości 75.000 zł z zastrzeżeniem dopełnienia warunków. Zgodnie z ww. decyzją skarżący zobowiązany został m. in. do uzupełnienia wykształcenia w okresie 3 lata od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy oraz przedłożenia w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa dokumentu potwierdzającego uzupełnienie wykształcenia w terminie 60 dni od upływu 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy. Zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy z tytułu działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. 2014, poz. 201, z późn. zm.), zwanego dalej "rozporządzeniem wykonawczym", Strona powinna uzupełnić wykształcenie w okresie 3 lata od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy, tj. od dnia [...] grudnia 2010 r. Termin na wywiązanie się z warunku uzupełnienia wykształcenia mijał w dniu [...] grudnia 2013 r., natomiast termin na przekazanie dokumentu potwierdzenia wykształcenia mijał [...] lutego 2014 r. W dniu [...] stycznia 2011 r. do [...] OR ARiMR wpłynął wniosek o płatność złożony przez skarżącego wraz z wymaganymi dokumentami. Wniosek o płatność został uznany za kompletny i poprawny, a pomoc została wypłacona na konto wskazane we wniosku. Następnie w dniu [...] stycznia 2014 r. do [...] OR ARiMR zgodnie z adnotacją organu w aktach sprawy, wpłynęło zaświadczenie o ukończeniu studiów, wydane w dniu 23 grudnia 2013 r. przez Prodziekana ds. Dydaktycznych i Studenckich Uniwersytetu [...] w B., stwierdzające, iż M. S. ukończył studia niestacjonarne pierwszego stopnia na Wydziale Rolnictwa i Biotechnologii na kierunku rolnictwo, złożył egzamin dyplomowy w dniu 23 grudnia 2013 r. oraz uzyskał tytuł inżyniera. W dniu 6 lutego 2014 r. skarżący złożył w [...] OR ARiMR, dyplom Uniwersytetu [...] w B. ukończenia studiów na kierunku rolnictwo i uzyskania w dniu 23 grudnia 2013 r. tytułu inżyniera. W dniu 13 maja 2014 r. Dyrektor Oddziału wystosował do skarżącego pismo informujące o zmianach w przepisach rozporządzenia wykonawczego, rozszerzających katalog zdarzeń kwalifikowalnych jako siła wyższa łub wyjątkowe okoliczności, w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany, w tym dotyczących okoliczności niezależnych od beneficjenta, skutkujących nieuzupełnieniem wykształcenia w terminie, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia wykonawczego. Jednocześnie w powyższe pismo zawierało wezwanie strony do potwierdzenia zaistnienia takich okoliczności, poprzez złożenie oświadczenia, wyjaśnień i dokumentów potwierdzających wystąpienie nadzwyczajnych okoliczności przewidzianych w katalogu siły wyższej. W odpowiedzi, skarżący złożył pismo z dnia 28 maja 2014 r. w którym zawarł oświadczenie, iż zaistniały niezależne od niego okoliczności związane z przesunięciem wcześniej wyznaczonego terminu egzaminu. Dyrektor Oddziału w dniu 20 października 2014 r. wysłał wezwanie do złożenia wyjaśnień w sprawie w/w oświadczenia, prosząc o dostarczenie dokumentów potwierdzających dochowanie należytej staranności, a opóźnienie wynikało z przyczyn niezależnych od skarżącego. Skarżący nie złożył wyjaśnień i dokumentów, pozostawiając ww. wezwanie Dyrektora Oddziału bez odpowiedzi. W związku z powyższym Dyrektor Oddziału rozpatrzył pismo z dnia 28 kwietnia 2014 r. jako wniosek o uwzględnienie zaistnienia wyjątkowych okoliczności związanych z uzupełnieniem wykształcenia, a następnie w dniu 23 grudnia 2014 r. odmówił wyrażenia zgody na zmianę zobowiązań w zakresie wydłużenia terminu na uzupełnienie wykształcenia w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom", zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 6 w związku z § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego. Pismem z dnia 27 stycznia 2015 r. Dyrektor oddziału poinformował skarżącego o możliwości dokonania dobrowolnego zwrotu nienależnie pobranych płatności. Wobec braku zwrotu środków organ wszczął wobec skarżącego postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności. Po przeprowadzeniu postępowania Dyrektor Oddziału decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r. o