V SA/Wa 942/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Michał Sowiński, Sędzia WSA - Andrzej Kania, asesor WSA - Piotr Kraczowski (spr.), Protokolant - Barbara Zielińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2008 r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji - Decyzją z [...] kwietnia 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: Zakładem) orzekł o odpowiedzialności D. B. za zaległe składki, odsetki za zwłokę oraz koszty egzekucyjne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej przez spadkodawcę B. B. w łącznej kwocie [...] zł. Pismem z [...] czerwca 2007 r. D. B. powołując się na trudną sytuację materialną i rodzinną, zwróciła się z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, Zakład decyzją nr [...] z [...] października 2007 r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 oraz art. 30 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.; zwanej dalej: ,u.s.u.s). odmówił wnioskodawczyni umorzenia należności w kwocie ogółem [...] zł. W uzasadnieniu Zakład wyjaśnił, iż podejmując takie rozstrzygnięcie wziął pod uwagę m.in. możliwość znalezienia zatrudnienia przez D. B.posiadanie majątku ruchomego i nieruchomego, korzystanie ze świadczeń Ośrodka Pomocy Społecznej, wynajem dużego mieszkania ([...] m2) przez matkę samotnie wychowującą dziecko i koszty z nim związane oraz brak nieściągalności w postępowaniu egzekucyjnym. Powyższa decyzja została doręczona D. B. [...] października 2007r. Pismem z [...] października 2007 r. wniesionym do Zakładu [...] października 2007 r. wnioskodawczyni złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Rozpatrując wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes Zakładu decyzją z [...] listopada 2006 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; zwanego dalej: k.p.a.) oraz art. 83 ust. 4 u.s.u.s. utrzymał w mocy decyzję Zakładu o odmowie umorzenia należności. W jej uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 28 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) oraz w przypadku, gdy brak jest stwierdzenia nieściągalności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny(art. 28 ust. 3a). W myśl cytowanej ustawy podstawową przesłanką uzasadniającą umorzenie należności z tytułu składek, jest ich całkowita nieściągalność. Ustalając przesłankę całkowitej nieściągalności ustawodawca w art. 28 ust. 2 ustawy określił w sposób enumeratywny sytuację, do których się ona odnosi. Organ wymienił przypadki całkowitej nieściągalności, która zachodzi, gdy: 1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2. Sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze; 3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów - Ordynacja podatkowa; 4 nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 5 wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 6. naczelnik urzędu skarbowego stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję oraz 7. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zgodnie natomiast z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zakład może umorzyć zaległości min. z uwagi na: ubóstwo osoby zobowiązanej do opłacania należności z tytułu składek, zagrażające jej dalszej egzystencji poprzez nie zapewnienie minimum socjalnego w zakresie, które umożliwia spłatę należności. Ważny interes płatnika wystąpi wówczas, gdy po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych, zdarzenia losowe i klęski żywiołowe oraz chorobę osoby zobowiązanej lub członków jej najbliższej rodziny, która uniemożliwia tej osobie pozyskiwanie środków pieniężnych na spłatę istniejącego zadłużenia. Należy przez to rozumieć sytuację, w której osoba zobowiązana sprawuje bezpośrednią opiekę nad członkami rodziny a sposób sprawowania tej opieki uniemożliwia jednoczesne pozyskiwanie dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia wobec Zakładu. Organ biorąc pod uwagę powyższe przesłanki wskazał, że D. B. wychowuje samotnie pięcioletnią córkę, jest zarejestrowana jako osoba poszukująca pracy od 6 czerwca 2005 r., na dziecko otrzymuje zaliczkę alimentacyjną w wysokości 300 zł. miesięcznie, a także korzysta ze świadczeń miejscowego Ośrodka Pomocy Społecznej i ma przyznane