VI SA/Wa 1928/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Zalewski Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia WSA Mirosława Kowalska Protokolant st. ref. Renata Lewandowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 września 2014 r. sprawy ze skargi D. J. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego oddala skargę Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego (zwaną dalej Komisja Egzaminacyjna II stopnia), który został przeprowadzony w dniach [...] - [...] czerwca 2011 r. uchwałą z dnia [...] stycznia 2012 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania D. J. (zwanej dalej skarżącą lub odwołującą) od uchwały Komisji Egzaminacyjnej Nr [...] do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2011 r. z siedzibą w B. (zwaną dalej Komisją Egzaminacyjną) z dnia [...] lipca 2011 r. w sprawie ustalenia negatywnego wyniku egzaminu radcowskiego skarżącego, działając na podstawie art. 368 ust. 1, ust. 9 i ust. 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm. - dalej także: u.r.p.) w związku z art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej: k.p.a.) - utrzymała w mocy uchwałę organu I instancji. Komisja Egzaminacyjna stwierdziła, że skarżąca z czwartej części (prawo gospodarcze) otrzymała ocenę niedostateczną, co w świetle art. 366 ust. 1 ustawy o radcach prawnych przesądza o negatywnym wyniku z egzaminu radcowskiego. D. J. wniosła na powyższą uchwałę skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia [...] września 2012 r. w sprawie sygn. akt VI SA/Wa 689/12, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej zwanej "p.p.s.a."), uchylił ww. uchwałę z dnia [...] stycznia 2012 r. Z kolei Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej wniesionej przez Komisję Egzaminacyjną II stopnia uchylił powyższy wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że: 1. wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji, decyzja w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego nie jest decyzją wydawaną w ramach uznania administracyjnego, lecz należy ją zakwalifikować do grupy decyzji związanych. 2. Sąd pierwszej instancji nie miał wątpliwości, że zadanie z prawa gospodarczego obciążone było błędem niezastosowania się przez skarżącą do dyspozycji art. 379 § 1 k.s.h., jednakże ani stwierdzony błąd, ani uzasadnienie zaskarżonej uchwały nie przekonały Sądu pierwszej instancji o zasadności negatywnej oceny zadania. Zdaniem NSA, nie wszystkie błędy pracy egzaminacyjnej z poszczególnych części od drugiej do piątej egzaminu radcowskiego popełnione przez osobę zdającą mogą dopuszczać wartościowanie tej pracy w ramach skali określonej w art. 36(4) ust. 10 pkt 1) lit. a) - d) ustawy o radcach prawnych, bowiem stwierdzenie błędu, którego ciężar gatunkowy dyskwalifikuje pracę, skutkować będzie wyłącznie oceną negatywną. Według NSA, taki przypadek miał miejsce w przypadku pracy egzaminacyjnej skarżącej z zakresu prawa gospodarczego. Zaproponowane przez skarżącą rozwiązanie zadania z prawa gospodarczego eliminowało możliwość wystawienia oceny pozytywnej. Oczywiste jest bowiem, że sporządzenie przez radcę prawnego umowy zawierającej wadę powodującą nieważność tej umowy ze względu na wadliwie przyjętą reprezentację strony, nie tylko czyni całą umowę (mimo nawet jej dalszych prawidłowych zapisów) bezwartościową dla stron, lecz przede wszystkim podważa profesjonalizm autora. W każdym przypadku jest to umowa niezgodna z oczekiwaniem klienta, który zleca jej sporządzenie, a więc umowa, która nie uwzględnia interesu strony reprezentowanej przez osobę zdającą egzamin. Nawiązując w tym miejscu do nie do końca jasnego stwierdzenia Sądu pierwszej instancji, że poszczególne uchybienia powinny być oceniane przy zastosowaniu kryteriów przypisanych dla każdej z poszczególnych ocen, należy podkreślić, iż w sytuacji gdy rozwiązanie zadania nie uwzględnia podstawowego kryterium oceny z art. 36(5) ust. 2 ustawy o radcach prawnych, jakim jest zabezpieczenie interesu reprezentowanej