ww. numerze ustalił kwotę nienależnie pobranych przez skarżącego płatności finansowych z tytułu działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 w wysokości 75.000 zł. Skarżący odwołał się od powyższej decyzji. W wyniku rozparzenia odwołania skarżącego Prezes ARiMR wydał w dniu [...] maja 2015 r. decyzję nr [...] utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] kwietnia 2015 r. W ocenie organu odwoławczego z dokumentacji zgromadzonej w sprawie wynika, iż w terminie 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu płatności, tj. od dnia [...] grudnia 2010 r. skarżący nie spełnił warunku z zastrzeżeniem dopełnienia, którego została stronie wydana decyzja o przyznaniu pomocy finansowej, tj. nie uzupełnił wykształcenia. Wyjaśnił, że skarżący ukończył studia niestacjonarne pierwszego stopnia na Wydziale Rolnictwa i Biotechnologii na kierunku rolnictwo i złożył egzamin dyplomowy w dniu 23 grudnia 2013 r., a zatem 13 dni po oznaczonym terminie, czym naruszył przepis § 18 ust 1 pkt 6 rozporządzenia wykonawczego. Organ odwoławczy stwierdził nadto, iż skarżący nie udowodnił, iż nieuzupełnienie wykształcenia, zgodnie z wymaganiami określonymi w § 6 ust. 1 oraz § 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia wykonawczego, spowodowane było zaistnieniem siły wyższej łub wyjątkowych okoliczności, w których nie będzie wymagany pełny zwrot pomocy otrzymanej przez stronę. Prezes wyjaśnił, że niezłożenie przez skarżącego konkretnych wyjaśnień, jak również niezłożenie przez niego jakichkolwiek dokumentów potwierdzających zaistnienie niezależnych od niego okoliczności związanych z przesunięciem wcześniej wyznaczonego terminu egzaminu, nie pozwala na stwierdzenie przez Prezesa ARiMR, iż wystąpiły niezależne od skarżącego okoliczności wynikające z cyklu nauczania w danym typie szkoły lub związane z terminem egzaminu zawodowego skutkujące nieuzupełnieniem wykształcenia w terminie, o czym stanowi przepis § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego. Zdaniem organu II instancji skarżący nie podjął też żadnych czynności, aby uzyskać wiedzę, kiedy upływa 3 letni okres na uzupełnienie wykształcenia, mimo iż zgodnie z art. 21 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (Dz. U. z 2013 r., poz. 173 j.t.), organ przed którym toczy się postępowanie udziela stronom, na ich żądanie, niezbędnych pouczeń oraz informacji, co do okoliczności faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na Dodatkowo organ wskazał, iż skarżący złożył w dniu 1 października 2010 r. oświadczenie, iż posiada wykształcenie średnie pozwalające na uzupełnienie kwalifikacji zawodowych wymaganych przepisami rozporządzenia wykonawczego w ciągu 3 lat od daty doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy oraz zobowiązał się w okresie od dnia 1 października 2007 r. dnia 1 października 2011 r. podjąć naukę na Uniwersytecie [...] w B.. Podniósł, że skarżący nie wyjaśnił, z jakich powodów ukończył studia ponad 2 lata później, niż zobowiązał się ww. oświadczeniu. Organ podkreślił również, iż w punkcie XV wniosku o przyznanie pomocy z tytułu działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 skarżący potwierdził własnoręcznym podpisem, iż znane mu są zasady przyznawania i wypłaty pomocy. M. S. zaskarżył decyzję Prezesa ARiMR z dnia [...] maja 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnosząc o jej uchylenie w całości wraz z poprzedzającą ją decyzją Dyrektora Oddziału. Po rozpatrzeniu skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 3 czerwca 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 3281/15 uchylił decyzję Prezesa ARiMR z dnia [...] maja 2015 r. nr [...]