VI SA/Wa 1095/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Olechniewicz Sędzia WSA Andrzej Wieczorek Protokolant sekr. sąd. Eliza Mroczek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 czerwca 2014 r. sprawy ze skargi A. M. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] września 2011 r. nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów 1. uchyla zaskarżoną uchwałę oraz utrzymaną nią w mocy uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w W. z dnia [...] sierpnia 2011 r.; 2. stwierdza, że uchylone uchwały nie podlegają wykonaniu; 3. zasądza od Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej na rzecz skarżącego A.M. kwotę 200 (dwieście) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżoną do tutejszego Sądu uchwałą z dnia [...] września 2011 r. Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej utrzymało w mocy uchwałą Okręgowej Rady Adwokackiej w W. o skreśleniu adwokata A. M. z listy adwokatów Izby Adwokackiej w W.. W dniu wydania uchwały skarżący (adwokat) był zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w W. i nie złożył deklaracji rozwiązania stosunku pracy. Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej uznało za zasadną argumentację ORA w W., że ratio legis przepisu art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm., dalej: Poa), zgodnie z którym osoba, która piastuje stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub wykonuje zawód notariusza nie może być jednocześnie adwokatem jest oczywiste - dotyczy osób zajmujących stanowiska w wymiarze sprawiedliwości: Sądzie Najwyższym, sądach powszechnych, sądach administracyjnych i sądach wojskowych zgodnie z ustawami regulującymi ich ustrój i właściwość (art. 175 ust. 1 i art. 176 ust. 2 Konstytucji) - sędziowie, referendarze sądowi, asystenci sędziów, nie mogą jednocześnie posiadać uprawnienia do korzystania z tytułu zawodowego "adwokata" (art. 1 ust. 4 Poa). Nie można mieć jednocześnie legitymacji sędziego (referendarza, asystenta sędziego) i legitymacji adwokackiej. W ocenie organu, pomijając względy jurydyczne, byłaby to niewątpliwie w odczuciu powszechnym niedopuszczalna deprecjacja zarówno organów wymiaru sprawiedliwości, jak też instytucji i organizacji pomocy prawnej. Organ zaznaczył, że art. 73 Poa umożliwia adwokatowi skreślonemu z listy adwokatów z przyczyn wymienionych m.in. w art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa złożenie ponownie wniosku o wpis na listę, chyba że przestał odpowiadać warunkom przewidzianym w art. 65 pkt 1 i 2 Poa. Jeżeli zatem skarżący nie zamierza obecnie zrezygnować z zajmowanego stanowiska, aby wykonywać zawód adwokata, będzie mógł w przyszłości bez przeszkód zostać ponownie wpisany na wniosek na listę adwokatów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę A. M. stwierdził, że zaskarżona uchwała i poprzedzająca ją uchwała ORA w W. nie naruszają prawa (v. wyrok WSA w Warszawie z dnia 14 maja 2012 r. sygn. akt VI SA/Wa 2455/11). A. M. złożył skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie wydanie rozstrzygnięcia w trybie art. 188 ppsa, a także o zasądzenie kosztów postępowania. Wyrokowi zarzucił: - naruszenie prawa materialnego w postaci art. 4b ust. 1 pkt 1, art. 8a ust. 1 i 2, art. 39 ust. 1 pkt 1 art. 70 oraz art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa w zw. z art. 175 ust. 1 i art. 184 Konstytucji RP, art 1 § 1 i art. 27a § 1 pusa, art. 1 § 2 i 3, art. 2 § 1, 2 i 2a, art. 8 pkt 2 i art. 155 § 1 i 9 usp i § 3 ust. 1, 2 i 3 rozporządzenia z 5.11.2002 r., poprzez błędną wykładnię powyższych przepisów, w tym art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa, polegającą na uznaniu, iż asystent sędziego obejmuje stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, a w konsekwencji - bezpodstawne zastosowanie art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa, w związku z naruszeniem przepisu postępowania art. 151 ppsa (bezpodstawnym zastosowaniem tego przepisu prowadzącym do oddalenia skargi) i naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 146 § 1 ppsa (bezpodstawnym niezastosowaniem tych przepisów, które zastosowanie prowadziłyby do uchylenia zaskarżonej uchwały); - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 ppsa. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/, art. 146 § 1 i art. 151 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i 107 § 1 i 3 kpa, poprzez brak oceny wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy; - przepisów postępowania, tj. art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 151 ppsa i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i d oraz art. 146 § 1 ppsa. z uwagi na wadliwe sporządzenie uzasadnienia wyroku poprzez zbyt ogólne i niepełne odniesienie się do argumentów skarżącego. Argumenty na poparcie powyższych zarzutów zostały przedstawione w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, w której kasator podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Naczelna Rada Adwokacka wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 lutego 2014 r. sygn. akt II GSK 1834/12 uznał, że skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie i uchylił powyższy wyrok przekazując sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Naczelny Sąd Administracyjny uznał za zasadny sformułowany w punkcie 1 petitum podstawowy zarzut skargi kasacyjnej - naruszenia art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze, poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż bez znaczenia dla jego stosowania jest kwestia, czy do objęcia stanowiska w wymiarze sprawiedliwości doszło przed czy po wpisie na listę adwokatów, gdyż w obu przypadkach mamy do czynienia z adwokatem obejmującym stanowisko w organach, o których mowa w przepisie art. 74 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze. Naczelny Sąd Administracyjny przypomniał przy tym, że powyższy problem był już przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego, szczególnie w sprawie sygn. akt II GSK 1007/12 (wyrok z 13.11.2013 r., dostępny na: orzeczenia.nsa.gov.pl). Stanowisko zajęte w tym zakresie, Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie podzielił.  Dokonując wykładni przepisu prawa materialnego, tj. art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze, zgodnie z którym okręgowa rada adwokacka skreśla adwokata z listy w wypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza, Naczelny Sąd Administracyjny przypomniał, że w rozpoznawanej sprawie A. M. był zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego od [...] lutego 2004 r., przy czym będąc zatrudniony na tym stanowisku, został wpisany na listę adwokatów na mocy uchwały Okręgowej Rady Adwokackiej w W. z [...] marca 2006 r., a następnie skreślony z listy uchwałą ORA z [...] sierpnia 2011 r., utrzymaną w mocy uchwałą Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z [...] września 2011 r. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że ustawodawca w ustawie - Prawo o adwokaturze wyraźnie odróżnił dwie sytuacje dotyczące statusu adwokatów. Pierwsza obejmuje nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, druga - wykonywanie tego zawodu. Nabycie prawa do wykonywania zawodu określają przepisy art. 65 z zastrzeżeniem art. 66 ust. 1 i 2 ustawy - Prawo o adwokaturze. Ustalają one wymogi osobowe kandydata na adwokata, których spełnienie przesądza o wpisaniu na listę adwokatów. Wyczerpują przy tym w całości przesłanki stanowiące podstawę wpisu na listę. Wpis na listę adwokatów jest elementem niezbędnym, ale niewystarczającym do rozpoczęcia wykonywania zawodu adwokata. Przed rozpoczęciem wykonywania czynności zawodowych adwokat zobligowany jest, mocą art. 5 ustawy - Prawo o adwokaturze złożyć ślubowanie, a ponadto, co ma decydujące znaczenie, wyznaczyć siedzibę zawodową i zawiadomić o tym właściwą radę adwokacką w terminie określonym w art. 70 ustawy - Prawo o adwokaturze. W orzecznictwie nie jest kwestionowane to, że wpis na listę adwokatów nie uprawnia jeszcze do występowania w charakterze pełnomocnika. W tym celu niezbędne jest zarówno uzyskanie wpisu, jak i podjęcie wykonywania zawodu. Druga sytuacja powstaje zatem, gdy adwokat wskazał w trybie art. 70 ustawy - Prawo o adwokaturze kancelarię adwokacką, zespół adwokacki lub spółkę cywilną, jawną, partnerską czy komandytową, w której będzie wykonywał zawód adwokata. Zgodnie z art. 70 cyt. ustawy - po uzyskaniu wpisu na listę adwokatów adwokat wyznacza swoją siedzibę zawodową i zawiadamia o tym właściwą okręgową radę adwokacką, nie później niż w terminie 30 dni przed dniem wyznaczenia siedziby zawodowej. Według Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie A. M. nabył wskutek wpisu na listę adwokatów jedynie prawo do wykonywania zawodu adwokata, lecz nie złożył ślubowania i nie wyznaczył siedziby zawodowej - stosownie do wymogu zawartego w art. 5 i 70 Poa, a zatem nie wykonuje zawodu adwokata, pozostając zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał przy tym, że: Od regulacji nabycia prawa do wykonywania zawodu (art. 65 w zw. z art. 68 i 69a) Poa) należy odróżnić regulację prawa do wykonywania zawodu. Według art. 69a ustawy - Prawo o adwokaturze: "Wpis na listę adwokatów lub aplikantów adwokackich uważa się za dokonany, jeżeli Minister Sprawiedliwości nie podpisze sprzeciwu od wpisu w terminie 30 dni od dnia doręczenia uchwały wraz z aktami osobowymi kandydata (...)". Uchwała uzyskuje moc prawną, co ma konsekwencje dla związania adwokata ustawowymi zakazami. Według bowiem art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo o adwokaturze adwokat nie może wykonywać zawodu, jeżeli pozostaje w stosunku pracy (B. Adamiak, Glosa do wyroku z 20 kwietnia 2012 r., II GSK 395/2011, Lex Polonica nr 3921461). Wpis na listę adwokatów nie stwarza obowiązku wykonywania zawodu adwokata. Prawo o adwokaturze nie zawiera w tej mierze w ogóle jakichkolwiek przepisów, z których można by wywieść taki obowiązek. Sprawę wykonywania, bądź niewykonywania zawodu adwokata ustawodawca pozostawił wyłącznie woli adwokata, nie wiążąc żadnych negatywnych skutków z faktem niepodjęcia w ogóle wykonywania tego zawodu. Natomiast przewidział sytuacje, w których adwokat nie wykonuje zawodu, zwalniając takie osoby z obowiązku ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej (art. 8a ust. 2 ustawy - Prawo o adwokaturze). W tej sytuacji należy uznać, iż przepis art. 4b ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy, wprowadza jedynie zakaz jednoczesnego wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy, nie odnosi się natomiast do sytuacji osoby, która nabyła prawo do wykonywania zawodu. Zdaniem NSA, nie ulega wątpliwości, że ustawa - Prawo o adwokaturze nie stoi na przeszkodzie uzyskania prawa do wykonywania zawodu adwokata (wpisu na listę adwokatów) przez osobę, która w chwili wpisu wykonuje pracę na podstawie stosunku pracy. Przepisu art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze nie można zatem interpretować w ten sposób, że na jego podstawie jest dopuszczalne skreślenie z listy adwokatów osoby, która po uzyskaniu wpisu dalej pracuje, nie podejmując się wykonywania zawodu adwokata. Oznaczałoby to bowiem, w skrajnym przypadku, że skreślenie takiej osoby z listy adwokatów jest dopuszczalne tuż po wpisie na tę listę. Restrykcyjną sankcję należy więc odnieść do wykonywania zawodu adwokata i pozostawania w stosunku pracy. Naruszenie przez adwokata bezwzględnie obowiązującego zakazu wykonywania zawodu z pozostawaniem w stosunku pracy (art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo o adwokaturze) jest rażącym naruszeniem przepisów prawa - jest postępowaniem sprzecznym z prawem, co stanowi podstawę do pociągnięcia do odpowiedzialności dyscyplinarnej (art. 80 ustawy - Prawo o adwokaturze). Natomiast nie można podzielić wykładni, która wprowadza dopuszczalność pozbawienia praw nabytych przez wyprowadzenie rygorystycznych przesłanek, które nie zostały ustanowione wprost w przepisach prawa. Podjęcie przez asystenta sędziego postępowania w sprawie nabycia prawa do wykonywania zawodu adwokata nie stwarza obowiązku zrzeczenia się swojego stanowiska. Ze względu na brak pewności nabycia prawa do wykonywania zawodu, którego źródłem jest orzeczenie okręgowej rady adwokackiej, nie jest wymagane zrzeczenie się stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, jeżeli przepis prawa takiej przesłanki wprost nie wprowadza. Takiego wymagania nie przewidział ustawodawca w ustawie - Prawo o adwokaturze, natomiast przewidział w ustawie z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (j.t.: Dz. U. z 2010 r., Nr 10. poz. 65 ze zm.), w art. 26 stanowiąc, że: "Osoby, które wykonują zawód sędziego, prokuratora, notariusza, komornika, asesora sądowego, prokuratorskiego i notarialnego bądź odbywają aplikację sądową, prokuratorską lub notarialną, nie mogą jednocześnie zostać wpisane na listę radców prawnych ani wykonywać zawodu radcy prawnego". Wyłączona jest interpretacja rozszerzająca przesłanek zarówno warunkujących nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, jak i pozbawienia prawa nabytego, jeżeli przepis prawa takiej restrykcyjnej regulacji wyraźnie nie wprowadza (B. Adamiak, Glosa do wyroku z 20 kwietnia 2012 r., II GSK 395/2011, Lex Polonica nr 3921461).   Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, według Naczelnego Sądu Administracyjnego należy dokonać wykładni art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze w ścisłym związku z treścią art. 4b ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy, który stanowi że adwokat me może wykonywać zawodu, jeżeli pozostaje w stosunku pracy. Ustawodawca w art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo o adwokaturze zawarł normę zakazującą łączenia wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy. Natomiast w art. 72 ust. 1 pkt 4 cyt. ustawy przewidział normę zawierającą sankcję, tj. rygor skreślenia adwokata z listy adwokatów. Zatem zastosowanie sankcji w postaci skreślenia adwokata z listy dotyczy przypadków naruszenia normy zakazujące, z art. 4b ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy, a więc równoczesnego wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy. Taka wykładnia art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa dokonana w ścisłym związku z treścią art. 4b ust. 1 pkt 1 tej ustawy, zdaniem NSA, pozostaje w zgodzie z normami konstytucyjnymi, tj. z art. 65 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1 Konstytucji RP. Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że nie do zaakceptowania byłaby sytuacja, kiedy osoba zatrudniona na stanowisku asystenta sędziego jednocześnie wykonywałaby zawód adwokata. Jednakże przed jej powstaniem zabezpiecza w sposób dostateczny bezwzględnie obowiązujący zakaz zawarty w art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo o adwokaturze. Naruszenie przez adwokata bezwzględnie obowiązującego zakazu wykonywania zawodu z pozostawaniem w stosunku pracy stanowi rażące naruszenie przepisów prawa - jest postępowaniem sprzecznym z prawem, co stanowi podstawę do pociągnięcia adwokata do odpowiedzialności dyscyplinarnej (art. 80 i 81 ustawy - Prawo o adwokaturze). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po ponownym rozpoznaniu sprawy, przy uwzględnieniu regulacji zawartej w przepisie art. 190 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) zgodnie z którym sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Należy dodać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny, może odstąpić od zawartej w orzeczeniu wykładni prawa, jeżeli stan faktyczny sprawy ustalony w wyniku ponownego jej rozpoznania uległ tak zasadniczej zmianie, że do nowo ustalonego stanu faktycznego nie mają zastosowania przepisy wyjaśnione przez Naczelny Sąd Administracyjny oraz wówczas gdy po wydaniu orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego zmieni się stan prawny. Z powyższą sytuacją nie mamy do czynienia w tej sprawie, zatem reguła zawarta w wymienionym art. 190 ppsa znajduje pełne zastosowanie. W rozpatrywanej sprawie należy więc przyjąć za Naczelnym Sądem Administracyjnym, że organy adwokatury błędnie oceniły stan faktyczny sprawy z punktu widzenia art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a., na podstawie którego skreśliły skarżącego A. M. z listy adwokatów. Z uwagi na fakt, że A. M. - będąc zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego - nabył jedynie prawo do wykonywania zawodu adwokata, ale go nie wykonuje (nie złożył ślubowania i nie wyznaczył siedziby zawodowej) - nie można było zastosować wobec niego sankcji w postaci skreślenia z listy adwokatów przewidzianej w art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze. Mając na uwadze powyższe należało uchylić zarówno zaskarżoną uchwałę, jak i poprzedzającą ją uchwałę ORA w W. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ppsa. O niewykonywaniu uchylonych uchwał orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a., natomiast o kosztach postępowania na podstawie art. 200 p.p.s.a. W toku ponownego rozpoznania sprawy i stosownie do treści art. 153 ppsa organ samorządu adwokackiego będzie związany oceną prawną i wskazaniami wyrażonymi w niniejszym wyroku oraz ww. wyroku NSA z dnia 26 lutego 2014 r. sygn. akt II GSK 1834/12.