strony, rozważanie dokonywania oceny w sposób wskazany przez Sąd pierwszej instancji jest niecelowe. Naczelny Sąd Administracyjny przypomniał, że wypowiadał się już w kwestii oceny pracy z określonej części egzaminu radcowskiego, gdzie proponowane rozwiązanie nie zabezpiecza interesu strony reprezentowanej przez zdającego egzamin i stwierdził, że nawet poprawne rozwiązanie zadania pod względem formalnym i materialnoprawnym, nieuwzględniające interesu strony, którą zgodnie z zadaniem zdający egzamin reprezentuje, świadczy o braku przygotowania do należytego wykonywania zawodu radcy prawnego (zob. m.in. wyroki NSA: z dnia 8 sierpnia 2012 r. o sygn. akt II GSK 1037/12 oraz z dnia 10 grudnia 2013 r. o sygn. akt II GSK 1340/12). NSA podzielił w pełni wyrażony we wskazanych orzeczeniach pogląd, że ocenę pozytywną może otrzymać tylko takie rozwiązanie, które jest poprawne pod względem formalnym, materialnoprawnym i uwzględnia interes strony reprezentowanej przez osobę zdającą. Dokonując oceny pracy egzaminacyjnej, egzaminatorzy i komisja egzaminacyjna podejmująca uchwałę o wyniku egzaminu, muszą rozważyć ciężar gatunkowy błędów popełnionych przez osobę zdającą i ocenić je w perspektywie wypełnienia przez pracę wszystkich kryteriów oceny wskazanych w art. 36(5) ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Jak już zostało powiedziane, nieuwzględnienie interesu reprezentowanej strony jest błędem szczególnym i - w ocenie Naczelnego Sąd Administracyjnego - dyskwalifikującym pracę osoby starającej się o uzyskanie uprawnień radcy prawnego. Nie można przecież tracić z pola uwagi przyjętego w art. 2 ustawy o radcach prawnych zasadniczego celu świadczonej przez radców prawnych pomocy prawnej, to jest ochrony prawnej interesów podmiotów, na których rzecz pomoc jest świadczona. W świetle wskazanego przepisu, zrozumiałe i wręcz oczywiste wydaje się umieszczenie w art. 36(5) ust. 2 ustawy o radcach prawnych - jako jednego z kryteriów oceny rozwiązania zadania z części od drugiej do piątej egzaminu radcowskiego - rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony reprezentowanej przez zdającego. Sporządzenie przez osobę zdającą egzamin radcowski umowy sprzedaży obarczonej wadą nieważności, czy choćby nieskuteczności, pozostaje na tyle w kolizji z obowiązkiem zabezpieczenia interesu strony zlecającej sporządzenie takiej umowy, że nie można przyjąć, iż zostało spełnione kryterium przewidziane w art. 36(5) ust. 2 ustawy o radcach prawnych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Komisja Egzaminacyjna II stopnia, aprobując negatywny wynik egzaminu radcowskiego ze względu na negatywną ocenę z części czwartej tego egzaminu, wystarczająco obszernie omówiła rozwiązany przez skarżącą casus i wystarczająco jasno wyjaśniła swoje stanowisko, zgadzając się z egzaminującymi, że sporządzenie umowy nieważnej jest istotnym błędem pracy egzaminacyjnej. Trudno wymagać większej precyzji w uzasadnieniu negatywnej oceny pracy skarżącej, jeśli organ stwierdza: "skoro bowiem egzaminowana przyjęła, że spółkę akcyjną przy umowie zawieranej z jej członkiem zarządu, może reprezentować dwóch pozostałych członków zarządu, to tym samym dała wyraz nieznajomości przepisów prawa, a w konsekwencji sporządziła umowę, która może być uznana za bezwzględnie nieważną wobec naruszenia art. 379 § 1 k.s.h. Przy tak poważnym błędzie brak jest podstaw do wystawienia oceny pozytywnej za pracę z prawa gospodarczego (...)". W takiej sytuacji nie było potrzeby wyważania pozytywnych i negatywnych elementów pracy egzaminacyjnej z danej części egzaminu, bowiem - wobec stwierdzonego błędu - nawet pozytywne elementy pracy nie mogły wpłynąć na wystawienie oceny pozytywnej. 3. Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił również przekonania Sądu pierwszej instancji, że organ odwoławczy winien był obszerniej odnieść się do zawartych w odwołaniu zarzutów związanych z wynikami innych zdających, którzy - jak twierdziła skarżąca - popełnili taki sam błąd jak strona niniejszego postępowania, a ich prace nie zostały ocenione negatywnie (co w konsekwencji mogło naruszać art. 8 k.p.a. oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Jeśli w sprawie nie ma wątpliwości, że rozwiązanie zadania egzaminacyjnego musiało uzyskać wynik negatywny, to nie można - powołując się na zasadę równości - oczekiwać, że taka praca zostanie inaczej oceniona. Ewentualny błąd, jaki popełnił organ w innej sprawie, nie może w żaden sposób rzutować na wynik w sprawie poddanej kontroli sądowej. W konsekwencji, brak wystarczającego odniesienia się przez organ do argumentów skarżącej związanych z odmienną oceną innych prac - nie stanowi naruszenia procedury, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy i skutkować uwzględnieniem skargi. Jednocześnie za niezasadne uznał Naczelny Sąd Administracyjny pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej. Przede wszystkim, w ocenie NSA, Sąd pierwszej instancji nie naruszył art. 106 § 3 i art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie uwzględnił w niniejszej sprawie wniosku skarżącej o przeprowadzenie dowodu z prac egzaminacyjnych innych zdających oraz nie dokonał żadnych ustaleń na podstawie tychże nieuwzględnionych dowodów. Zalecenia Sądu pierwszej instancji, wskazujące na potrzebę dokonania przez organ administracji ustaleń w tym zakresie, było wynikiem błędnej (i skutecznie podważonej w skardze kasacyjnej) oceny, że sprawa nie została wystarczająco wyjaśniona przez organ. Z kolei zarzut naruszenia prawa materialnego sformułowany w punkcie 5 petitum skargi kasacyjnej tj. naruszenie przepisów art. 36(4) ust. 10 i art. 36(5) ust. 2 ustawy o radcach prawnych w związku z art. 379 § 1 k.s.h. poprzez błędną ich wykładnię, polegającą na uznaniu, że sporządzenie projektu nieważnej umowy wraz z pozostałymi mankamentami pracy skarżącej z części czwartej egzaminu radcowskiego, upoważniało Komisję Egzaminacyjną II stopnia do przyznania tej pracy oceny pozytywnej, zdaniem NSA został postawiony nieprawidłowo, ponieważ sposób naruszenia wskazuje na błędne zastosowanie powołanych przepisów a nie ich błędną wykładnię. Ponownie rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Dokonując oceny zasadności skargi należy w pierwszej kolejności zauważyć, że niniejsza sprawa jest po raz drugi przedmiotem osądu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, któremu Naczelny Sąd Administracyjny przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wobec tego przypomnieć należy, że Sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, nie ma całkowitej swobody przy wydawaniu nowego orzeczenia, związany jest bowiem wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny, o czym stanowi przepis art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. zwanej dalej p.p.s.a.). Przy czym wykładnia prawa obejmuje zarówno prawo materialne, jak i prawo procesowe. Nie można zatem oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Przytoczony wyżej przepis determinuje więc postępowanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który nie posiada już, swobody w zakresie wykładni prawa, jak również nie może dokonać odstępstw od wskazań co do dalszego postępowania. Uwzględniając powyższe należy wskazać, że skarga D. J. nie zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie, Komisja II stopnia uznała, że praca egzaminacyjna skarżącej z czwartej części egzaminu radcowskiego (prawo gospodarcze) nie zasługuje na ocenę pozytywną w związku z powyższym ustaliła, że D. J. uzyskała negatywny wynik egzaminu radcowskiego, gdyż zgodnie z art. 36 (6) ust. 1 ustawy o radcach prawnych, pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego, otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną. Stosownie do art. 36(5) ust. 2 ustawy o radcach prawnych oceny rozwiązań każdego z zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji oraz poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, który zgodnie z zadaniem reprezentuje. Zdaniem Sądu, analiza uzasadnienia ocen cząstkowych a następnie zaskarżonej