. Sąd podzielił zarzut naruszenia przez organ odwoławczy art. 10 § 1 k.p.a., którego stosowania nie wyłącza art. 22 ustawy o wspieraniu, skutkiem czego skarżący nie był powiadomiony przez organ II instancji przed wydaniem decyzji o możliwości wypowiedzenia się i zgłoszenia żądań. W oceni Sądu naruszenie to mogło mieć wpływ na treść decyzji, gdyż do skargi skarżący dołączył szereg dokumentów dot. ciężkiej choroby ojca, jego wielokrotnych pobytów w szpitalu, a na rozprawie przedstawił akt zgonu E. S. . Wszystkie te okoliczności mogą mieć znaczenie dla udowodnienia zaistnienia okoliczności, które deklarował skarżący w piśmie z dnia [...] maja 2014 r. (k. 234 akt adm.) i które mogą wskazywać , że skarżący jest zwolniony od obowiązku zwrotu uzyskanej pomocy pomimo nieuzupełnienia wykształcenia w wyznaczonym terminie. Sąd wskazał, iż przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ odwoławczy powiadomi skarżącego o możliwości wypowiedzenia się i zgłoszenia żądań, a następnie w przypadku gdy skarżący z tej możliwości skorzysta przeprowadzi postępowanie dowodowe dot. zaistnienia wyjątkowych okoliczności, które uniemożliwiły skarżącemu uzupełnienie wykształcenia w terminie. Organ został zobowiązany do uwzględnia m.in. uwag dotyczących wykładni pojęcia "wyjątkowe okoliczności", których nie można rozumieć zbyt wąsko. Wyrok WSA w Warszawie z dnia 3 czerwca 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 3281/15 stał się prawomocny z dniem 18 sierpnia 2016 r. Po zwrocie akt administracyjnych Prezes ARiMR wezwał stronę do złożenia wyjaśnień oraz oświadczeń związanych ze złożonym w dniu 22 kwietnia 2015 r. odwołaniem od decyzji organu I instancji o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności, potwierdzających, że M. S. dochował szczególnej staranności aby uzupełnić wykształcenie w wymaganym terminie, tj. do dnia 10 grudnia 2013 r., a opóźnienie wynikało z przyczyn od niego niezależnych. Organ dodał, iż dokumenty powinny wskazywać i potwierdzać okoliczności, które uniemożliwiły skarżącemu złożenie egzaminu zawodowego we wcześniejszym terminie, skoro absolutorium uzyskał w dniu 18 września 2011 r. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik skarżącego przesłał w dnia 15 listopada 2016 r. do którego załączył pisemne wyjaśnienia M. S. oraz oświadczenia członków jego rodziny (matki U. S. i siostry E.K.). W dokumentach tych wskazano iż do opóźnienia w uzupełnieniu wykształcenia doszło w związku z drastycznie ciężką sytuacją życiową w rodzinie skarżącego, dotyczącą choroby jego ojca, który wymagał opieki członków rodziny w tym również skarżącego oraz konieczności samodzielnego prowadzenia gospodarstwa przez M. S. , co doprowadziło do zaniedbań w obowiązku dokończenia nauki. Jednocześnie strona wskazała na dokumentację medyczną dotyczącą ojca oraz akt zgonu E. S. przedłożone do sprawy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie. Pełnomocnik beneficjenta wniósł dodatkowo o uznanie, iż do opóźnienia w uzupełnieniu wykształcenia doszło z przyczyn niezależnych od skarżącego, a ten dołożył należytej staranności, aby wykształcenie uzupełnić w najbliższym możliwym terminie. Decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. o ww. numerze Prezes ARiMR ponowie utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Oddziału z dnia [...] kwietnia 2015 r. Organ odwoławczy stwierdził, iż z ze zgromadzonego materiału dowodowego jednoznacznie wynika, iż skarżący w wymaganym terminie, tj. do dnia 10 grudnia 2013 r. nie uzupełnił wykształcenia, zgodnie z wymaganiami określonymi w § 6 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego, czym naruszył przepis § 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia. Tym samym w sprawie zaistniały przesłanki do zastosowania § 20 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego, nakazującego zwrot 100 % wypłaconej kwoty pomocy. Prezes ARiMR podkreślił, iż rozpatrując przedmiotową sprawę, zgodnie z prawomocnym wyrokiem WSA z dnia 3 czerwca 2016 r., sygn. akt VSA/Wa 3281/15 ponownie przeprowadził postępowanie wyjaśniające i powiadomił stronę o możliwości wypowiedzenia się i zgłoszenia żądań. Po analizie dostarczonych przez skarżącego dokumentów, oświadczeń i wyjaśnień organ doszedł do przekonania, iż w sprawie nie wystąpiły nadzwyczajne okoliczności przewidziane w katalogu siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, określone w przepisach unijnych i krajowych, w przypadku których zwrot pomocy nie jest wymagany i które