V SA/Wa 77/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Jarosław Stopczyński (spr.), Sędzia WSA - Krystyna Madalińska-Urbaniak, Sędzia WSA - Beata Blankiewicz-Wóltańska, Protokolant - st. ref. Justyna Gadzialska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 lipca 2018 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji. Pismem z dnia [...] kwietnia 2015 r. B.I. złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek ,,o umorzenie kwoty warunkującej zastosowanie ustawy abolicyjnej w stosunki do mojej osoby. Prośbę motywuję faktem, że niestety jestem bankrutem. Nie posiadam żadnego majątku ruchomego, jak i nieruchomego. Moim jedynym źródłem dochodu jest emerytura, której wysokość po potrąceniach (...) wynosi 650 zł. Moje próby podjęcia pracy, niestety z racji wieku i problemów zdrowotnych są bez szans". W odpowiedzi Organ poinformował Stronę, że należności z tytułu składek mogą być umarzane na podstawie art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2015, 121 ze z,m.) – dalej ustawa z uwzględnieniem całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 3 tej ustawy. Wskazano też jakie możliwości stwarza § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. 141, poz. 1365). Wskazano też jakie dokumenty należało złożyć. Decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych – stosownie do treści art. 83 oraz art. 28,31 i 32 cyt. ustawy, a także § 3 powołanego rozporządzenia – odmówił umorzenia składek i związanych z nimi odsetek. W motywach Organ stwierdził, że kierując się słusznym interesem społecznym, mając na względzie zabezpieczenie wypłat świadczeń dokonywanych przez ZUS stwierdza się, że w sytuacji Skarżącego nie ma podstaw do umorzenia należności z tytułu składek. Umorzenie należności jest instytucją o charakterze wyjątkowym i tylko w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności możliwe jest podjęcie decyzji o umorzeniu. Podejmując rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia należności, Zakład obok interesu strony ma obowiązek uwzględnienia także interesu publicznego, który można rozumieć jako zapewnienie wpływu należnych składek i odsetek za zwłokę do funduszy, którymi zarządza. Organ zauważył, że od [...] listopada 2013 r. Skarżący otrzymuje emeryturę w wysokości 960,34 zł netto. W związku z powyższym nie można stwierdzić, że jest pozbawiony możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Z dokumentacji sprawy nie wynika również, że ze względów zdrowotnych, albo z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny nie może pozyskiwać dochodów niezbędnych do uregulowania zadłużenia. Skarżący nie wskazał, iż legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności bądź niezdolności do pracy. Nie kwestionuje się jego kłopotów zdrowotnych, ale nie można z tego powodu umorzyć zaległości z tytułu składek. Skarżący wskazał, że nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. Gdyby sytuacja materialna rodziny była bardzo ciężka, to zapewne taka pomoc zostałaby przyznana. Organ nadmienił, że w oświadczeniu Skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną z którą ma rozdzielność majątkową. Podał, że dochód małżonki wynosi 1.291,96 zł. Nie można zatem uznać, że Skarżący jest pozbawiony środków finansowych do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ nadmienił, że dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym mają wpływ na ogólną sytuację materialną rodziny. Dokumentacja sprawy nie wskazuje na to, że zadłużenie wobec ZUS powstało także na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych wywołanych przez czynniki zewnętrzne, których nie można było przewidzieć ani klęski żywiołowej, natomiast było wynikiem nie opłacenia w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Zgodnie z zasadami racjonalnego prowadzenia działalności gospodarczej, niezbędna jest bieżąca analiza rynku w danej branży. Zarobkowy charakter działalności gospodarczej oznacza, że jest to działalność obliczona na osiąganie zysku. Nastawienie na zysk nie musi oznaczać, że zysk ten rzeczywiście się osiąga. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również jej negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący tę działalność. W myśl art. 24 ust. 2 ustawy należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. W związku z tym, gdy zaległości zostaną objęte postępowaniem egzekucyjnym, organ egzekucyjny będzie mógł stwierdzić, czy możliwe jest wyegzekwowanie zadłużenia. W przedstawionej sytuacji nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie zadłużenia na podstawie art. 28 ust. 3a w/w ustawy. Jako podmiot prowadzący działalność Skarżący powinien wiedzieć, iż obowiązek opłacania składek istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, nawet w przypadku pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Zgodnie z art. 46 ust. 1 w zw. z art. 47 ust. 1 pkt 3 ustawy płatnik składek zobowiązany jest potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz opłacać składki za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Potrącanie składek z wynagrodzenia pracownika i nie odprowadzanie ich do ZUS stanowi naruszenie obowiązujących norm prawnych. Podejmując decyzję w sprawie umorzenia zaległości Zakład bierze pod uwagę nie tylko ważny interes osoby zobowiązanej i jej sytuację finansową lecz również ważny interes ogólnospołeczny. Zakład nie przeczy, że uregulowanie należności z tytułu składek wymaga znacznego wysiłku, lecz na obecnym etapie uznał, że Skarżący jest w stanie spłacić powstałe zadłużenie. Organ podkreślił, iż w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ustawy prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek oznacza dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W efekcie złożonego środka zaskarżenia Prezes ZUS – stosownie do treści art. 138 § 1 pkt 1 kpa, art. 83 ust. 4 cyt. ustawy – utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy (akt administracyjny wydano [...] października 2015 r.). W motywach Organ wskazał, że analizując ponownie sprawę w aspekcie § 3 powołanego rozporządzenia, zgromadzony materiał dowodowy pozwolił na ustalenie, że w okresie od [...] października 1986 r. do [...] listopada 2010 r. Skarżący prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą - ,,D." drukarnię artystyczną z siedzibą w W., przy [...]. Od [...] listopada 2013 r. pobierał świadczenie emerytalne w kwocie miesięcznej 1.296,92 zł brutto, 1.093,20 zł netto, z którego na rzecz komornika sądowego przekazywana jest miesięcznie kwota 324,23 zł. Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną E.I., która osiąga dochód w wysokości 1.291,96 zł netto. Organ zaznaczył, że do budżetu rodziny wliczają się zarobki wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Biorąc zatem pod uwagę miesięczny dochód w dwuosobowym gospodarstwie emeryckim, który wynosi 2.385,16 zł netto, nie można stwierdzić, że Skarżący żyje poniżej minimum socjalnego. Według Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego w czerwcu 2015 r. wartość minimum socjalnego wynosiła 1.799,24 zł, tj. 899,62 zł na jedną osobę. W przypadku Skarżącego nie występuje również przesłanka interesu publicznego ponieważ osiągany przez rodzinę dochód, nie upoważnia do korzystania z pomocy społecznej. Kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń z pomocy społecznej dla osoby w rodzinie wynosi 514,00 zł. Skarżący mieszka w budynku należącym do córki i dokłada się do jej budżetu. Córka A.I. prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą po nazwą D. z siedzibą w W., przy [...]