V SA/Wa 619/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA - Małgorzata Dałkowska -Szary, Sędzia WSA - Izabella Janson, Sędzia WSA - Krystyna Madalińska – Urbaniak (spr.), , Protokolant - Marcin Woźniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2009 r. sprawy ze skargi I J na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [..] lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie: odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków z budżetu UE. 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymana nią w mocy decyzje Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w L z [...] .09.2008 r. nr [...] 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku Przedmiotem skargi I J z [...] marca 2009 r.( data nadania pocztowego ) jest decyzja Prezesa ARiMR z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego ARiMR w L z dnia [...] września 2008 r. nr [...] o odmowie przyznania pomocy finansowej w ramach działania ,, Ułatwiania startu młodym rolnikom ‘’ Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym: W dniu 3 marca 2008 r. w [...] Oddziale Regionalnym ARiMR I J wniosek o przyznanie pomocy w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013. Decyzją z dnia [...] września 2008 r. nr[...] , Dyrektor Oddziału Regionalnego ARiMR w L odmówił przyznania I J pomocy finansowej w ramach działania ,, Ułatwiania startu młodym rolnikom ‘’ uzasadniając rozstrzygnięcie niespełnieniem przez stronę warunku określonego w § 26 a rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy w ramach działania ułatwianie ,,Ułatwiania startu młodym rolnikom ‘’ objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 ( Dz. U. Nr 200, poz. 1443 z późn zm. Organ zaznaczył, iż I J rozpoczął prowadzenie działalności rolniczej wcześniej niż 14 miesięcy przed dniem złożenia wniosku. Pismem z dnia 1 października 2008 r. skarżący złożył odwołanie od powyższej decyzji. W odwołaniu podał, iż na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w R z dnia [..] listopada 2004 r. otrzymał jedynie udział w [...] części gospodarstwa wchodzącego w skład spadku, wynoszący [...] ha użytków rolnych. Zaznaczył, iż dopiero w dniu [...] marca 2007 r. nabył na podstawie aktu notarialnego pozostałe części gospodarstwa. W związku z tym, zdaniem wnioskodawcy nabył on gospodarstwo rolne przed upływem terminu 14 miesięcy przewidzianego do złożenia wniosku przyznanie pomocy. Ponadto skarżący wskazał, iż zaskarżona decyzja została wydana z przekroczeniem terminu przewidzianego do jej wydania. Decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] Prezes ARiMR utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego ARiMR w L z dnia [...] września 2008 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, iż na podstawie postanowienia z dnia [...] listopada 2004 r. Sądu Rejonowego w R w dniu [...] marca 2004 r. skarżący stał się współwłaścicielem nieruchomości rolnej w części [...] o powierzchni całkowitej [...] ha Udział ten, strona nabyła z chwilą otwarcia spadku w związku ze śmiercią J J. Prezes ARiMR podkreślił, że w przedmiotowej sprawie ma zastosowanie § 26 a ust. 2 rozporządzenia z dnia 17 października 2007 r. W ocenie organu, w przedmiotowej sprawie dla wskazania daty rozpoczęcia działalności rolniczej podstawowe znaczenie ma zastosowanie przepis art. 925 kc. Zaznaczył, iż z chwilą śmierci spadkodawcy (otwarcia spadku) spadkobierca wchodzi z mocy prawa w ogół praw i obowiązków należących do spadku. W związku z tym organ uznał, że rozpoczęcie przez stronę prowadzenia działalności rolniczej, w rozumieniu § 7 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia z dnia 17 października 2007 r., miało miejsce w dniu [...] marca 2004 r. wraz z nabyciem udziału w spadku po śmierci spadkodawcy. Organ wskazał przy tym, że strona była współwłaścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni przekraczającej 1 ha. Zaznaczył, iż zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 206 kc współwłaściciel włada całą rzeczą w takim zakresie, w jakim daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli. Pismem z dnia 28 marca 2009 r. ( data nadania pocztowego ) I J złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Prezesa ARiMR z dnia [...] lutego 2009 r. wnosząc o jej uchylenie oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1. art. 77 § 1 kodeksu postępowania administracyjnego w zw. z art. 7 kpa w ten sposób, iż organy w ramach prowadzonego postępowania administracyjnego pomimo zgłaszania przez wnioskodawcę okoliczności uzasadniających przyznanie świadczenia nie przeprowadziły dokładnego postępowania wyjaśniającego w tym również ewentualnych środków dowodowych nie wnioskowanych przez stronę z urzędu; 2. art. 35 § 1 i § 3 kpa oraz art. 36 § 1 kpa w ten sposób, iż organy administracji nie załatwiły sprawy w terminach określonych przez kodeks postępowania administracyjnego, o czym nie poinformowały strony, co skutkowało naruszeniem art. 8 i 9 kpa między innymi w zakresie informowania strony o okolicznościach faktycznych jak i prawnych mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy; 3. § 2 ust. 1 lit. a w zw. z § 7 ust. 1 pkt 1 oraz § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 200 poz. 1443 ze zm.) w ten sposób, iż organy błędnie interpretują zapisy powołanego rozporządzenia i przyznają, że datą rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarstwa rolnego jest datą otwarcia spadku tj. data śmierci spadkodawcy a nie data faktycznego rozpoczęcia jego prowadzenia związana w niniejszej sprawie z dokonaniem prawnego działu spadku i objęciem wnioskodawcy ubezpieczeniem społecznym rolników. W uzasadnieniu skargi wskazał, iż wydane w sprawie decyzje opierają się na fakcie, iż wnioskodawca rozpoczął prowadzenie gospodarstwa rolnego w dniu otwarcia spadku tj. dniu śmierci spadkodawcy – [...] marca 2004 r. a nie jak podnosi z momentem dokonania działu spadku oraz objęciem jego ubezpieczeniem społecznym rolników. Podkreślił, iż organy administracyjne przy wydaniu decyzji dokonały błędnej interpretacji przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013, a w szczególności przepisów dotyczących ustalenia momentu rozpoczęcia prowadzenia gospodarstwa rolnego. Podniósł, iż nie mógł spełnić przesłanek określonych w § 4 rozporządzenia z dnia 17 października 2007 r. przed datą faktycznego objęcia gospodarstwa na skutek dokonanego działu spadku. Ponadto wskazał, iż nie był w stanie w dacie wskazanej w decyzji prowadzić gospodarstwa rolnego, gdyż do dnia [...] września 2005 r. pozostawał na rencie inwalidzkiej [...] grupy przyznanej decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Dopiero w dniu[...] marca 2007 r. został objęty ubezpieczeniem społecznym rolników. Skarżący zaznaczył, iż również w rozumieniu ustawy o zabezpieczeniu społecznym rolników ( Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ) nie ma znaczenia dla objęcia tym ubezpieczeniem fakt nabycia udziału w gospodarstwie rolnym na podstawie spadkobrania, a jedynie rozpoczęcie jego faktycznego prowadzenia. W związku z powyższym zaskarżona decyzja oparta jest na błędnej interpretacji przepisów dotyczących pojęcia prowadzenia gospodarstwa rolnego. W dalszej części skargi skarżący zarzucił organom orzekającym w sprawie naruszenie terminów dotyczących załatwienia sprawy. Podkreślił, iż organy I jak i II instancji nie informowały o nie załatwieniu sprawy w terminie oraz o nowym terminie jej załatwienia, czym naruszyły dyspozycję art. 6,8,9 oraz art. 12 kpa. Podniósł, iż Prezes ARiMR nie ustosunkował się do zarzutów zawartych w odwołaniu dotyczących naruszenia przepisów kpa dotyczących załatwienia sprawy. Zaznaczył, iż organ I