mogłyby wpłynąć na rozstrzygnięcie. Analizując przesłanki dotyczące okoliczności, które mogą stanowić przyczynę niewykonania zobowiązań strony w wyznaczonym terminie organ II instancji stwierdził, że do rozważenie możliwa była jedynie okoliczności siły wyższej w postaci konieczności opieki nad chorym ojcem skarżącego, oraz konieczność samodzielnego prowadzenia przez niego gospodarstwa, na którą to okoliczność strona powołała się w toku postępowania. Jako dowód wystąpienia okoliczności siły wyższej wskazano dokumentację-medyczną, akt zgonu E. S. przedłożone do skargi złożonej do Sądu oraz pismo pełnomocnika wraz z pisemnymi wyjaśnieniami M. S. oraz oświadczeniami członków jego rodziny (matki U. S. i siostry E.K.). W ocenie Prezesa ARiMR opóźnienia w uzupełnieniu wykształcenia niewątpliwie związane były z sytuacją życiową skarżącego, jednakże przepisy rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 nie mówią o chorobie bliskich beneficjenta jako okoliczności siły wyższej. Organ uważa też, iż niezłożenie przez skarżącego konkretnych wyjaśnień, jak również niezłożenie jakichkolwiek dokumentów potwierdzających zaistnienie niezależnych od strony okoliczności związanych z przesunięciem wcześniej wyznaczonego terminu egzaminu, nie pozwoliło na stwierdzenie, iż wystąpiły niezależne od strony okoliczności wynikające z cyklu nauczania w danym typie szkoły lub egzaminu zawodowego skutkujące nieuzupełnieniem wykształcenia w terminie, o czym stanowi przepis § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego. Organ odwoławczy dodał, że pomimo konieczności opieki nad chorym ojcem skarżący prowadził oraz rozwijał swoje gospodarstwo, korzystając również z działania "Modernizacja gospodarstw rolnych" PROW 2007-2013. Dodatkowo z danych systemu ZSZIK wynika, że skarżący począwszy od 2011 r. systematycznie, co roku składa wnioski o dopłaty bezpośrednie, a zatem jest faktycznym użytkownikiem gruntów rolnych zadeklarowanych w tych wnioskach. Z powyższego wynika, że choroba ojca beneficjenta nie uniemożliwiła mu prowadzenia działalności rolniczej oraz ubiegania się o pomoc finansową związaną z prowadzeniem działalności rolniczej. Tym samym skoro wynikająca z choroby, konieczność opieki nad ojcem nie stanowi dla M. S. przeszkody w prowadzeniu działalności rolniczej, to tym bardziej nie mogła stanowić przeszkody w uzupełnieniu wykształcenia. Prezes ARiMR uważa, iż w przedmiotowym przypadku konieczność opieki nad chorym ojcem oraz prowadzenie gospodarstwa nie wykluczały możliwości dokonania przez stronę uzupełnienia wykształcenia, tym bardziej, że skarżący absolutorium uzyskał w dniu 18 września 2011 r., czyli ponad 2 lata przed upływem terminu na uzupełnienie wykształcenia, a ojcem podczas choroby opiekowała się również U. S.. Dodatkowo organ wskazał na złożone przez skarżącego w dniu 1 października 2010 r. oświadczenie, iż posiada wykształcenie średnie pozwalające na uzupełnienie kwalifikacji zawodowych wymaganych przepisami rozporządzenia wykonawczego w ciągu 3 lat od daty doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy oraz zobowiązuje się w okresie od dnia 1 października 2007 r. do dnia 1 października 2011 r. podjąć naukę na Uniwersytecie [...] w B.. Strona nie wyjaśniła z jakich powodów ukończyła studia ponad 2 lata później. M. S. zaskarżył decyzję Prezesa ARiMR z dnia [...] stycznia 2017 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnosząc o jej uchylenie w całości wraz z poprzedzającą ją decyzją Dyrektora Oddziału z dnia [...] kwietnia 2015 r., a także o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania. Skarżący zarzucił naruszenie: 1. art. 47 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) NR 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. w zw. z § 22 rozporządzenia wykonawczego poprzez: – błędną ich wykładnię i uznanie, iż katalog kategorii siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności statuowany przez ww. akty normatywne jest katalogiem zamkniętym, podczas gdy użyty w przepisach sformułowanie "w szczególności" wskazuje na otwarty charakter tegoż