VI SA/Wa 1053/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wegner (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska Sędzia WSA Grażyna Śliwińska Protokolant st. sekr. sąd. Karolina Pilecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 września 2019 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Dyrektora [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w K. z dnia [...] maja 2016 r.; 2. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz skarżącej M. S. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia decyzją z [...] marca 2019 r. nr [...], działając na podstawie art. 102 ust. 5 pkt 24 w związku z art. 109 ust. 5 i ust. 6 oraz art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1510) – zwanej dalej ustawą o świadczeniach oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257. z późn. zm.) – zwanej dalej "k.p.a.", po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez M. S. utrzymał w mocy decyzję Dyrektora [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w K. z [...] maja 2016 r., stwierdzającą, że P. J. – zwany dalej zainteresowanym podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu wykonywania pracy na podstawie umów cywilnoprawnych na rzecz skarżącej w okresach wskazanych w decyzji. Decyzję wydano w następujących okolicznościach sprawy: Zakład Ubezpieczeń Społecznych w W. w dniu [...] lutego 2016 r. zwrócił się do Dyrektora [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w K. z wnioskiem o ustalenie obowiązku podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu zainteresowanego z tytułu wykonywania umów o świadczenie usług zawartych z płatnikiem składek, w poszczególnych okresach 2012 r. 2013 r. i 2014 r. Organ pierwszej instancji decyzją z [...] maja 2016 r. ustalił, że zainteresowany – wbrew treści zawartych umów nazwanych umowami o dzieło – w rzeczywistości wykonywał pracę na podstawie umów o świadczenie usług, do których zgodnie z art. 750 k. c. zastosowanie mają przepisy o zleceniu. Wobec tego podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tego tytułu. W wyniku wniesionego przez płatnika składek odwołania, Prezes NFZ utrzymał decyzję organu pierwszej instancji w mocy. Wskazał, że wprawdzie skarżący zawarł z zainteresowanym umowy, które nazwano "umowami o dzieło", lecz w rzeczywistości ich treść odpowiada umowie o świadczenie usług. Ich przedmiot obejmował wyłożenie ceramiczne ściany pieca, wyłożenie ogniotrwałego trzonu, ściany i furty pieca, wyłożenie izolacyjne stropu pieca, montaż konstrukcji stalowej stropu pieca, instalacja odciągu spalin pieca, instalacja gazowa pieca, montaż toru kablowego dla zasuwy kominowej pieca, malowanie rurociągu pieca, wieńca doszczelniającego w piecu, okablowanie termopar pieca, okablowanie zdalnego sterowania pieca i szafy sterowniczej dla pieca. Organ wskazał, że umowy te nie miały charakteru umowy o dzieło, albowiem polegały na świadczeniu usług, o których mowa w art. 750 § 1 k. c. Wykonanie umowy nie polegało w szczególności na wytworzeniu rezultatu poddającego się ocenie co do cech, parametrów, w tym ewentualnych wad. Badając zgodny zamiar stron i cel umowy organ doszedł do wniosku, że jej przedmiotem nie było samoistne i indywidualne dzieło, zdefiniowane w momencie zawierania umowy. Skutek realizacji projektu zawsze był uzależniony jedynie od starannego działania wykonawcy, nie zaś od posiadania przez tego ostatniego specyficznych cech czy umiejętności, poza wyuczonymi. Powyższa decyzja stała się w całości przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Decyzji zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. art. 627 i art. 646 k. c. poprzez ich niezastosowanie oraz art. 734 k. c. i art. 750 k. c. poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie, art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 2, art. 36 ust. 1, 2, 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r., poz. 300), art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach oraz naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k. p. a. poprzez dokonanie oceny dowodów niezgodnie z ustaleniami faktycznymi. Strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę Prezes NFZ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja oraz decyzja organu pierwszej instancji naruszają przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2018 r., poz. 1302). Doszło bowiem do wadliwego zastosowania art. 750 k. c. w zawiązku z art. 734 § 1 i 2 k. c i następnych przy jednoczesnym nieprawidłowym niezastosowaniu art. 627 k. c., a w konsekwencji – bezzasadnego zastosowania art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach. Podstawę prawną rozstrzygnięć wydanych w obu instancjach, stanowił przepis art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach. Zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 tej ustawy obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, które zostały wymienione w tym przepisie. Należą do nich m.in. osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia lub osoby z nimi współpracujące (lit. e). Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych stwierdza wprost w art. 6 ust. 1 pkt 4 rozdziału 2, regulującego "Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym", że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają (...) osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są m.in. osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia (...). Brzmienie tego przepisu jednoznacznie wskazuje, że chodzi tu o tę samą kategorię osób, podlegających ubezpieczeniu społecznemu, a tym samym kwalifikujących się do objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym. W myśl art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach, za osobę wykonującą pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej lub innej umowy o świadczenie usług oraz za osobę z nią współpracującą składkę jako płatnik oblicza, pobiera z dochodu ubezpieczonego i odprowadza zamawiający. Wyjaśnienia też wymaga, że zgodnie z art. 82 ust. 1 ustawy o świadczeniach, w przypadku gdy ubezpieczony uzyskuje przychody z więcej niż jednego tytułu do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego, o którym mowa w art. 66 ust. 1, składka na ubezpieczenie zdrowotne opłacana jest z każdego z tych tytułów odrębnie. W świetle art. 69 ust. 1 ustawy o świadczeniach, obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego powstaje i wygasa w terminach określonych w przepisach o ubezpieczeniach społecznych. Stosownie natomiast do art. 13 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, obowiązkowo ubezpieczeniom tym (społecznym) podlegają osoby wykonujące pracę nakładczą oraz zleceniobiorcy - od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy. Zgodnie z art. 627 k.c., przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Elementami przedmiotowo istotnymi umowy o dzieło jest określenie dzieła, do którego wykonania zobowiązany jest przyjmujący zamówienie, a także, z uwzględnieniem regulacji art. 628 w związku z art. 627 k.c., wynagrodzenia, do którego zapłaty zobowiązany jest zamawiający. Umowa o dzieło jest umową o "rezultat usługi". Rezultat, o który umawiają się strony, musi być obiektywnie osiągalny i w konkretnych warunkach pewny. Celem umowy o dzieło nie jest bowiem czynność (samo działanie) lub zaniechanie, które przy zachowaniu określonej staranności prowadzić ma do określonego w umowie rezultatu. Przy umowie o dzieło chodzi o osiągnięcie określonego rezultatu, niezależnie od rodzaju i intensywności świadczonej w tym celu pracy i staranności. Odpowiedzialność przyjmującego zamówienie, w wypadku nieosiągnięcia celu umowy, jest więc odpowiedzialnością za nieosiągnięcie określonego rezultatu, a nie za brak należytej staranności. Przedmiotem umowy o dzieło, w ujęciu Kodeksu cywilnego, jest więc przyszły, z góry określony, samoistny, materialny lub niematerialny, lecz obiektywnie osiągalny i w danych warunkach pewny rezultat pracy i umiejętności przyjmującego zamówienie, którego charakter nie wyklucza możliwości zastosowania przepisów o rękojmi za wady (por. A. Brzozowski [w:] J. Rajski (red.), System prawa prywatnego, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Tom 7, Warszawa 2011, s. 390-391). Z kolei, jak stanowi przepis art. 750 k.c., do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami, stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. W tej sytuacji ustalenie, że jakaś konkretna umowa i stosunek zobowiązaniowy jest "umową o świadczenie usług, która nie jest regulowana innymi przepisami", pociąga za sobą obowiązek wykonania nakazu z art. 750 k.c., a więc obowiązek odpowiedniego zastosowania przepisów o zleceniu. Przy czym należy wskazać, iż subsumcja zawartej umowy pod przepis art. 750 k.c. nie czyni takiej umowy umową zlecenia, w rozumieniu art. 734 k.c. (por. L. Ogiegło [w:] J. Rajski (red.), System prawa prywatnego, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Tom 7, Warszawa 2011, s. 573 i nast.). Istota umowy zlecenia, w świetle art. 734 k.c. i nast., wyraża się w tym, że przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie. Umowę zlecenia zalicza się przy tym do zobowiązań tzw. starannego działania, a nie zobowiązań rezultatu. Chociaż sama definicja zakłada dążenie do osiągnięcia określonego rezultatu - dokonania czynności prawnej, jednakże w razie jego nieosiągnięcia, ale jednoczesnego dołożenia wszelkich starań w tym