instancji jak i organ II instancji nie zachował art. 77 § 1 kpa. poprzez zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego w sprawie. Ponadto zaznaczył, iż nie został poinformowany o możliwości wnioskowania o dopuszczeniu innych dowodów na wykazanie okoliczności faktycznych mogących mieć wpływ na załatwienie sprawy zgodnie z wnioskiem. W odpowiedzi na skargę Prezes ARiMR wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. W odniesieniu do zarzutów zawartych w skardze organ stwierdził, iż nie naruszył art. 77 § 1 kpa orzekając na podstawie całego zebranego w sprawie materiału dowodowego. Zaznaczył, iż naruszenie przepisów określających normy czasowe wydawania decyzji nie wpływa na merytoryczną ocenę zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Skarga jest uzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa. Kwestie udzielania pomocy w ramach wsparcia rozwoju obszarów wiejskich normuje zarówno prawo Unii Europejskiej jak i prawo krajowe. W odniesieniu do działalności dotyczących młodych rolników stanowi o tym Rozporządzenie Rady WE nr 1698/2005 z 20.09.2005 r (Dz. U. UE L 05.277.1) w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW). W rozporządzeniu tym w art. 20 -Środki - postanowiono, że wsparcie ukierunkowane na konkurencyjność sektora rolnego i leśnego dotyczy środków, których celem jest upowszechnianie wiedzy i poprawa potencjału ludzkiego poprzez: i) kształcenie zawodowe i działania informacyjne, w tym rozpowszechnianie wiedzy naukowej i praktyk innowacyjnych, skierowane do osób działających w sektorze rolnym, żywnościowym i leśnym, ii) podejmowanie działalności przez młodych rolników; Art. 22- podejmowanie działalności przez młodych rolników - stanowi z kolei, że 1. Wsparcia, o którym mowa w art. 20 lit. a ppkt ii) udziela się osobom, które: a) mają mniej niż 40 lat oraz po raz pierwszy podejmują działalność w gospodarstwie rolnym jako kierujący gospodarstwem; b) posiadają odpowiednie umiejętności i kwalifikacje zawodowe; c) przedkładają plan biznesowy dotyczący rozwoju ich działalności rolniczej. 2. Wsparcia udziela się do wysokości maksymalnej kwoty określonej w załączniku I. W wykonaniu wspomnianego rozporządzenia na gruncie prawa krajowego wydana została ustawa z 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich ( Dz. U. Nr 64, po. 427 ). Z mocy treści art. 29 ust 1 pkt 1 wydane zostało rozporządzenie Ministra Rozwoju Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 ( Dz. U. Nr 200, póz. 1443 ze zm.). Zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 1 lit a rozporządzenia z 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 pomoc - przyznawana jest osobie fizycznej, która z zastrzeżeniem § 7, do dnia złożenia wniosku nie prowadziła działalności rolniczej i po raz pierwszy rozpocznie prowadzenie działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym w rozumieniu art. 55- Kodeksu cywilnego i spełnia pozostałe wymogi określone w tym przepisie. Przepis § 7 ust. 1 rozporządzenia stanowi, iż dopuszcza się przyznanie pomocy osobie fizycznej, która przed dniem złożenia wniosku o przyznanie pomocy rozpoczęła prowadzenie działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym nabytym ( m. innymi ) w drodze spadku. Jednocześnie ust. 2 ww. przepisu stanowi, że osobie fizycznej, o której mowa w ust. 1 pomoc przyznaje się, jeżeli od dnia rozpoczęcia działalności rolniczej do dnia złożenia wniosku o udzielenie pomocy nie upłynęło więcej niż 12 miesięcy, a do dnia wydania decyzji o przyznaniu pomocy - więcej niż 18 miesięcy. Wyjątek od powyższej zasady został przewidziany w § 26 a ust. 1 rozporządzenia, zgodnie z którym, w 2008r. , w okresie do dnia 30 czerwca, o przyznanie pomocy mogą ubiegać się osoby fizyczne, które nabyły gospodarstwo zgodnie z warunkami określonymi w § 7 ust. 1 , nawet jeżeli nabycie to