katalogu, – błędną ich wykładnię i niezwykle wąską interpretację pojęć "siła wyższa" i "wyjątkowe okoliczności" oraz uznanie, iż pojęcia te odpowiadają jedynie tym przykładom, które zostały wskazane w ww. aktach normatywnych, podczas gdy prawidłowa interpretacja tych pojęć pozwalała organowi wykroczyć poza przykładowe okoliczności wskazane w w/w aktach normatywnych i pozwalała na zastosowanie normatywnego określenia "wyjątkowe okoliczności" także do szeroko opisanej sytuacji skarżącego, 2. art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) dalej: "p.p.s.a." poprzez niedostosowanie się do oceny prawnej i niewykonanie przez organ wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 czerwca 2016 r. sygn. akt: V SA/Wa 3281/15, a odnoszących się do sposobu interpretacji pojęcia "wyjątkowe okoliczności" oraz co do doniosłości dla przedmiotowej sprawy faktu, iż opóźnienie w wykształceniu ze strony skarżącego miało wymiar jedynie kilkudniowy, 3. art. 138 §1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji Dyrektora Oddziału z dnia 2 kwietnia 2015 r. w sytuacji, w której decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego i procesowego, a którą to decyzję organ odwoławczy winien był uchylić. Skarżący podniósł, iż pomimo tego, że ustawodawca (zarówno krajowy, jak i wspólnotowy) używa w ww. przepisach sformułowania "w szczególności", organ koncentruje się jedynie na przykładowym wyliczeniu przejawów siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, które widnieją w rozporządzeniach. Zdaniem strony nie jest to wyliczenie enumeratywne, a ustawodawca posługując się sformułowaniem "w szczególności" stworzył otwarty katalog przykładowo wskazanych okoliczności. Sposób zredagowania tychże przepisów i używanie określonych sformułowań nie jest przypadkowe, albowiem ustawodawca ma świadomość, iż życie będzie zawsze bogatsze od nawet najbardziej rozbudowanych przepisów prawnych i nigdy nie będzie możliwym zbudowanie zamkniętego katalogu okoliczności uznawanych za "siłę wyższą" lub "wyjątkowe okoliczności". Tym samym ustawodawca pozostawił podmiotom stosującym ustanowione prawo pewien zakres swobody, którego organ wydający decyzję zdaje się nie dostrzegać i posługuje się wykładnią zawężającą rzeczywisty zakres zastosowania interpretowanych przepisów. Podobnie błędna, w ocenie skarżącego, interpretacja dokonana przez organ odnosi się do użytych w aktach normatywnych sformułowań "siła wyższa" i "wyjątkowe okoliczności". Wbrew stanowisku Sądu organ dokonał niezwykle wąskiej ich interpretacji uznając, iż nie jest wyjątkową okolicznością w rozumieniu rozporządzeń to, że skarżący musiał opiekować się schorowanym ojcem, prowadzić gospodarstwo rolne i jeszcze starać się uzupełnić w terminie wykształcenie. Skarżący wyjaśnił, że znaczący okres pomiędzy uzyskaniem przez niego absolutorium a uzyskaniem dyplomu spowodowany był okolicznościami od niego niezależnymi, a którym nie był w stanie się przeciwstawić. Dodał, iż jego ojciec E. S. znacząco podupadł na zdrowiu pod koniec 2011 r. W wyniku zaostrzenia [...] i innych schorzeń. E. S. nie był w stanie samodzielnie funkcjonować i wymagał stałej opieki. Większość obowiązków związanych z opieką nad ojcem spadła na skarżącego. Sytuacja uległa dalszemu pogorszeniu, kiedy to w okresie od 2011 do 2012 r. ojcu skarżącego [...]. Z tą chwilą E.S. w zasadzie nie mógł samodzielnie funkcjonować i wykonywać nawet prostych czynności z życia codziennego. Konieczność opieki nad ojcem i samodzielnego prowadzenia całego gospodarstwa rolnego, sprawiły, iż pomimo uzyskania w dniu 18 września 2011 r. absolutorium, skarżący nie mógł formalnie zakończyć toku nauczania i uzyskać dyplomu. Dopiero względne usamodzielnienie się ojca i przystosowanie się do funkcjonowania w codziennym życiu, pomimo jego znacznego stopnia niepełnosprawności, umożliwiło skarżącemu formalne zakończenie nauki i uzyskanie dyplomu w najbliższym terminie tj. w dniu 23 grudnia 2013 r. Skarżący podkreślił, że powyższe znajduje pokrycie w aktach medycznych załączonych do akt sprawy, jak i niestety akcie zgonu jego ojca. Tym samym choroba i pogarszający się stan zdrowia jego ojca był rzeczywistą sytuacją mającą decydujący wpływ na życie skarżącego, a przede wszystkim na to jak radził on sobie z nałożonymi nań obowiązkami. W odpowiedzi na skargę Prezes ARiMR wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016r. poz.1066 j.t. ze zm. ) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U z 2016r. poz. 718 j.t. ze zm., dalej p.