V SA/Wa 852/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Joanna Zabłocka, Sędzia WSA - Małgorzata Rysz (spr.), Asesor WSA - Piotr Kraczowski, Protokolant - Monika Włochińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 sierpnia 2008 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ... lutego 2008 r. nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne oddala skargę Wnioskiem z dnia ... czerwca 2007r., J. J. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne wobec ZUS. W uzasadnieniu wniosku opisała swoją sytuację finansową. Wyjaśniła, że cierpi na schorzenie oczu i w celu sfinansowania zabiegu koniecznym stało się zaciągnięcie kredytu. Podkreśliła również, że jej choroba uniemożliwiła dalsze prowadzenie działalności gospodarczej. Decyzją z dnia ... grudnia 2007 r. o nr ... wydaną na podstawie art. 83 ust.1 pkt 3 i art. 28 w zw. z art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.2007, Nr 11, poz. 74 z późn. zm.) - dalej: "u.s.u.s." Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił J. J. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, odsetek za zwłokę i kosztów upomnienia w łącznej kwocie ... zł. W zakresie sytuacji materialnej wnioskodawczyni ustalono, iż mieszka ona samotnie, w warunkach "dalekich od luksusu", mieszkanie umeblowane jest podniszczonymi meblami. Ustalono ponadto, że zobowiązana jest z wykształcenia radcą prawnym, od ... roku rozwiedziona, obecnie na emeryturze, otrzymuje emeryturę w kwocie ... zł ( ... zł netto). W treści uzasadnienia decyzji wskazano, że stosownie do art. 28 u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności z zastrzeżeniem ust. 3a, gdy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności na zasadach określonych w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r., w sytuacji, gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacać tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W ocenie organu zaistniałe w sprawie okoliczności faktyczne nie uzasadniają wystąpienia przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s., które stanowią podstawę do umorzenia należności z tytułu składek wobec ich nieściągalności. W tym kontekście ZUS wyjaśnił, że w stosunku do J. J. nie stwierdzono braku majątku, z którego można egzekwować przedmiotowe należności, bowiem świadczenie emerytalne, jakie otrzymuje zobowiązana nie podlega aktualnie egzekucji sądowej ani administracyjnej. Ponadto wnioskodawczyni posiada spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni ...m² położone w S. i prawo to może stanowić przedmiot hipoteki przymusowej ustanowionej w celu zabezpieczenia wierzytelności z tytułu składek. Organ wskazał też, że kwota, która zostaje w dyspozycji zobowiązanej po opłaceniu niezbędnych wydatków, przewyższa wysokość najniższej emerytury brutto, co w ocenie Zakładu świadczy o tym, że opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawi J. J. możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych, nawet przy uwzględnieniu jej szczególnych potrzeb związanych ze stanem zdrowia. Organ uwzględnił również okoliczność spłaty ostatniej raty kredytu, która przypada na ...08.2008r., co w jego ocenie będzie skutkować odblokowaniem środków pieniężnych na spłatę należności składkowych. Rozpatrując wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z dnia ... lutego 2008r., o nr ... Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, a jako podstawę rozstrzygnięcia wskazał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego [Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.]. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy w pełni podzielił stanowisko ZUS wyrażone w decyzji z dnia ... grudnia 2007r. Wskazał, że do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. J. dołączyła: umowę kredytu odnawialnego z dnia ...12.2007r., przyznającego do jej dyspozycji w formie limitu kredytowego kwotę ... zł na cele konsumpcyjne, zestawienie zbiorcze operacji bankowych dokonanych w okresie od ...12.2007r. do ....12.2007r., fakturę VAT nr ... wystawioną przez Kancelarię Notarialną opiewającą na kwotę ... zł oraz skierowanie do poradni specjalistycznej z dnia ...10.2007r. Na podstawie ww. dowodów oraz dowodów zebranych w toku postępowania w pierwszej instancji ponownie przedstawił sytuację finansową wnioskodawczyni. Dokonał analizy zebranego materiału dowodowego w oparciu o przepis art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. oraz § 3 powołanego rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. stanowiące podstawę prawną do umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych. Podkreślił, że ciężar udowodnienia ww. przesłanek spoczywa na wnioskodawczyni. Wskazał, iż przesłanki przewidziane w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wymagają wykazania, że ze względu na stan majątkowy oraz sytuację rodzinną zobowiązana nie jest w stanie uiścić powstałej należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niej bądź członka rodziny; nie wystarczy zatem wskazanie na trudności w spłacie należności, gdyż w takich wypadkach istnienie uciążliwości jest oczywiste. Organ nie kwestionował, że sytuacja majątkowo – zdrowotna J. J. jest trudna, na co wskazują m.in. istniejące problemy zdrowotne ( ...), z którymi boryka się zobowiązana i w związku, z którymi ponosi wydatki na leczenie w wysokości ok. ... zł miesięcznie. Organ uwzględnił także fakt zobowiązań finansowych wynikających z umów kredytowych i pożyczek, które utrudniają regulowanie należności wobec ZUS, wskazał jednak, że okoliczność spłaty zobowiązań w stosunku do innych podmiotów nie może być wystarczającą podstawą umorzenia zaległości, gdyż w konsekwencji prowadziłoby to do uprzywilejowania innych wierzycieli kosztem ZUS-u. Prezes ZUS wyjaśnił ponadto, że podejmując w ramach uznania administracyjnego rozstrzygnięcie negatywne dla strony wzięto pod uwagę fakt, iż źródłem utrzymania płatniczki jest świadczenie emerytalne w ramach, którego otrzymuje kwotę ... zł netto, oraz okoliczność, że nie ma ona nikogo na utrzymaniu. Wskazane przez stronę stałe miesięczne wydatki związane z bieżącym utrzymaniem wynoszą ok. ... zł, zatem w zestawieniu z osiąganym dochodem, po odliczeniu wydatków na utrzymanie oraz leki pozostaje kwota rzędu ... zł. Na koniec organ wskazał, iż zgodnie z treścią art. 29 u.s.u.s istnieje możliwość rozłożenia zaległości składkowych na raty, korzyść z tej formy spłaty zadłużenia jaką odniosłaby zobowiązana polega na wstrzymaniu biegu odsetek za zwłokę, począwszy od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o udzielenie ulgi. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca J. J. wniosła m.in. o uchylenie zaskarżonej decyzji z dnia ... lutego 2008r. i o merytoryczne rozpoznanie sprawy. W uzasadnieniu skargi ponownie przedstawiła wydatki związane ze swoim utrzymaniem. Podkreśliła, że na utrzymanie wykorzystuje kredyt konsumpcyjny udzielony jej przez bank, a warunkiem utrzymania tego kredytu jest nie zmniejszenie wpływów na konto. Ponownie wskazała, że cierpi na nadciśnienie, cukrzycę i chorobę zwyrodnieniową kości. Dodatkowo wiek ... lat utrudnia jej podjęcie dodatkowej pracy. W ocenie wnioskodawczyni o warunkach materialnych nie świadczy przyznana renta, czy emerytura, lecz zdolność płatnicza, której nie posiada i nie widzi możliwości jej odzyskania. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Podkreślił uznaniowy charakter wydanych w sprawie decyzji oraz stwierdził, że zaskarżona decyzja w żadnym wypadku nie jest dotknięta wadą prawną, która skutkowałaby koniecznością jej uchylenia. Pismem procesowym z dnia ... kwietnia 2008r. będącym polemiką z argumentami podniesionymi przez pełnomocnika organu w odpowiedzi na skargę J. J. wyjaśniła, że żyje z kredytu konsumpcyjnego udzielonego jej do kwoty ... zł. W sytuacji gdyby ZUS wszczął egzekucję z jej emerytury, co spowodowałoby jej obniżenie, bank cofnąłby pozostawione do jej dyspozycji środki i udzielony kredyt byłby natychmiast wymagalny. Po ponownym zestawieniu swojego dochodu z niezbędnymi wydatkami stwierdziła, że cyt: "...". Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych [Dz.U. nr 153, poz. 1269] oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.], dalej – p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając skargę sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Kontrola ta obejmuje stan faktyczny i prawny na dzień wydania decyzji. Dokonując oceny Sąd ma obowiązek ustalić, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania, nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia. W pierwszej kolejności Sąd wskazauje, że zgodnie treścią przepisu art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Przez należności z tytułu składek należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych). Zgodnie z art. 28 powołanej ustawy, Zakład tylko w przypadku całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tegoż artykułu może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek. Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku "mogą być one umorzone.". Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, gdzie nie zaistniał żaden z przypadków stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności należności wobec skarżącej. Organy orzekające w sprawie prawidłowo wskazały, że wobec skarżącej nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 28 ustawy systemowej, bowiem skarżąca posiada stałe źródło dochodu w postaci świadczenia emerytalnego w wysokości ... zł brutto, co wynika m.in. z kwestionariusza o stanie majątkowym z dnia ...10.2007r. (k-... akt administracyjnych) i jest to źródło dochodu, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne, przy poszanowaniu minimum egzystencji dłużnika. Ponadto skarżącej przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr ... o powierzchni .... m/kw polożone w S. na Osiedlu Ś., które może stanowić przedmiot zabezpieczenia hipotecznego w celu zabezpieczenia wierzytelności z tytułu składek. Tym samym w ocenie Sądu prawidłowo ustalono na dzień wydania zaskarżonej decyzji, iż w stosunku do J. J. nie wystąpiła przesłanka całkowitej nieściągalności, a w konsekwencji brak było prawnej możliwości - jak wyżej wyjaśniono - umorzenia należności w oparciu o to kryterium. Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z dnia 31 lipca 2003r. Zgodnie z powołanym powyżej paragrafem 3 Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Ponownie podkreślenia jednak wymaga, iż w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 rozporządzenia także mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. Również i tu prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Może on, ale nie musi umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania ulgi, jaką jest umorzenie należności, oczywiście, gdy inne względy ustawowe przemawiają przeciwko takiemu umorzeniu. Z wniosku i twierdzeń skarżącej prezentowanych w toku postępowania administracyjnego (a należy podkreślić, że jest ona emerytowanym radcą prawnym) wynika, iż ubiegała się ona o umorzenie zaległości przede wszystkim w oparciu o przesłankę opisaną w pkt.1 § 3 rozporządzenia. Zdaniem Sądu organ prawidłowo ocenił sytuację skarżącej, jako dosyć trudną, lecz niespełniającą ustawowych przesłanek do umorzenia należności. Z akt sprawy wynika, że skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej i aktualnie nie złożyła do właściwego organu wniosku o udzielenie jej takiej pomocy (k-... akt administracyjnych), ponadto organ ustalił, że J. J. sama prowadzi gospodarstwo domowe, nie ma innych osób na utrzymaniu i osiąga miesięczny stały dochód w postaci świadczenia emerytalnego, które nie jest obciążone egzekucją administracyjną, ani sądową. Prawidłowo wskazano, na podstawie oświadczenia samej skarżącej ( i to z uwzględnieniem kwot wydatków miesięcznych po ... zł na telefony oraz środki czystości, łącznie z obu tych tytułów ... zł miesięcznie), iż po odliczeniu stałych