prawo do zasiłku rodzinnego na dziecko w kwocie 64 zł. miesięcznie oraz dodatek do zasiłku rodzinnego w kwocie 400 zł. do [...] czerwca 2008 r. Kwota miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego wynosi około 700 zł. miesięcznie. Organ zauważył, że zobowiązana wynajmuje mieszkanie o powierzchni [...] m2 i zamieszkuje w nim sama z córką. Organ podał, że wnioskodawczyni jest współwłaścicielem samochodu marki [...] (rok prod. [...]) oraz nieruchomości - domu w stanie surowym, przeznaczonym do sprzedaży, a odziedziczonym w [...] części po matce - B. B. Organ podkreślił, że wnioskodawczyni w kwestionariuszu z 30 sierpnia 2007 r. o możliwościach płatniczych złożyła oświadczenie, że część domu będąca w stanie surowym, wystawiona jest przez nią i jej ojca (II współwłaściciela) na sprzedaż z przeznaczeniem na spłatę długu. Zdaniem organu wnioskodawczyni jest w stanie podjąć pracę, zważywszy, że - jak ustalił organ w Urzędzie Pracy - w okresie ostatnich 3 lat było dużo ofert pracy odpowiadających wykształceniu zawodowemu wnioskodawczyni. Mając na uwadze powyższe organ uznał, iż w sprawie z uwagi na brak nieściągalności w postępowaniu egzekucyjnym, możliwość znalezienia zatrudnienia przez wnioskodawczynię (29 lat), a także posiadanie przez nią majątku ruchomego i nieruchomego, nie ma przesłanek do umorzenia zaległych należności składkowych. Na końcu wskazał, że zobowiązana posiada możliwość wystąpienia z wnioskiem o udzielenie układu ratalnego na podstawie art. 29 u.s.u.s., a wtedy po spełnieniu warunków niezbędnych do udzielenia ulgi, Zakład biorąc pod uwagę możliwości płatnicze wnioskodawczyni, rozważy możliwość rozłożenia zaległości z tytułu nieopłaconych składek na raty. W skardze do Wojewódzki Sądu Administracyjnego w Warszawie nadanej 12 marca 2008 r. D. B. wniosła o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu z [...] lutego 2008 r. w całości i umorzenie należności z tytułu składek. Skarżonej decyzji zarzuciła: 1. naruszenie przepisów materialnych, a w szczególności: a) art. 28 u.s.u.s. poprzez jego niewłaściwą interpretację polegającą na przyjęciu, że wobec skarżącej, nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek; 2. naruszenia przepisów proceduralnych: a) art. 7 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie przy wydawaniu zaskarżonej decyzji w równym stopniu słusznego interesu społecznego, jak i interesu obywatela skarżącej polegającym na uznaniu przez organ, że interes społeczny polegający na wyegzekwowaniu składek, w tym składek za zmarłą B. B. w wysokości [...] zł plus odsetki, jest ważniejsze niż zaspokojenie podstawowych potrzeb skarżącej i jej rodziny; b) art. 77 § 1 k.p.a. polegające na wadliwym przeprowadzeniu postępowania dowodowego w sprawie; c) art. 80 k.p.a. w szczególności przez błędne ustalenia faktyczne w sprawie oraz nadawanie dowodom i oświadczeniom skarżącej treści, które z nich nie wynikają. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W świetle powołanego przepisu, do kompetencji sądu administracyjnego należy badanie aktów administracyjnych pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; zwanej dalej: p.p.s.a.) sąd uwzględniając skargę stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w omówionym zakresie należy stwierdzić, że skargę należało uwzględnić, chociaż z innych względów niż podniesiono w skardze. Sąd rozpoznając niniejszą sprawę dopatrzył się naruszeń prawa procesowego, skutkujących taką wadliwością zaskarżonej decyzji, która wymagała jej wyeliminowania z obrotu prawnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. Jak wynika z ugruntowanego stanowiska doktryny oraz orzecznictwa sądowo-administracyjnego przez pojęcie "rażącego naruszenia prawa" należy rozumieć takie naruszenie przepisów prawa, które w sposób oczywisty (tzn. organ wydając decyzję czyni to niezgodnie z treścią normy prawnej) jest na tyle wyraźne, że nie budzi wątpliwości interpretacyjnych (por. wyrok Naczelnego Sądu administracyjnego z 27 października 2003 r. o sygn. akt. IVSA 905/02, publ. Lex Polonica nr 364318). W niniejszej sprawie zaskarżona decyzja z [...] lutego 2008 r. nr [...] została wydana z rażącym naruszeniem art. 129 § 2 k.p.a. w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. i art. 83 ust. 4 u.s.u.s., ponieważ Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wniesiony z uchybieniem terminu. Zgodnie z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. - od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia, a także od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (...) Stronie przysługuje prawo wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. W myśl art. 134 k.p.a. - organ odwoławczy stwierdza w drodze postanowienia niedopuszczalność odwołania (wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) oraz uchybienie terminu do wniesienia odwołania (wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy). Postanowienie w tej sprawie jest ostateczne. Przy czym należy mieć na uwadze, iż Zakład zamiast postanowienia w takiej sytuacji wydaje decyzję, stosowanie do art. 83b ust. 1 u.s.u.s. w myśl którego - jeżeli przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego przewidują wydanie postanowienia kończącego postępowanie w sprawie, Zakład w tych przypadkach wydaje decyzje. Jak wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru znajdującego się w aktach sprawy, decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] października 2007 r. została doręczona skarżącej [...] października 2007 r. wraz z pouczeniem, iż od tej decyzji służy stronie wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia (k. 138 akt adm.). Zgodnie z art. 129 § 2 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. odwołanie (wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy) wnosi się w terminie czternastu dni od dnia doręczenia decyzji stronie, a gdy decyzja została ogłoszona ustnie - od dnia jej ogłoszenia stronie. W związku z powyższym, należy stwierdzić, że [...] października 2007 r. skarżącej upływał termin do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy został złożony przez skarżącą dopiero [...] października 2007 r., co wynika z pieczęci Zakładu na pierwszej stronie wniosku (k. 153 akt. adm.) i co potwierdził organ w swym piśmie z 29 kwietnia 2008 r. cyt.: "(...) przedmiotowy wniosek został złożony bezpośrednio w Oddziale ZUS w O., w Sali Obsługi Klienta dnia [...] października 2007 r." (k. 22 akt. sąd.), a więc z uchybieniem 14 dniowego terminu określonego w art. 129 § 2 k.p.a. Prezes Zakładu pomimo wymienionego wyżej uchybienia rozpoznał wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Okoliczność ta powoduje, że decyzja organu II instancji została wydana z rażącym naruszeniem art. 129 § 2 k.p.a. w zw. z art. 134 k.p.a. W wyroku z 16 lutego 1998 r., sygn. akt IV SA 727/96 (publ. LEX nr 43307) Naczelny Sąd Administracyjny wprost wskazał, że zgodnie z art. 134 k.p.a. organ odwoławczy w drodze postanowienia stwierdza uchybienie przez stronę terminu do wniesienia odwołania od decyzji organu pierwszej instancji. Warunkiem bowiem skuteczności wniesienia przez stronę odwołania jest zachowanie czternastodniowego terminu do wniesienia odwołania od dnia doręczenia decyzji stronie, określonego w art. 129 § 2 k.p.a.. Organ odwoławczy jest zatem zobowiązany w postępowaniu wstępnym zbadać, czy odwołanie od kwestionowanej przez stronę decyzji zostało wniesione w przewidzianym przepisami terminie, a w przypadku uchybienia terminu - do stwierdzenia wniesienia odwołania z uchybieniem terminu. Rozpoznanie bowiem odwołania wniesionego z uchybieniem terminu, który nie został przywrócony na wniosek strony, stanowiłoby rażące naruszenie prawa {(art. 156 § 1 pkt. 2 k.p.a.), (por. również wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 czerwca 1999 r., sygn. akt IV SA 868/1997, publ. LEX nr 47862 oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 października 1998r., sygn. akt OPS 11/98, publ. ONSA 1999, nr 1, poz. 4}. Z powyższych względów, należy uznać, że zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu z [...] lutego 2008 r. zapadła z rażącym naruszeniem art. 129 § 2 k.p.a. w zw. z art. 134 k.p.a., a więc została spełniona dyspozycja art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności, w świetle art. 152 p.p.s.a., było zbędne, albowiem zaskarżone orzeczenie nie podlega wykonaniu.