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art.156 Kodeksu postępowania administracyjnego czy w art. 247 § 1 Ordynacji podatkowej lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą skargi. Wykładnia powołanego wyżej przepisu wskazuje, że sąd ma prawo, ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Z przepisu art. 153 p.p.s.a. wynika natomiast, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Badając niniejszą sprawę w ramach powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., sąd uznał, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów w sposób wpływający na wynik sprawy. Stwierdzenie to skutkowało koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest prawidłowość decyzji Prezesa ARiMR z dnia [...] stycznia 2017r., utrzymującej w mocy decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] kwietnia 2015 r. o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom." Powtórzyć należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawomocnym wyrokiem z dnia 3 czerwca 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 3281/15, uchylił wcześniejszą, zaskarżoną decyzję w przedmiocie określenia zobowiązania do zwrotu. Sąd uznał, że organ odwoławczy naruszył przepisy prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w konsekwencji doprowadziło do uchylenia zaskarżonej decyzji. Powyższe ustalenie sądu jest wiążące zarówno dla organu ponownie orzekającego w sprawie, jak również wiążące dla sądu kontrolującego to orzeczenie w przedmiotowej sprawie. Wynika to wprost z treści art. 153 p.p.sa. Podkreślić też należy, że "ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania", o których mowa w art. 153 p.p.s.a., są sformułowane w uzasadnieniu orzeczenia. W tym więc zakresie uzasadnienie orzeczenia wykazuje moc wiążącą. Z oceny prawnej dokonanej w prawomocnym wyroku z dnia 3 czerwca 2016r. wynika, że organ odwoławczy nie dysponował pełnym materiałem dowodowym w sprawie, a nie stosując art. 10 k.p.a. uniemożliwił jego zebranie. Dalej sąd wskazał, że przedłożone w postępowaniu sądowym dowody w postaci dokumentacji medycznej choroby ojca skarżącego mogą stanowić dowód zaistnienia wyjątkowych okoliczności, które uniemożliwiły skarżącemu uzupełnienie wykształcenia w terminie. Sąd wskazał na treść § 22 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego, z którego wynika, że potwierdzenie zaistnienia okoliczności, o których mowa w ust.1 pkt.2 przepisu (niezależne od beneficjenta okoliczności wynikające z cyklu nauczania w danym typie szkoły lub związane z terminem egzaminu zawodowego skutkujące nieuzupełnieniem wykształcenia w terminie, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6, jeżeli beneficjent podjął naukę w wybranej szkole, uczelni, placówce kształcenia ustawicznego, placówce kształcenia praktycznego lub ośrodku dokształcania i doskonalenia zawodowego w możliwie najbliższym terminie od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy i kontynuował naukę bez nieusprawiedliwionych przerw i opóźnień, a uzupełnienie wykształcenia nastąpi nie później niż w terminie 9 miesięcy od dnia upływu terminu, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6.