. W zakładzie tym zatrudniona jest żona E.I. na umowę zlecenia z podstawą do ubezpieczenia 500,00 zł. Skarżący wskazał, że posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatków. Według decyzji z dnia [...] kwietnia 2015 r. wystawionej przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w P., zaległość podatkowa, na wniosek Skarżącego złożony w dniu [...] kwietnia 2015 r. została rozłożona na 12 rat (w tym 11 rat w wysokości 100,00 zł, ostatnia rata - pozostała kwota). Jak wynika z powyższego Skarżący spłaca w ratach zadłużenie z tytułu podatków na rzecz urzędu skarbowego, a nie jest zasadnym, aby zobowiązania publicznoprawne na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, którymi są należności z tytułu nieopłaconych składek, były traktowane odmienienie niż zobowiązania w stosunku do urzędu skarbowego. W złożonej do Sądu skardze B.I. wskazał, że skorzystanie z zapisów ustawy abolicyjnej umożliwi zredukowanie należności na rzecz ZUS-u. Nie jest w stanie uiścić z przyczyn obiektywnych, tj. z uwagi na niskie świadczenia jakie otrzymuje z ZUS-u. Neguje też prowadzenie z żoną wspólnego gospodarstwa. Wskazuje: ,,Mieszkamy pod jednym dachem ale tylko dlatego, że nie mam gdzie pójść. Nie stać mnie na wynajęcie mieszkania. To, że jesteśmy małżeństwem to tylko dlatego, że rozwód kosztuje, a nam nie jest potrzebny dodatkowy wydatek", co – zdaniem Skarżącego – pozwala na umorzenie należności w trybie § 3 cyt. rozporządzenia. Na koniec Skarżący dodał: ,,Wiem, że częściowo – z własnej winy – znalazłem się w tak dramatycznej sytuacji finansowej i gdybym miał z czego, to spłaciłbym swój dług, który rośnie wśród moich znajomych jaki i w formie odsetek." W odpowiedzi na skargę – żądając jej oddalenia – Organ podniósł argumenty zbieżne z motywami wydanych decyzji. Rozpoznając sprawę po raz pierwszy tut. sąd wyrokiem z dnia 26 stycznia 2017 r. sygn. akt V SA/Wa 4675/15 uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu tegoż wyroku sąd wskazał m.in. następujące motywy: 1) W niniejszej sprawie brak jest podstaw do zastosowania postanowień art. 28 ust. 3 ustawy, albowiem nie zachodzi całkowita nieściągalność. Z akt sprawy wynika, iż skutecznie egzekwowane są należności przez komornika sądowego, jak tez urząd skarbowy. Pewne natomiast możliwości stwarza § 3 ust. 1 rozporządzenia, który stanowi o możliwości umorzenia przedmiotowych należności, o ile zobowiązany wykaże, iż ze względu na stan majątkowy i sytuacje rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku a) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; b) przewlekłej choroby zobowiązanego (...) pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Za rodzinę uważa się – stosownie do § 3 ust. 2 rozporządzenia – osoby wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym w faktycznym związku. 2) Jak wynika z decyzji o przyznaniu Skarżącemu emerytury (k. 14-15 a. adm.) B.I. – po potrąceniu kwoty 310,26 zł ,,z powodu należności egzekwowanych na mocy tytułu wykonawczego" – otrzymuje za pośrednictwem poczty 975,53 zł. Ta kwota w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym została przez Skarżącego określona na 960,34 zł (k. 10 a. adm.), a więc większych rozbieżności nie stwierdza się. Realnie z przyznanej emerytury wyegzekwować można kwotę 310,26 zł miesięcznie, co udaje się osiągnąć Komornikowi Sądowemu z P. 3) Jeśli chodzi o wierzytelności to kształtują się one następująco: - jak wynika to z uzasadnienia decyzji ZUS z dnia [...] lipca 2015 r. (str. 3) Komornik Sądowy w P. prowadzi egzekucję kwoty 1.006.700 zł; - z treści rozstrzygnięcia tej decyzji wynika, że odmawia się umorzenia następujących kwot (zł) : 126.920,10 (ubezpieczenie społeczne w części finansowane przez płatnika), 32.999,62 (jw.), 8.312,39 zł (Fundusz Pracy i FGŚP), 16.626,12 ZŁ (ubezpieczenie społeczne), 7.349,07 (ubezpieczenie zdrowotne), 313,78 zł (Fundusz Pracy); - bliżej nieokreślona wierzytelność będącą przedmiotem decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. (w aktach sprawy brak informacji o uregulowaniu poszczególnych rat); - bliżej nieokreślona kwota należności będąca przedmiotem decyzji ZUS z dnia [...] lipca 2015 r. odmawiająca postępowania w przedmiocie rozpatrzenia wniosku w zakresie umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników. Reasumując wskazane wyżej kwoty dają sumę łączną w wysokości co najmniej 1.199.221,08 zł. Jeżeli zatem przyjąć, że miesięcznie wyegzekwować można 410 zł (vide decyzja ZUS z dnia [...] października 2015 r.), co zapewne stanowi kwotę maksymalną, to zajmie to Komornikowi 2924 miesiące – czyli 243 lata. Biorąc zaś pozostałe kwoty, które bliżej nie zostały określone, to postępowanie egzekucyjne ma szanse trwać ok. 250 lat. 4) Oceniając powyższe w zestawieniu z § 3 rozporządzenia wskazać należy, iż jest to okoliczność przemawiająca za umorzeniem (chociażby częściowym) należność ZUS-owskich. W przepisie tym wskazuje się przykładowe podstawy do wydania pozytywnych decyzji, a więc możliwe jest objęcie dyspozycją tego przepisu również niniejszej sprawy. Przemawia za tym potencjalny okres egzekucji, o którym była wyżej mowa. 5) Wydanie korzystnej dla Skarżącego decyzji możliwe jest także i z tego względu, że co prawda w motywach wskazuje się na potrzebę poszanowania interesu publicznego (wpływ należnych składek i odsetek, który warunkuje wypłatę świadczeń), to z akt sprawy nie wynika by przeciwko Skarżącemu ZUS wszczął jakiekolwiek postępowanie egzekucyjne. Ta sytuacja – zdaniem Sądu – jest niezrozumiała; z jednej strony odmawia się umorzenia należności, a z drugiej się ich nie egzekwuje. Jest to dość istotna niekonsekwencja na którą Sąd zwraca uwagę. Po wydaniu wyroku opisanego powyżej Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] utrzymał w mocy własne rozstrzygnięcie z dnia [...] października 2015 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] ZUS w pierwszej kolejności przypomniał dotychczasowy przebieg sprawy oraz przywołał treść art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Następnie wskazał, że w świetle powyższych przepisów należy stwierdzić że w przypadku B.I. nie zachodzi żadna okoliczność pozwalająca na uznanie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, a tym samym brak jest możliwości ich umorzenia. Przemawia za tym bowiem sytuacja rodzinna, zdrowotna oraz finansowa strony. Decyzję z dnia [...] listopada 2017 r. zaskarżył B.I. Nie godząc się z rozstrzygnięciem organu wskazał że na życie pozostaje mu 671 zł., a jego sytuacja jest bardzo trudna. W związku małżeńskim pozostaje tylko formalnie ponieważ nie stać go na rozwód i nie ma się gdzie wyprowadzić. Skarżący stoi na stanowisku iż kwota którą dysponuje na utrzymanie stanowi niezbędne minimum na zaspokojenie jego potrzeb. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Sąd zważył, co następuje: W sprawie niniejszej istnieją uzasadnione podstawy skutkujące koniecznością stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Organ (ZUS) utrzymał bowiem w mocy decyzję własna z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w sytuacji kiedy nie funkcjonowała ona już w obrocie prawnym. Decyzja ta (z dnia [...] października 2015 r.) została przecież uchylona przez tut. sąd wyrokiem z dnia 26 stycznia 2017 r. wydanym w sprawie o sygn. akt V SA/Wa 4675/15. Nie budzi więc wątpliwości sądu iż organ podejmując zaskarżoną przez B.I. decyzję z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] naruszył prawo w sposób rażący (art. 156 § 1 pkt 2 kpa). Taki stan rzeczy skutkował koniecznością wydania wyroku w oparciu o art. 145 §1 pkt 2 p.p.s.a. Przepis ten stanowi iż sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 kpa lub w innych przepisach. Niezależnie od powyższego sąd zwraca uwagę na treść art. 153 p.p.s.a. z którego wynika, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Z treści przepisu cytowanego wyżej wynika iż nie tylko organ, ale i sąd który rozpoznaje kolejną skargę związany jest wskazaniami (wytycznymi) zawartymi w uzasadnieniu pierwszego wyroku. W przedmiotowej sprawie jest nim wyrok o sygn. akt V SA/Wa 4675/15. Konsekwencją tego o czym mowa powyżej jest obowiązek organu wzięcia pod uwagę w szczególności tego co zawiera uzasadnienie tegoż wyroku w pkt. X i XI. Tezy tamże zawarte (zwłaszcza w pkt. X) mają oczywisty i kategoryczny charakter co oznacza iż organ nie może ich nie uwzględnić rozpoznając sprawę po raz kolejny. Mając powyższe na względzie orzeczono jak w sentencji wyroku.