VI SA/Wa 1369/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Nogal Sędziowie: Sędzia WSA Sławomir Kozik Asesor WSA Justyna Żurawska (spr.) Protokolant ref. Aleksandra Koseła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] marca 2024 r. nr [...] w przedmiocie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego uchyla zaskarżoną decyzję Przedmiotem skargi B. B. (dalej: "Strona", "Skarżąca") jest decyzja nr [...] Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] marca 2024 r. stwierdzająca, na podstawie art. 66 ust. 1 pkt 16 w zw. z art. 109 ust. 1, 4 i 6 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 146), dalej: "ustawa o świadczeniach", że Strona podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu przekazywanego przez bank świadczenia wdowiego wypłacanego przez Zarząd Ubezpieczeń Społecznych Stanów Zjednoczonych (Social Security Administration USA) na podstawie amerykańskich federalnych przepisów emerytalno-rentowych od 16 maja 2023 r. Decyzja ta została wydana w następującym stanie sprawy: Pismem z dnia 12 maja 2023 r. (uzupełnionym pismem z dnia 7 czerwca 2023r.) pełnomocnik Strony zwrócił się o wydanie decyzji w sprawie braku obowiązku pobierania składki zdrowotnej od otrzymywanego tzw. "świadczenia wdowiego". We wniosku wskazano, że Skarżąca otrzymuje świadczenie wdowie z Social Security Administration w Stanach Zjednoczonych. Od tego świadczenia pobierana jest składka zdrowotna. Podniesiono także, że przedmiotowe świadczenie to świadczenie rodzinne małżeńskie, przyznane Stronie na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych obowiązujących w Stanach Zjednoczonych i jako takie nie powinno być objęte obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego. W ocenie Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej: "Prezes NFZ", "organ") z tytułu świadczenia wdowiego wypłacanego przez Zarząd Ubezpieczeń Społecznych Stanów Zjednoczonych Strona podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. W uzasadnieniu organ przytoczył przepisy art. 109 ust. 1 i ust. 4 oraz art. 66 ust. 1 pkt 16 i art. 5 pkt 20, a także art. 82 ust. 1 i art. 75 ust. 1 ustawy o świadczeniach, a następnie wskazał, że istota sprawy sprowadza się do ustalenia, czy pobierane przez Stronę świadczenie wdowie jest w świetle prawa Stanów Zjednoczonych równoważne rencie lub emeryturze, o której mowa w art. 66 ust. 1 pkt 16 i art. 5 pkt 20 ustawy o świadczeniach. Zdaniem organu konieczne jest zatem ustalenie istoty świadczenia otrzymywanego przez Stronę i dokonanie oceny, czy świadczenie to ma charakter renty lub emerytury na gruncie prawa krajowego. Jak ustalono, Strona pobiera tzw. widow‘s benefit, czyli świadczenie wdowie z Zarządu Ubezpieczeń Społecznych Stanów Zjednoczonych (Social Security Administration) przyznane na podstawie amerykańskich federalnych przepisów emerytalno-rentowych. Powołując się na pismo Biura Świadczeń Federalnych Ambasady Stanów Zjednoczonych z dnia 26 stycznia 2024 r., organ wskazał, że świadczenie wdowie/wdowcze (ang. widow/widower benefit) przyznawane jest na podstawie ustawy o zabezpieczeniu społecznym (Social Security Act) Sekcje: 202(e), 202(f), 202(q), 216(c), 216(d), 216(g), 216(h), 216(k) oraz 225. Dalej Prezes NFZ wyjaśnił, że w polskim systemie ubezpieczeń społecznych na gruncie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1251, ze zm.) wyróżnia się zasadniczo 3 grupy osób otrzymujących świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Są to osoby, którym przysługuje: emerytura, renta z tytułu niezdolności do pracy lub renta rodzinna. System zabezpieczenia społecznego w każdym kraju jest autonomiczny i odrębny, nomenklatura (nazewnictwo) świadczeń wypłacanych z tych systemów jest w związku z tym różna. Sama nazwa świadczenia nie może stanowić podstawy do uznania o niepodleganiu obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu pobierania tego świadczenia. Decydujący jest bowiem charakter prawny tego świadczenia z zaopatrzenia emerytalno-rentowego, czyli z systemu zabezpieczenia społecznego. Wskazał także, iż zaopatrzenie emerytalne i rentowe w Polsce obejmuje m.in. takie świadczenia jak emerytura, renta z tytułu niezdolności do pracy, renta rodzinna, renta szkoleniowa, renta socjalna, których ustawodawca enumeratywnie nie wymienił w definicji. Również świadczenie wdowie nie zostało wymienione w definicji renty. Należy mieć na uwadze, że o charakterze prawnym świadczenia wdowiego pobieranego z USA nie stanowi sama jego nazwa czy też uwzględnienie go w definicji renty, ale ryzyko ubezpieczeniowe chronione przez przepisy prawne, przewidujące w razie jego zajścia wypłacenie określonego świadczenia. W ocenie organu, po analizie sekcji 202(e), 202(f), 202{q), 216(c), 216(d), 216(g), 216(h), 216(k) oraz 225 amerykańskiej ustawy o zabezpieczeniu społecznym, w kontekście przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dotyczących renty rodzinnej, stwierdzić należy, że świadczenie wdowie pobierane przez Stronę odpowiada rencie rodzinnej wymienionej w polskim systemie prawnym, stanowiącej podstawę do objęcia uprawnionego ubezpieczeniem zdrowotnym. Dokonując oceny warunków niezbędnych do uzyskanych obu świadczeń na gruncie prawa Stanów Zjednoczonych i prawa krajowego, a więc kręgu osób uprawnionych do pobierania świadczeń, kwestii podlegania przez osobę zmarłą w chwili śmierci ubezpieczeniom społecznym, okoliczności wypłacania świadczeń czy ich wysokości, możliwości zawieszenia wypłacania świadczeń lub zmniejszenia wypłacanej kwoty w określonych warunkach, organ doszedł do przekonania, że świadczenie pobierane przez Stronę jest świadczeniem odpowiadającym rencie w polskim porządku prawnym. W konsekwencji rodzi obowiązek podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Skargę na powyższą decyzję wniosła Strona, zaskarżając ją w całości. Decyzji Prezesa NFZ zarzucono naruszenie: 1) art. 66 ust. 1 pkt 16 ustawy o świadczeniach poprzez nieprawidłowe uznanie, że "świadczenie wdowie" otrzymywane przez skarżącą z Social Security Administration w Stanach Zjednoczonych podlega obowiązkowi pobierania składek z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego, 2) zasady zakazu dwukrotnego pobierania składek na ubezpieczenie zdrowotne od tego samego świadczenia. Mając na uwadze powyższe, Strona wniosła o uchylenie decyzji zaskarżonej i zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu Skarżąca podniosła, że otrzymuje z Social Security Administration w Stanach Zjednoczonych świadczenie wdowie, co potwierdza zaświadczenie z Ambasady Stanów Zjednoczonych. Świadczenie to przelewane jest przez ww. instytucję na konto Strony. Bank pobiera od tego świadczenia składkę zdrowotną. Wskazała także, że otrzymywane przez nią świadczenie wdowie jest pośmiertnym świadczeniem rodzinnym przysługującym żonie zmarłego beneficjenta (w tym przypadku przysługujące Stronie po śmierci po męża). Zdaniem Strony nie jest to emerytura ani renta ale świadczenie rodzinne małżeńskie, przyznawane na podstawie przepisów o świadczeniach obowiązujących w Stanach Zjednoczonych. Zaś świadczenie rodzinne nie generuje obowiązku podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. W odpowiedzi na skargę Prezes NFZ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. 1267, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 935, ze zm.) zwanej dalej "p.p.s.a.", sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną W sprawie kontroli sądu została poddana decyzja Prezesa NFZ z dnia [...] marca 2024 r. stwierdzająca że Strona "podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu przekazywanego przez bank świadczenia wdowiego wypłacanego przez Zarząd Ubezpieczeń Społecznych Stanów Zjednoczonych (Social Security Administration USA) na podstawie amerykańskich federalnych przepisów emerytalno - rentowych od 16.05.2023 r.". W ocenie Sądu, kontrolowana decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego. Jak ustalono, Stronie wypłacane jest tzw. świadczenie wdowie przyznane na podstawie amerykańskich federalnych przepisów emerytalno-rentowych. Świadczenie to wypłacane jest przez Zarząd Ubezpieczeń Społecznych Stanów Zjednoczonych. Stosownie do treści art. 66 ust. 1 pkt 16 ustawy o świadczeniach "Obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają: osoby pobierające emeryturę lub rentę, osoby w stanie spoczynku pobierające uposażenie lub uposażenie rodzinne oraz osoby pobierające uposażenie po zwolnieniu ze służby lub świadczenie pieniężne o takim samym charakterze.". Osoba pobierająca emeryturę lub rentę, to wedle legalnej definicji zawartej w art. 5 pkt 20 ustawy o świadczeniach: a) osoba objętą zaopatrzeniem emerytalnym lub rentowym, z wyłączeniem dzieci do 18. roku życia pobierających rentę rodzinną, b) osoba pobierająca świadczenie pieniężne, o którym mowa w ustawie z dnia 8 lutego 2023 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym członkom rodziny funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą albo podjęciem poza służbą czynności ratowania życia lub zdrowia ludzkiego albo mienia, z wyłączeniem dzieci do 18. roku życia pobierających to świadczenie, c) osobę pobierającą rentę socjalną albo rentę strukturalną na podstawie ustawy z dnia 26 kwietnia 2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie (Dz.U. z 2018 r. poz. 872) lub ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (Dz. U. z 2023 r. poz. 922), d) osoba otrzymującą emeryturę lub rentę z zagranicy. Z powyższego przepisu wynika, że w sprawie zadaniem organu była ocena, co też trafnie wskazano, czy uzyskiwane przez Stronę świadczenie odpowiada rencie lub emeryturze, o której mowa w art. 66 ust. 1 pkt 16 i art. 5 pkt 20 ustawy o świadczeniach. Na gruncie tzw. świadczenia wdowiego wypłacanego Stronie przez Zarząd Ubezpieczeń Społecznych Stanów Zjednoczonych w orzecznictwie trafnie wskazuje się, że rolą organu jest ocena, czy przyznane Skarżącej, na podstawie przepisów amerykańskiej ustawy o zabezpieczeniu społecznym, świadczenie odpowiada regulacjom zawartym w prawie krajowym, w szczególności art. 64-74 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1631) – por. wyrok NSA z 5.04.2022 r. II GSK 260/22. W ocenie Sądu, wymogom tym organ nie sprostał. Z treści decyzji wynika, że wprawdzie organ dokonał porównania warunków przyznania tzw. świadczenia wdowiego, odwołując się w sposób ogólny do przepisów prawa Stanów Zjednoczonych, oraz warunków przyznania renty rodzinnej na gruncie prawa krajowego, jednakże nie ocenił charakteru obu tych świadczeń. Brak powyższego stanowi brak istotny, dający podstawę do uchylenia decyzji zaskarżonej. Analiza porównawcza przeprowadzona przez organ okazała się bowiem niepełna, co powoduje, że konstatacja organu, iż świadczenie wypłacane Stronie przez Zarząd Ubezpieczeń Społecznych Stanów Zjednoczonych jest świadczeniem podobnym do renty rodzinnej przewidzianej w przepisach krajowych, jest przedwczesna. Wprawdzie organ wskazuje, że okolicznością istotną jest charakter prawny świadczenia, jednakże nie ustala tego charakteru ani w odniesieniu do tzw. świadczenia wdowiego pobieranego przez Stronę, ani w odniesieniu do renty rodzinnej na gruncie prawa krajowego. Organ nie wyjaśnił bowiem jaki jest cel obu porównywanych świadczeń, jakie ryzyka świadczenia te chronią. Zdaniem Sądu przeprowadzenie analizy tylko w odniesieniu do warunków formalnych przyznania porównywanych świadczeń, do czego ograniczył się w sprawie organ, nie jest wystarczające. Nadto organ winien ustalić, mając na uwadze postanowienia umowy o zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki, podpisanej dnia 2 kwietnia 2008 r. (Dz.U. z 2009 r. Nr 46, poz. 374), a przede wszystkim jej art. 2-4, czy w Stanach Zjednoczonych pobierana jest składka od wypłacanego Stronie świadczenia. W przypadku pozytywnej odpowiedzi zasadne będzie rozważenie czy w świetle postanowień umowy Strona podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego (por. wyrok WSA w Warszawie z 10.11.2021 r. VI SA/Wa 2015/21). Stosownie do art. 2 umowy niniejszą Umowę stosuje się: 1) w odniesieniu do Rzeczypospolitej Polskiej, do przepisów prawa dotyczących następujących świadczeń z tytułu ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczenia społecznego rolników: a. emerytur, rent z tytułu niezdolności do pracy oraz rent rodzinnych, b. jednorazowych odszkodowań oraz rent z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, c. zasiłków pogrzebowych; 2) w odniesieniu do Stanów Zjednoczonych, do przepisów prawa regulujących federalny system ubezpieczeń emerytalnych, rodzinnych oraz z tytułu niezdolności do pracy: a. Tytuł II Ustawy o Zabezpieczeniu Społecznym wraz z odnośnymi rozporządzeniami, z wyjątkiem ustępów 226, 226A i 228 tego Tytułu wraz z odnośnymi rozporządzeniami, b. Rozdział 2 i 21 Kodeksu Podatkowego z 1986 r. wraz z odnośnymi rozporządzeniami. Z treści art. 3 umowy wynika zaś, że umowę stosuje się do: 1) osób, które podlegają lub podlegały przepisom prawa jednej lub obu Stron; 2) innych osób, w odniesieniu do przysługujących im praw pochodzących od osób, o których mowa w punkcie 1 niniejszego artykułu. Przepis art. 4 umowy stanowi zaś, że osoba, o której mowa w artykule 3 niniejszej umowy, mająca miejsce zamieszkania na terytorium Strony, jest traktowana na równi z obywatelami drugiej Strony przy stosowaniu przepisów prawa drugiej Strony, dotyczących nabycia prawa do świadczeń lub ich wypłaty. W tej sytuacji naruszone zostały przepisy art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie do treści art. 7 k.p.a. "W toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli". Z treści zasady prawdy obiektywnej wynika obowiązek organu administracji wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych ze sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do prawidłowego zastosowania przepisu prawa. Z art. 7 i art. 77 k.p.a. wynika, że postępowanie dowodowe oparte jest na zasadzie oficjalności. Stosownie do treści art. 77 § 1 k.p.a. "Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.". Wedle art. 77 § 1 k.p.a. organ jest zobowiązany: podjąć ciąg czynności procesowych mających na celu zebranie całego materiału dowodowego oraz rozpatrzyć ten materiał. Przez materiał dowodowy należy rozumieć ogół dowodów, których zebranie jest konieczne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Przy czym przedmiotem dowodu winny być fakty mające znaczenie dla sprawy, tj. dotyczące danej sprawy i mające znaczenie prawne. Przepis art. 80 k.p.a. zobowiązuje zaś organ od oceny, na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Swobodna ocena dowodów, aby nie przekształciła się w dowolną, musi zostać dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem określonych reguł. Organ winien opierać się na materiale dowodowym przez siebie zebranym oraz powinien dokonać oceny znaczenia i wartości tych dowodów dla toczącej się sprawy. Nadto ocena o której mowa w art. 80 k.p.a. winna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego. Dodatkowo Sąd wskazuje także, że wszelkie składane przez Stronę czy pozyskane przez organ dokumenty dotyczące pobieranego tzw. świadczenia wdowiego winny być składane do akt wraz z tłumaczeniem na język polski, a kopie tych dokumentów – poświadczone za zgodność z oryginałem. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. Sąd uchylił decyzję zaskarżoną. Rozpoznając sprawę po raz wtóry organ weźmie pod uwagę ww. rozważania, w tym oceni w sposób pełny czy uzyskiwane przez Stronę świadczenie odpowiada świadczeniom o których mowa w art. 66 ust. 1 pkt 16 w zw. z art. 5 pkt 20 ustawy o świadczeniach przewidzianym w przepisach prawa krajowego, mając na uwadze również argumentację Strony zawartą w złożonej skardze. Sąd nie zasądził kosztów postępowania na rzecz Skarżącej mimo stosownego wniosku, albowiem z akt sprawy nie wynika by Strona poniosła jakiekolwiek koszty postępowania. W szczególności Strona w tego typu sprawach jest zwolniona z obowiązku uiszczenia wpisu, a przed sądem nie była reprezentowana przez pełnomocnika.