- w brzmieniu obowiązujący również w przedmiotowej sprawie) może być dokonane w różny sposób. Wynika to z faktu, że prawodawca użył wyrażenia "są w szczególności", co oznacza, że nie jest to katalog zamknięty. Przepis ten należy czytać raczej jako wskazówkę interpretacyjną, co może stanowić okoliczności zwalniające od obowiązku zwrotu pomocy niż kreowanie jakiegoś "numerus clausus" dowodów, którymi te okoliczności mogą być dowodzone. Dalej sąd wskazał, iż pismem z dnia 13 maja 2014r. skarżący spełnił formalny warunek powołania się na wystąpienie wyjątkowych okoliczności w braku dochowania terminu do uzupełnienia wykształcenia. Zaistnienie tych okoliczności może być dowodzone w oparciu o zwykłe reguły dowodowe przewidziane w k.p.a. z zastrzeżeniem art. 21 ustawy z dnia 7 marca 2007r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Sąd wskazał też, że pojęcie " wyjątkowych okoliczności" nie może być rozumiane zbyt wąsko. Opóźnienie związane z terminem egzaminu zawodowego (bo cykl nauczania w przypadku skarżącego zakończył się w terminie) ma być zgodnie z brzemieniem § 22 pkt 2 rozporządzenia niezależne od beneficjenta. W ocenie sądu muszą być w związku z powyższym brane pod uwagę nie tylko terminy, wymagania narzucone przez szkołę, ale także okoliczności osobiste beneficjenta, które uniemożliwiają mu złożenie egzaminu we wcześniejszym terminie. Przy ocenie tej konkretnej sytuacji nie można , zdaniem sądu, pominąć faktu, że skarżący mimo trudnej sytuacji życiowej uzupełnił wykształcenie jedynie z kilkudniowym opóźnieniem. Podkreślić należy, że wskazana, w wyroku z dnia 3 czerwca 2016r., ocena prawna dotyczyła właściwego zastosowania przez organy konkretnych przepisów postępowania procesowego i prawa materialnego. Z oceny tej wynikają wskazania co do dalszego postępowania w sprawie, jak również wynika wykładnia § 22 ust.1 pkt. 2 i ust.2 rozporządzenia wykonawczego. Przypomnieć należy, że przez ocenę prawną rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. Wskazania sądu, zawarte w wyroku z dnia 3 czerwca 2016r., co do zakresu rozumienia "wyjątkowych okoliczności", o których mowa w § 22 rozporządzenia wykonawczego, w tym ich rozumienia jako okoliczności osobistych beneficjenta, które uniemożliwiły mu złożenie egzaminu we wcześniejszym terminie, wiązały organ ponownie orzekający oraz wiążą sąd orzekający w niniejszej sprawie. Niezrozumiałe jest zatem, w świetle powyższego związania wyrokiem sądu z dnia 3 czerwca 2016r., stwierdzenie organu odwoławczego "okoliczności dotyczące opóźnienia w uzupełnieniu wykształcenia związane były z sytuacją Pana M. S. , Jednakże "przepisy rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 nie mówią o chorobie bliskich Strony jako okoliczności siły wyższej. Jednocześnie niezłożenie przez Stronę konkretnych wyjaśnień, jak również niezłożenie przez Stronę jakichkolwiek dokumentów potwierdzających zaistnienie niezależnych od Strony okoliczności związanych z przesunięciem wcześniej wyznaczonego terminu egzaminu, nie pozwala na stwierdzenie przez Prezesa ARiMR, iż wystąpiły niezależne od strony okoliczności wynikające z cyklu nauczania w danym typie szkoły lub egzaminu zawodowego skutkujące nieuzupełnieniem wykształcenia w terminie, o czym stanowi przepis § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego." Podnieść należy, że skarżący w toku postępowania administracyjnego przedstawił pisemne wyjaśnienia oraz oświadczeniami członków jego rodziny (matki U. S. i siostry E. K.), w których wskazano iż do opóźnienia w uzupełnieniu wykształcenia doszło w związku z drastycznie ciężką sytuacją życiową w rodzinie, dotyczącą choroby ojca beneficjenta, który wymagał opieki. Nadto powołał się na dokumentacje medyczną ojca przedstawioną w postępowaniu sądowym w sprawie V SA/Wa 3281/15. Zważywszy na brak tej dokumentacji medycznej w aktach administracyjnych, sąd w przedmiotowej sprawie uzupełnił postępowanie dowodowe o ich treść w myśl art. 106 § 3 p.p.s.a. Dokumentami tymi są karta informacyjna pobytu szpitalnego z dnia [...] marca 2011r. ([...]) i z dnia [...] lipca 2011r., karta informacyjna pobytu szpitalnego z dnia [...] grudnia 2011r. ([...]), karta informacyjna pobytu szpitalnego z dnia [...] marca 2012r. ([...]), karta informacyjna pobytu szpitalnego z dnia [...]października 2012r., karta informacyjna pobytu szpitalnego z dnia [...] listopada 2012r. ([...]). Z dokumentacji tej wynika [...]