wydatków na utrzymanie oraz leki pozostaje jej kwota rzędu ... zł (zestawienie stałych wydatków we wniosku k ... akt admin.). Organ wskazał, że kwota, która zostaje w dyspozycji zobowiązanej po opłaceniu niezbędnych wydatków przewyższa wysokość najniższej emerytury brutto. Organ wziął również pod uwagę zadłużenie skarżącej z tytułu kredytów konsumpcyjnych w bankach, jednak według Sądu, mieści się w ramach uznania administracyjnego ocena tego faktu dokonana przez Prezesa ZUS, iż spłata zobowiązań w stosunku do innych podmiotów nie może być wystarczającą podstawą umorzenia zobowiązań publicznoprawnych, gdyż w konsekwencji prowadziłoby to do uprzywilejowania innych wierzycieli kosztem ZUS. Zdaniem Sądu nie narusza prawa materialnego dokonana przez organ ocena niespełnienia przez skarżącą przesłanki z pkt.1 § 3 cytowanego rozporządzenia, gdzie Prezes ZUS wskazuje, iż nie wystarczy samo wskazanie na trudności w spłacie należności, gdyż w takich wypadkach istnienie uciążliwości jest oczywiste, konieczne jest natomiast wykazanie, że ze względu na stan majątkowy oraz sytuację rodzinną zobowiązany nie jest w stanie uiścić powstałej należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego bądź członka rodziny. W decyzji wydanej w pierwszej instancji wskazano również, co zaakceptował organ orzekając w wyniku wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i z czym zgadza się Sąd orzekający, iż chorób, na które cierpi skarżąca (niekwestionowane przez organ) nie można zakwalifikować, jako choroby pozbawiającej zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, gdyż skarżąca otrzymuje emeryturę, zatem już wcześniej zrezygnowała z aktywności zawodowej. Na koniec należy odnieść się do zarzutu skargi, w którym Skarżąca podnosi, że nie będzie mogła korzystać z przyznanego jej przez bank kredytu odnawialnego, który wykorzystuje systematycznie, o ile zmniejszą się jej wpływy na konto, w związku z odzyskiwaniem przez ZUS swoich należności. W tym zakresie trzeba zauważyć, iż w decyzji z dnia ... lutego 2008r. Prezes ZUS wskazał na korzystną możliwość spłaty zaległości w systemie ratalnym. Do tych wywodów można dodać jeszcze, że dobrowolna ( bez konieczności wdrażania egzekucji przez wierzyciela) spłata zadłużenia przez skarżącą nie musi skutkować zmniejszonymi wpływami na konto, gdyż otrzymywane świadczenie nie będzie wówczas przymusowo zajęte. Reasumując: dokonując oceny powyższych wskazań Sąd uznał, że skarżąca nie wykazała, ażeby w stosunku do niej miały zastosowanie przepisy omawianego rozporządzenia w zw. z art. 28 ust.3a u.s.u.s., tym samym zaskarżona decyzja Prezesa ZUS z dnia ... lutego 2008 r. nie ma charakteru dowolności i mieści się w ramach wyżej opisanego tzw. uznania administracyjnego. Z tych wszystkich przyczyn należy przyjąć, że ustalenia i wnioski, jakie przy wydawaniu decyzji poczyniono mieszczą się w ramach prawem przewidzianych, tak z punktu widzenia prawa procesowego, szczególnie zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), jak i prawa materialnego. W toku postępowania nie doszło też do naruszenia przepisów i zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w szczególności tych zasad, które nakazują organom administracji publicznej uwzględniać interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Sąd zwraca ponadto uwagę, iż w przypadku zmiany stanu faktycznego (podnoszony w skardze pogarszający się stan zdrowia, przyszła ewentualna konieczność zatrudnienia kogoś do opieki) lub uzyskania nowych dowodów skarżąca może ponownie wystąpić do Zakładu z wnioskiem o umorzenie należności i wówczas ponownie sprawa umorzenia będzie rozstrzygana przez organ. Wydanie, bowiem decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta z tzw. powagi rzeczy osądzonej. Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (działającego w imieniu Zakładu) z dnia ... lutego 2008r. jest zgodna z prawem i na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku. ----------------------- 1