nastąpiło przed dniem wejścia w życie rozporządzenia, oraz rozpoczęły prowadzenie działalności rolniczej nie wcześniej niż w okresie 14 miesięcy przed dniem złożenia wniosku o przyznanie pomocy, z tym, że pomoc przyznaje się, jeżeli są spełnione pozostałe warunki jej przyznania. Dzień rozpoczęcia prowadzenia działalności rolniczej definiuje § 7 ust. 3 rozporządzenia, który stanowi, że " Za dzień rozpoczęcia działalności rolniczej . o którym mowa w ust. 2 . uznaje się dzień wejścia po raz pierwszy w posiadanie nieruchomości o powierzchni użytków rolnych co najmniej 1 ha". W sprawie niniejszej Skarżący twierdzi, że rozpoczął działalność rolniczą w dniu [...] marca 2007r. , ( po nabyciu od pozostałych spadkobierców udziałów w spadku ) natomiast według organu nastąpiło to w dniu [...] marca 2004 r, z chwilą otwarcia spadku po zmarłym ojcu. W ocenie Sądu stanowisko organów orzekających jest nietrafne. Z przytoczonych przepisów wynika, że negatywną przesłanką uniemożliwiającą przyznanie pomocy jest wejście przez uprawnionego po raz pierwszy w posiadanie nieruchomości o powierzchni użytków rolnych co najmniej 1 ha w okresie przekraczającym 14 miesięcy przed dniem złożenia wniosku o przyznanie pomocy. Dokonując wykładni wskazanych wyżej norm prawnych zwrócić należy uwagę na to, że ustawodawca w treści art. 7 ust. 3 pkt. 1 rozporządzenia posługuje się pojęciem "posiadania" a nie "własności". Poza sporem winna pozostawać okoliczność, iż oba wskazane wyżej pojęcia prawne różnią się od siebie w sposób zasadniczy. Dla prawidłowej wykładni wskazanych wyżej przepisów rozporządzenia koniecznym wydaje się przypomnienie zasadniczych kwestii odnoszących się do "posiadania", jako zasadniczego elementu konstrukcji prawnej powstałej dla określenia przesłanek przyznania pomocy osobie fizycznej, która przed dniem złożenia wniosku o przyznanie pomocy rozpoczęła prowadzenie działalności rolniczej. Zróżnicowanie wskazanych wyżej pojęć prawnych przejawia się chociażby w tym, że przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, póz. 93 ze zm.) konstruują posiadanie jako instytucję samodzielną. Samodzielność tej instytucji przejawia się między innymi w samodzielnym przedmiocie niezależnym w zasadzie od przedmiotu własności. Skoro przepis art. 336 k.c. wskazuje, że istotnym elementem posiadania jest materialny związek osoby z rzeczą to nie może być wątpliwości, że nie prawo, lecz rzecz leży u podstaw konstrukcji posiadania (vide J. Ignatowicz, Ochrona posiadania, Warszawa 1963,3.53-61). Według przeważającej opinii doktryny posiadanie jest stanem faktycznym, na który składają się dwa elementy, to jest faktyczna władza (corpus possessionis) i wola wykonywania tego władztwa dla siebie (animus rem sibi hebendi). Przepis art. 336 k.c. stanowi, że posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Takie określenie posiadacza uwypukla przede wszystkim element władztwa faktycznego. Przepis art. 336 k.c. odwołuje się do takich praw podmiotowych, z których wynikają uprawnienia do władania rzeczą w celu korzystania z niej lub pobierania pożytków bądź upoważniają do władania w celu zagwarantowania realizacji zabezpieczenia wierzytelności. Oczywistym więc jest, że nie chodzi tutaj o prawa rzeczowe, które nie uprawniają do władania rzeczą, jak np. hipoteka. Również wskazany wyżej przepis prawa nie odnosi się do takich stosunków prawnych, które wprawdzie zawierają element władztwa nad rzeczą, lecz ta władza nie jest wykonywana wyłącznie w interesie władającego. Należy bowiem wyraźnie rozróżnić między władaniem jako wykonywaniem jednego z uprawnień objętych własnością i posiadaniem jako samodzielną instytucją oderwaną od podłoża prawa podmiotowego. Ustawowe określenie "faktycznie włada" oznacza, że władający jako posiadacz ma taki związek z rzeczą, który można określić mianem związku rzeczywistego, jako realnej rzeczywistej możliwości, uzasadnionej konkretnymi okolicznościami do korzystania z rzeczy (vide A. Kunicki, Przedmiot i zakres sądowej ochrony posiadania, PIP nr 7-8/1962, s. 278, J. Ignatowicz, System Prawa Cywilnego tom II, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974, s. 826). W związku z powyższym stwierdzić należy, że nie można mówić o posiadaniu bez podstawowego jego elementu określonego jako "corpus", to jest bez faktycznego władania rzeczą, a sama wola władania rzeczą jako właściciel (animus) do istnienia posiadania nie jest wystarczająca. Natomiast własność jako najpełniejsze i najszersze z praw rzeczowych jest prawem na rzeczy własnej i obejmuje pełnię władzy właściciela nad jego rzeczą. Na treść prawa własności składają się określone uprawnienia właściciela. Bez wątpienia do podstawowych uprawnień właściciela należy zaliczyć uprawnienie do posiadania rzeczy. W praktyce zdarza się i tak, że właściciel rzeczy nie włada swoją rzeczą. Oznacza to, że może powstać sytuacja, w której mamy do czynienia z posiadaniem bez prawa własności (tytułu własności do rzeczy), a także może się zdarzyć, że właściciel nie będzie wykonywał jednego ze swoich najistotniejszych uprawnień, jakim jest uprawnienie do posiadania własnej rzeczy. Biorąc pod uwagę treść decyzji, w której utożsamia się nabycie w drodze dziedziczenia udziału we współwłasności gospodarstwa rolnego z jego faktycznym posiadaniem, należy stwierdzić, iż jest to stanowisko wadliwe. Z treści przepisów art. 924 k.c. i art. 925 k.c. wynika, że spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, a więc z chwilą śmierci spadkodawcy. Oznacza to, że z chwilą otwarcia spadku należące do spadkodawcy określone prawa i obowiązki majątkowe o charakterze cywilno-prawnym zmieniają swój charakter i stają się spadkiem, a więc pewną wyodrębnioną masą majątkową, poddaną reżimowi przepisów prawa spadkowego. Pamiętać także należy, że nabycie to nie ma charakteru definitywnego. Spadkobierca może spadek odrzucić, może być uznany za niegodnego dziedziczenia, może umrzeć przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Dopiero więc prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku stwarza domniemanie, że osoba wymieniona w jego treści jest rzeczywiście spadkobiercą, któremu przysługuje określony w tym postanowieniu udział w masie spadkowej. Uwzględniając uwagi odnoszące się do pojęcia posiadania, a także uwagi dotyczące spadkobrania uznać należy, że samo legitymowanie się prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku nie oznacza jeszcze, że współspadkobierca jest posiadaczem faktycznym nabytego udziału we współwłasności. W sytuacji więc, w której zostaje ustalone, że wnioskodawca ubiegający się o przyznanie pomocy jest współspadkobierca w spadku, który obejmuje także udział w gospodarstwie rolnym, koniecznym staje się przeprowadzenie postępowania dowodowego celem ustalenia, czy wymieniony wyżej wnioskodawca władał gospodarstwem rolnym wchodzącym w skład spadku, a w szczególności czy miał wyodrębniony fizycznie obszar gruntu ( o powierzchni przekraczającej 1 ha ) i prowadził na nim działalność rolniczą, o jakiej mowa w § 2 ust. 1 pkt. 1 lit. a w/w rozporządzenia. Samo bowiem dziedziczenie udziału w gospodarstwie rolnym potwierdzone prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku nie oznacza ani posiadania tego udziału w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, ani prowadzenia działalności rolniczej, o jakiej mowa w powołanym wyżej rozporządzeniu. W świetle powyższych wywodów należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja jak i utrzymana przez nią w mocy decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem prawa i w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, póz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji wyroku.