. Opis zastosowanych metod leczenia wskazuje na niepełnosprawność pacjenta i potrzebę stałej opieki osób trzecich. Potwierdzają to oświadczenia skarżącego, jego matki i siostry złożone w toku postępowania administracyjnego. Niesporne jest też, że ojciec skarżącego zmarł w dniu 15 marca 2015r. ( akt zgonu w aktach sądowych VSA/Wa 3281/15). W powyższych warunkach ogólnikowe stwierdzenie organu, że choroba ojca nie mogła stanowić przeszkody w uzupełnieniu wykształcenia, nie zasługuje na uwzględnienie. Jako uzasadnienie tego wniosku organ wskazał, że pomimo konieczności opieki nad chorym ojcem skarżący prowadził oraz rozwijał swoje gospodarstwo, korzystając również z działania "Modernizacja gospodarstw rolnych" PROW 2007-2013, że z danych systemu ZSZIK wynika, iż począwszy od 2011 r. systematycznie, co roku składał wnioski o dopłaty bezpośrednie, a zatem był faktycznym użytkownikiem gruntów rolnych zadeklarowanych w tych wnioskach. Zdaniem organu, skoro wynikająca z choroby, konieczność opieki nad ojcem nie stanowi dla niego przeszkody w prowadzeniu działalności rolniczej, to tym bardziej nie mogła stanowić przeszkody w uzupełnieniu wykształcenia. Sąd nie podziela przedstawionej argumentacji organu. Nie jest tak, że jak można wykonać jedną czynność to zawsze też można wykonać dodatkowo inną czynność. Wszystko jest względne i zależy od tego ile czasu można poświęcić na wykonanie wskazanych czynności i czy jest możliwe w tym samym czasie inne działanie. W przedmiotowej sprawie nie ulega wątpliwości, że skarżący deklarując w sierpniu 2010r., iż uzupełni wykształcenie rolnicze do października 2011r., pozostawał w przekonaniu, że tak będzie. Wskazać też należy, że skarżący składając wniosek o przyznanie płatności oraz otrzymując decyzję o jej przyznaniu w dniu 10 grudnia 2010r. kontynuował studia rolnicze na Wydziale Rolnictwa i Biotechnologii Uniwersytetu [...] w B.. Nie przerwał nauki i w dniu 18 września 2011r. uzyskał absolutorium. Oznacza to, że zaliczył we wskazanym wyżej dniu wszystkie egzaminy objęte planem studiów. Nie złożył tylko egzaminu dyplomowego. Ten egzamin złożył 23 grudnia 2014r. z 13 dniowym uchybieniem w odniesieniu do wymagań § 18 ust.1 pkt.6 rozporządzenia wykonawczego. Przerwa miedzy uzyskaniem absolutorium, a złożeniem egzaminu dyplomowego trwała od 19 września 2011r. do 22 grudnia 2014r. W tym czasie postępowała choroba ojca, [...]. Zatem potrzeba opieki nad ojcem jest tą okolicznością osobistą wypełniająca "wyjątkowe okoliczności", na które wskazywał sąd w wyroku z dnia 3 czerwca 2016r., wskazując wiążącą wykładnię przepisu § 22 rozporządzenia wykonawczego. Nie zmienia tego fakt, iż skarżący jednocześnie prowadził działalność rolniczą. Działalność rolnicza i opieka nad ojcem wypełniała mu czas w sposób całkowity i nie usprawiedliwione jest twierdzenie , że mógł on w tym samym czasie wypełniać jeszcze inne czynności. Zdaniem sądu wskazana przerwa i 13 dniowe opóźnienie w uzyskaniu dyplomu jest usprawiedliwione w świetle powyższych ustaleń i dowodów zgromadzonych w sprawie. Mając powyższe na uwadze sąd uznał, że organ odwoławczy naruszył przepis art. 153 p.p.s.a. nie stosując się do wiążących wskazań sadu w wyroku z dnia 3 czerwca 2016r. oraz naruszył przepis § 22 ust.1 pkt.2 i ust.2 niewłaściwie go stosując, z pominięciem wskazanej wykładni w wymienionym wyroku. Doszło również do naruszenia art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niezbyt wnikliwą ocenę zebranego materiału dowodowego i mało logiczne wnioski wyciągnięte z tej oceny. Wskazane naruszenia miały wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni powyższe wskazania. Z tych względów, sąd w oparciu o art. 145 § 1 pkt. 1 lit a i c p.p.s.a uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach postępowania sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. W ramach przyznanych kosztów postępowania uwzględniono zwrot wpisu sądowego w wysokości 1500 zł, wynagrodzenie pełnomocnika – adwokata, w wysokości 5400 zł według treści § 14 ust.1 pkt.1 lit a w zw. z § 2 pkt.6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokackie ( Dz. U. z 2015r. poz. 1800 ze zm.) oraz zwrot wydatków pełnomocnika w postaci opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł.