V SA/Wa 616/17

Straszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. Sp. z o.o. w W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia (...) stycznia 2017 r. Nr (...) w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Spółka z o.o. D[...] z siedzibą w W. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazano, iż kapitał zakładowy Spółki wynosi 5.000,00 zł, wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok wynosi 4.950,14 zł, natomiast wysokość straty za ostatni rok obrotowy wyniosła 80.676,14 zł. Skarżąca wskazała, iż posiada jeden rachunek bankowy z ujemnym saldem w wysokości minus 645.000,59 zł. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, iż wobec Spółki toczą się liczne postępowania w przedmiocie kar pieniężnych, w toku których zajęto praktycznie cały majątek skarżącej. Do wniosku dołączono kopie następujących dokumentów: deklaracji CIT-2 od stycznia do lipca 2016 r., sprawozdania z działalności Spółki w roku 2015, informacji dodatkowej do sprawozdania finansowego za 2015 r., rachunku zysków i strat za rok 2015 oraz bilansu za rok 2015. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, zarządzeniem z dnia 31 marca 2017 r. wezwano ją do złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi Spółka nadesłała pismo z dnia [...] 2017 r., do którego załączyła kopie: deklaracji VAT-7 za miesiące: czerwiec 2015 r.; styczeń, marzec, kwiecień, czerwiec, lipiec i sierpień 2016 r.; zeznań CIT-8 za 2014 i 2015 r., a także trzy wydruki z rachunku bankowego z okresu od 1 lipca do 30 września 2016 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; zwanej dalej "p.p.s.a.") – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. Na wstępie przypomnieć należy, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Rozpoznając przedmiotowy wniosek uznano, iż nie zachodzą przesłanki przemawiające za jego uwzględnieniem. W pierwszej kolejności podnieść należy, iż wnioskująca nie wykonała należycie zarządzenia z dnia 31 marca 2017 r., którym została wezwana do złożenia dokumentów pozwalających na ocenę jej aktualnej sytuacji majątkowej. W szczególności wskazać trzeba, iż Spółka nie nadesłała pełnych wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z okresu od 1 listopada 2016 r. do dnia otrzymania wezwania (co nastąpiło w dniu 10 kwietnia 2017 r.), aktualnego wykazu środków trwałych, kopii raportów kasowych z okresu od 1 listopada 2016 r. do dnia otrzymania wezwania, informacji o posiadanych lub zbytych nieruchomościach i ruchomościach o wartości ponad 5.000 zł w latach 2015-2016, informacji o posiadanych nieruchomościach i ruchomościach, które zostały zajęte w toku prowadzonych wobec Spółki postępowań egzekucyjnych wraz z dokumentami potwierdzającymi zabezpieczenia i zajęcia egzekucyjne na majątku skarżącej, a także informacji o wysokości wynagrodzenia pobieranego przez Prezesa Zarządu Spółki z podaniem składników innych świadczeń otrzymywanych w związku z pełnioną funkcją. Ponadto skarżąca nie wskazała źródeł finansowania obsługi prawnej, w tym wynagrodzenia pełnomocnika reprezentującego Spółkę w niniejszej sprawie. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Już tylko z tych względów wniosek Spółki nie mógł zostać uwzględniony. Niezależnie od tego wskazać można, iż wnioskująca jest przedsiębiorcą mającym status osoby prawnej, która jako podmiot tego rodzaju winna w procedurze planowania wydatków, uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Zgodnie z utrwalonym poglądem orzecznictwa, skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, zaś podmiot prowadzący działalność gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podnosi się, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji, każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienia od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (zob. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r., sygn. akt FZ 478/04). Analizując sytuację majątkową Spółki wskazać należy, iż Spółka nadal prowadzi działalność gospodarczą, nie znajduje się w stanie likwidacji, nie wszczęto wobec niej postępowania upadłościowego. Z analizy złożonych zeznań podatkowych CIT-8 wynika, że skarżąca w 2014 r. uzyskała przychód w kwocie 398.514,70 zł, zaś w roku 2015 przychód w wysokości 1.382.779,38 zł. Istotne jest przy tym to, że w roku 2016 Spółka kontynuuje prowadzenie działalności gospodarczej, co wynika z przedłożonych deklaracji CIT-2 za okres od 1 stycznia do 31 lipca 2016 r. oraz deklaracji VAT-7 z kilku miesięcy 2016 r. Z dokumentów tych wynika, że w przychody skarżącej za pierwsze siedem miesięcy 2016 r. wyniosły 1.029.569,29 zł, zaś wartość towarów i usług dostarczanych i świadczonych przez spółkę styczniu, marcu, kwietniu, czerwcu, lipcu i sierpniu 2016 r. wyniosła odpowiednio: 134.141 zł, 123.244 zł, 147.569zł, 172.516 zł, 165.643 zł i 152.959 zł. Odnosząc się do podnoszonej przez Spółkę straty podatkowej z lat ubiegłych podnieść trzeba, iż okoliczność ta nie może znaleźć uznania w świetle reguł jakimi należy kierować się przy ocenie zdolności majątkowych przedsiębiorców. Jak to się bowiem podkreśla w orzecznictwie, w obrocie gospodarczym przyjmuje się, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13). W postanowieniach z dnia 22 marca 2011 r. o sygn. akt II GZ 112/11 i z dnia 19 listopada 2004 r. o sygn. akt I FZ 436/04, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Przypomnieć również należy, iż w przypadku przedsiębiorców (a do takich niewątpliwie należy skarżąca) miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejszy zatem jest fakt uzyskiwania przychodów i poziom, na jakim przychody te się kształtują (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2010 r. o sygn. akt I FZ 10/10). Zauważyć następnie należy, iż z przedłożonego bilansu Spółki za rok 2015 wynika, iż na koniec 2014 r. skarżąca dysponowała majątkiem trwałym o wartości 16.990,15 zł, posiadała także aktywa obrotowe o wartości 63.142,89 zł. Łączna wartość aktywów Spółki w roku 2014 wyniosła 80.133,04 zł. W roku 2015 wartość aktywów trwałych wyniosła 10.389,97 zł, aktywów obrotowych 101.874,31 zł, zaś ich łączna wartość wyniosła 114.264,28 zł. Wszystkie wskazane powyżej wartości wielokrotnie zatem przewyższają wysokość należnego w niniejszej sprawie wpisu sądowego w wysokości 720 zł. Przypomnieć w tym miejscu należy, iż w orzecznictwie dotyczącym porównywania wysokości ciążących na stronie kosztów sądowych z posiadanym majątkiem podnosi się, iż osoba prawna nie zasługuje na zwolnienie z kosztów sądowych gdy dysponuje majątkiem, którego wartość przewyższa wysokość wymaganego wpisu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 marca 2012 r., sygn. akt II GZ 89/12). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt II GZ 478/12). Odnosząc się do podnoszonych przez Spółkę trudności finansowych, zauważyć należy że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 191/11). W orzecznictwie wskazuje się również, że nawet brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości. W postanowieniu z dnia 4 września 2014 r. o sygn. akt V SAB/Wa 5/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, iż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Jeżeli więc przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą, to mu się ona opłaca, nawet jeśli przejściowo ma pewne kłopoty finansowe. W przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności. Jeżeli natomiast przedsiębiorca faktycznie działalności nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje i nie wniósł o ogłoszenie upadłości, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Warte podkreślenia jest przy tym to, iż postanowienie to zapadło po uchyleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny wcześniejszego postanowienia odmawiającego zwolnienia Spółki z kosztów sądowych, a następnie zostało utrzymane przez sąd drugiej instancji postanowieniem z dnia 30 października 2014 r. o sygn. akt II GZ 709/14. Na koniec wypada wskazać, iż sytuacja majątkowa skarżącej była przedmiotem analizy również w innych postępowaniach o prawo pomocy. Warto zatem przywołać fragment z uzasadnienia do postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 19 grudnia 2016 r. o sygn. akt III SA/Wr 1382/16, w którym podniesiono, że z dokumentów przedłożonych do akt tej sprawy wynika, iż Spółka środki pieniężne przechowuje w kasie, zaś wysokość tych środków wzrasta mimo ujemnego wyniku finansowego Spółki, i na dzień 31 grudnia 2015 r. wyniosła 103.068,23 zł wobec 56.005,97 zł rok wcześniej. Jak to już wyżej wskazano, w niniejszej sprawie – mimo wezwania – skarżąca takich dokumentów nie przedstawiła, co stanowi samodzielną podstawę do nieuwzględnienia rozpoznawanego wniosku. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, należało orzec, jak w sentencji postanowienia.