kierunku, przy zachowaniu należytej staranności, zleceniobiorca nie ponosi odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania (tak m.in. K. Kołakowski [w:] G. Bieniek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, 2006, s. 387). Innymi słowy, odpowiedzialność kontraktowa przyjmującego zlecenie powstanie wówczas, gdy przy wykonaniu zlecenia nie zachował wymaganej staranności, niezależnie od tego, czy oczekiwany przez dającego zlecenie rezultat nastąpił, czy nie. Umowa o dzieło zakłada swobodę i samodzielność w wykonywaniu dzieła, a jednocześnie nietrwałość stosunku prawnego, gdyż wykonanie dzieła ma charakter jednorazowy i jest zamknięte terminem wykonania. Przyjmuje się przy tym, że rezultat, o który umawiają się strony, musi być z góry określony, mieć samoistny byt oraz być obiektywnie osiągalny i pewny. Wykonanie dzieła najczęściej przybiera postać wytworzenia rzeczy, czy też dokonania zmian w rzeczy już istniejącej (naprawienie, przerobienie, uzupełnienie). Tego rodzaju postacie dzieła są rezultatami materialnymi umowy zawartej między stronami, weryfikowalnymi ze względu na istnienie wady (por. wyrok SN z 4 lipca 2013 r., sygn. akt II UK 402/12, LEX nr 1350308, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 1999 r., sygn. akt IV CKN 152/00, OSNC 2001 Nr 4, poz. 63). Poza rezultatami materialnymi istnieją także rezultaty niematerialne, które mogą, ale nie muszą być ucieleśnione w jakimkolwiek przedmiocie materialnym. W każdym razie takim rezultatem nieucieleśnionym w rzeczy nie może być czynność, a jedynie jej wynik, dzieło bowiem musi istnieć w postaci postrzegalnej, pozwalającej nie tylko odróżnić je od innych przedmiotów, ale i uchwycić istotę osiągniętego rezultatu. Pomijając wątpliwości odnośnie do uznawania za dzieło rezultatów niematerialnych nieucieleśnionych w rzeczy (por. np. K. Zagrobelny [w:] E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, 2006, s. 1039; A. Brzozowski (w:) System prawa prywatnego, t. 7, 2004, s. 329-332; J. Szczerski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, 1972, s. 1371), wskazać należy, że takim rezultatem nieucieleśnionym w rzeczy nie może być czynność, a jedynie wynik tej czynności. Dzieło musi bowiem istnieć w postaci postrzegalnej, pozwalającej nie tylko odróżnić je od innych przedmiotów, ale i uchwycić istotę osiągniętego rezultatu (por. A. Brzozowski [w:] K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, 2005, s. 351-352). Wykonanie określonej czynności (szeregu powtarzających się czynności), bez względu na to, jaki rezultat czynność ta przyniesie, jest natomiast cechą charakterystyczną tak dla umów zlecenia (gdy chodzi o czynności prawne - art. 734 § 1 k.c.), jak i dla umów o świadczenie usług nieuregulowanych innymi przepisami (gdy chodzi o czynności faktyczne - art. 750 k.c.). W odróżnieniu od umowy o dzieło, przyjmujący zamówienie w umowie zlecenia (umowie o świadczenie usług) nie bierze więc na siebie ryzyka pomyślnego wyniku spełnianej czynności. Jego odpowiedzialność za właściwe wykonanie umowy oparta jest na zasadzie starannego działania (art. 355 § 1 k.c.), podczas gdy odpowiedzialność strony przyjmującej zamówienie w umowie o dzieło niewątpliwie jest odpowiedzialnością za rezultat. W wypadku umowy o dzieło niezbędne jest zatem, aby starania przyjmującego zamówienie doprowadziły w przyszłości do konkretnego, indywidualnie oznaczonego rezultatu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2012 r., sygn. akt II UK 60/12 - niepublikowane). Przedmiotem spornych w niniejszej sprawie umów zawartych pomiędzy skarżącą, a zainteresowanym były czynności z zakresu budowy i montażu pieców, takie jak wyłożenie ceramiczne ściany pieca, wyłożenie ogniotrwałego trzonu, ściany i furty pieca, wyłożenie izolacyjne stropu pieca, montaż konstrukcji stalowej stropu pieca, instalacja odciągu spalin pieca, instalacja gazowa pieca, montaż toru kablowego dla zasuwy kominowej pieca, malowanie rurociągu pieca, wieńca doszczelniającego w piecu, okablowanie termopar pieca, okablowanie zdalnego sterowania pieca i szafy sterowniczej dla pieca. Organy przyjęły, że umowy te nie wyczerpują pojęcia umowy o dzieło z uwagi na to, że ich wykonanie nie polegało na uzyskaniu określonego rezultatu. Skutek umowy uzależniony był bowiem od staranności wykonawcy, od którego nie wymaga się żadnych szczególnych cech osobistych. Przesądziło to o zastosowaniu w sprawie art. 750 k. c. w związku z art. 734 § 1 i 2 k. c. i nast. i w związku z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach. W ocenie Sądu zastosowanie tych przepisów prawa było wadliwe, ponieważ spornych umów nie można zakwalifikować jako umowy świadczenia usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu. Pomimo należytego zgromadzenia materiału dowodowego, rzetelnych ustaleń faktycznych, prawidłowej interpretacji zarówno art. 627 k. c., jak i art. 750 i 734 § 1 i 2 k. c. i nast. organy popełniły błąd na etapie subsumpcji, nieprawidłowo przyjmując że umowy opiewające na budowę i montaż pieca stanowią umowy świadczenia usług (na temat pojęcia błędu w stosowaniu prawa zob. szerzej wyrok NSA z 14 września 2011 r., sygn. akt I GSK 263/10, LEX nr 902381). Rację mają bowiem organy, iż elementem wyróżniającym umowę o dzieło od innych umów z zakresu zobowiązań wzajemnych jest ów namacalny i mierzalny jakościowo wynik. Wadliwie natomiast zakwalifikowały czynności budowy i montażu pieca do przedmiotu umowy o świadczenie usług regulowanej przepisami o zleceniu. Wzniesienie pieca, zbudowanie jego ścian, pomalowanie rurociągu, montaż pieca i instalacji towarzyszących, okablowania bez wątpienia należy kwalifikować jako rezultaty wymagane przez reżim umowy o dzieło. Stanowią bowiem samoistny i namacalny wynik pracy wykonawcy dzieła. Powstałe wady stanowić mogą nie tylko podstawę do kierowania wobec wykonawcy roszczeń z tytułu rękojmi, ale rodzić mogą odpowiedzialność odszkodowawczą w przypadku, gdyby stanowiące ich skutek nieprawidłowe działanie pieca wywołało szkodę. To, że w danym przypadku dzieło mogło być wykonane przez inną osobę nie ma tu żadnego znaczenia, bowiem cechą charakterystyczną dzieła nie jest to, by wykonawca posiadał szczególne, niepowtarzalne na rynku cechy. Wykonanie pieca, jego montaż i uzupełnienie go w niezbędne instalacje powierzyć można dowolnie wybranej na rynku osobie, posiadającej wszakże niezbędną wiedzę i umiejętności. Istotny jest tutaj czynnik wyróżniający dzieło, a więc poddający się weryfikacji za pomocą instytucji rękojmi za wady rezultat. Podobnie określenie w umowie terminu wykonania dzieła nie może zmienić jej charakteru na typową umowę świadczenia usług zawartą na czas określony. Umowa o dzieło jest przecież odmianą umowy terminowej (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 18 czerwca 2013, sygn. akt I ACa 232/13, LEX nr 1335601, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 27 maja 2013 r., sygn. akt I ACa 1358/12, LEX nr 1327554). Określenie w umowie o dzieło terminu jego oddania nie należy wprawdzie do essentialia negotii tego kontraktu, niemniej – jak podkreśla się w piśmiennictwie – terminy rozpoczęcia i oddania dzieła muszą być znane. Mogą wynikać również z właściwości dzieła, ewentualnie z przepisów prawa regulujących zasady wykonywania zobowiązań umownych, w tym art. 455 k. c. (zob. G. Kozieł [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Lex/el., komentarz do art. 635, teza 1). Na potrzebę jednoznacznego określenia terminu przystąpienia do wykonywania i oddania dzieła wskazuje zresztą treść art. 635 k. c. statuującego odpowiedzialność wykonawcy za nieterminowość w tym zakresie. Rozpatrując sprawę ponownie organy zastosują się do oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku przyjmując, że zawarte przez skarżącą i zainteresowanego kontrakty, kwalifikować należy jako umowy o dzieło. Odstąpią zatem od stosowania w sprawie art. 750 k. c. w związku z art. 734 § 1 i 2 k. c. i nast., a w konsekwencji – art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach. Dostrzeżone przez Sąd w niniejszej sprawie naruszenia prawa dotykają w równym stopniu decyzję zaskarżoną oraz decyzję organu pierwszej instancji. Z tego powodu, na podstawie art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wyeliminował z obrotu także decyzję Dyrektora [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z [...] maja 2016 r. Wyjaśnić należy, że pomimo uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji w niniejszej sprawie nie zachodziła przewidziana w art. 145 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi podstawa do umorzenia postępowania administracyjnego. Nie były bowiem spełnione przesłanki umorzenia postępowania administracyjnego toczącego się na wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Niespełnienie warunków ustawowych do uwzględnienia żądania nie oznacza przecież bezprzedmiotowości postępowania. Nie dostrzegając podstaw do uwzględnienia wniosku, organ administracji publicznej obowiązany jest wydać decyzję odmowną, nie zaś umarzającą postępowanie. Natomiast wskazana sytuacja procesowa może ulec zmianie w przypadku wycofania wniosku. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku. O kosztach postępowania Sąd postanowił na podstawie art. 200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265). Złożyły się nań: wynagrodzenie pełnomocnika będącego radcą prawnym (480 złotych) oraz opłata od udzielonego pełnomocnictwa (17 złotych).