V SA/Wa 785/10

Referendarz sądowy Tomasz Zawiślak Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi B. [...] R. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] lutego 2010 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności do gruntów rolnych; postanawia: - odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. B. [...] R. wezwany do uiszczenia wpisu od skargi na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] lipca 2010r. wystąpił z wnioskiem (uzupełnionym na urzędowym formularzu PPF z 23 czerwca 2010 r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wniosku, jak i w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. W rubryce 10 formularza PPF oświadczył, że nie posiada żadnego dochodu, natomiast w rubryce 7.2.1. formularza PPF wskazał, iż uzyskuje rentę. Stwierdził również, iż jest osobą niepełnosprawną posiadającą tylko stary rower i mieszkającą jako lokator. Wyjaśnił, że nie posiada nieruchomości, przedmiotów wartościowych. W aktach sądowych znajduje się pismo KRUS z [...] kwietnia 2010r. informujące Komornika Sądowego, iż od [...] maja 2010r. będzie przekazywało Komornikowi kwotę 257,80 złotych tytułem zajęcia egzekucyjnego. W związku z tym, iż dane zawarte we wniosku okazały się niewystarczające do oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z 1 lipca 2010r. wezwano wnioskodawcę do uzupełnienia przedmiotowego wniosku przez udzielenie odpowiedzi na postawione pytania i nadesłanie stosownych dokumentów, w terminie siedmiu dni pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. Ponadto wezwano skarżącego do wskazania zakresu wniosku o przyznanie prawa pomocy. W dniu 15 lipca 2010 r. (data nadania) skarżący wskazał, iż wnosi o przyznanie prawa pomocy w całości. Stwierdził, iż uzyskał rentę inwalidzką w związku z wypadkiem przy pracy rolniczej i nie tylko. Renta ta jest objęta zajęciem komorniczy. Odnosząc się do pytanie gdzie i na podstawie jakiego tytułu oraz czy w związku z darowaniem gospodarstwa synowi prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe skarżący oświadczył, iż cyt. "ciekaw (jestem) skąd syn miał wziąć pieniądze? Tym bardziej, że jest młody i jeszcze nigdzie nie pracował tylko się uczy obecnie (...). Dochody syna teściowych i sąsiadów Was nie powinny interesować". Wskazał, iż posiada rachunek bankowy, na którym obecnie jest debet. Dochody syna przeznaczane są na życie i studia. Stwierdził, iż nie wykonuje żadnej pracy dodatkowej, nie uzyskuje również pomocy od osób trzecich i organizacji i oczekuje pomocy od sądu. Wskazał, iż zbieranie dokumentów i zaświadczeń jest czasochłonne i finansowo kosztowne oraz nie do pokonania przez osobę niepełnosprawną. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Powyższy przepis znajduje swoje rozwinięcie w wydanym – na podstawie art. 256 p.p.s.a. – rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r., w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnym oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Zgodnie z § 4 tego rozporządzenia, dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. W tym miejscu zauważyć należy również, iż zawarte w omawianym przepisie określenie "w szczególności", wskazuje na to, iż wymienione w jego kolejnych punktach dokumenty źródłowe, stanowią katalog otwarty, który może być rozszerzony, jeśli okaże się – z uwagi na stan sprawy – iż niezbędne jest złożenie innych dokumentów. Jeżeli chodzi natomiast o "dodatkowe oświadczenie", o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., to wnioskodawcę można wezwać do podania takich informacji, które pozwolą na ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, by można było ustalić w sposób rzetelny i odpowiadający istniejącemu stanowi rzeczy, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 23 czerwca 2010 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności ustalenia wymagało, z kim mieszka, czy skarżący uzyskuje dochody i jakie, posiada zasoby pieniężne, zwłaszcza środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym oraz jakie ponosi wydatki. W odpowiedzi na wezwanie do złożenia dodatkowych informacji i nadesłania dokumentów, skarżący na żadne z postawionych pytań nie odpowiedział w sposób rzetelny, nie wykonał również drugiej części zarządzenia z 23 czerwca 2010 r., tj. nie nadesłał żądanych dokumentów w tym np. odcinaka renty, wyciągu z rachunku bankowego. W tym miejscu przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika i sądowych w sprawie, w szczególności wobec braku odpowiedzi na pytanie o: uzyskiwane dochody, sposób prowadzenia gospodarstwa domowego (samodzielnie czy też wspólnie), posiadane środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym oraz ponoszone wydatki. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Podkreślić należy, iż nie można uznać za odpowiedź na pytanie o uzyskiwane dochody oświadczenia wnioskodawcy – złożonego w piśmie z 15 lipca 2010 r. – iż posiada rentę inwalidzką okradaną przez sąd (zajętą przez komornika), bez wskazania na jej wysokości. Podobnie należy ocenić brak odpowiedzi na pytanie dotyczące sposobu prowadzenia gospodarstwa domowego i ewentualnie dochodów osoby prowadzącej ze skarżącym wspólne gospodarstwo domowe, a także posiadanych zasobów pieniężnych na rachunku bankowym. Należy bowiem wskazać, iż dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. W związku z powyższym należy uznać, iż skarżący nie dąży do wyjaśnienia w sposób rzetelny swojej sytuacji majątkowej. Skarżący był zobowiązany do nadesłania stosownych dokumentów (w tym wyjaśnienia sytuacji dorosłego syna i jego dochodów np. z darowanego gospodarstwa rolnego, wysokości renty, informacji dotyczącej rachunku bankowego), a nie złożenia oświadczeń (i to nie odnoszących się do wszystkich pytań). Oświadczenia takie bowiem składał już na etapie złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, natomiast w niniejszej sprawie zachodziła konieczność ich weryfikacji. Zażądano od wnioskodawcy stosownych dokumentów, których uzyskanie nie wiązało się z nadmierną uciążliwością i to zarówno finansową jak i czasową. Zasadą bowiem np. odnośnie rachunków bankowych jest, iż bank dla swojego klienta co miesiąc przesyła wyciąg z tego rachunku. Podobnie sytuacja wygląda w odniesieniu do odcinaka renty, który co miesiąc rencista otrzymuje. W tej sytuacji oświadczenie skarżącego należało uznać za nierzetelne, budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej w jakiej znajduje się skarżący. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 258 §1 i § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji postanowienia.