uchwały prowadzi do wniosku, że dokonując oceny pracy skarżącej kierowano się wskazówkami zawartymi w art. 36(5) ust. 2 ustawy o radcach prawnych, indywidualizując je w ramach tejże pracy egzaminacyjnej. W ocenie Sądu, zaskarżona uchwała zapadła po wszechstronnym i wnikliwym zbadaniu wszystkich okoliczności sprawy. Również jej uzasadnienie jest zgodne z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Według Sądu w niniejszej sprawie zostały ustalone wszelkie okoliczności istotne z punktu widzenia przepisów prawa materialnego. W uzasadnieniu uchwały organ podał przesłanki podjętego rozstrzygnięcia, a przytoczona na ten temat argumentacja odnosi się do istotnych w sprawie okoliczności faktycznych i prawnych. Wobec zarzutu skargi, przekroczenia granic uznania administracyjnego, w ślad za Naczelnym Sądem Administracyjnym należy wskazać, że uchwała w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego nie ma charakteru uznaniowego, co wpływa na zakres kontroli sądowoadministracyjnej takiego rozstrzygnięcia. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, ocena pracy skarżącej z prawa gospodarczego została dokonana przez pryzmat wymagań określonych w art. 36(5) ust. 2 ustawy o radcach prawnych, uzasadniona w sposób jasny i wystarczający i nie naruszała zasady swobodnej oceny. W uzasadnieniu zaskarżonej uchwały przytoczono w sposób drobiazgowy mankamenty tejże pracy egzaminacyjnej, stąd nie ma potrzeby powtarzania ich w tym miejscu. Należy zgodzić się z organem, że zaproponowany przez skarżącą sposób rozwiązania przedmiotowego kazusu z prawa gospodarczego świadczy o nieodpowiednim zabezpieczeniu interesów osób, które zgodnie z zadaniem egzaminacyjnym D. J. miała reprezentować. Osoba zdająca egzamin radcowski ma zabezpieczyć interesy strony, którą zgodnie z kazusem egzaminacyjnym reprezentuje. Oznacza to, że w razie dostrzeżonych rozbieżności w doktrynie i orzecznictwie odnośnie danego problemu prawnego zdający powinien uzasadnić przyjęty sposób rozstrzygnięcia sprawy, wskazując z jakich powodów uznaje, że przyjęte rozwiązanie byłoby najlepsze dla jego hipotetycznego mocodawcy. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżąca wybrała taki sposób rozwiązania problemu, który w praktyce może wywoływać wątpliwości, co do swej ważności lub skuteczności. Mając powyższe na względzie, zasadnie organ uznał, że interes podmiotów, które zgodnie z zadaniem egzaminacyjnym zdająca miała reprezentować nie został we właściwy sposób zabezpieczony. Skoro zdanie egzaminu radcowskiego ma uprawniać do wykonywania zawodu, sposób rozwiązania przyjęty przez egzaminowanego powinien odpowiadać wymogom przepisów prawa, aby mógł funkcjonować w obrocie prawnym, jako środek skuteczny, możliwie maksymalnie przy tym zabezpieczając interesy strony reprezentowanej zgodnie z treścią zadania egzaminacyjnego. Celem egzaminu zawodowego - radcowskiego - jest przede wszystkim sprawdzenie przygotowania prawniczego osoby przystępującej do tego egzaminu pod względem zdolności do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. W tej sprawie organ wyważył pozytywne i negatywne elementy ocenianej pracy, czego wyrazem jest treść uzasadnienia zakwestionowanej uchwały. Komisja oceniła stwierdzone mankamenty pracy - jako istotne - z czym należy się zgodzić. W postępowaniu dotyczącym ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego obowiązkiem organów administracyjnych jest ochrona interesu publicznego, który w tym wypadku należy rozumieć, jako zapewnienie możliwości wykonywania zawodu zaufania publicznego przez osoby do tego należycie przygotowane. Prowadzenie przez radcę prawnego praktyki zawodowej wymaga posiadania odpowiedniej wiedzy teoretycznej oraz umiejętności praktycznych, dających gwarancję należytego wykonywania zawartych zobowiązań, tzn. wykonywania ich zgodnie z określonymi standardami merytorycznymi. Egzamin zawodowy stanowi formę weryfikacji umiejętności zawodowych kandydata na radcę prawnego. W zależności od stopnia przygotowania do wykonywania omawianego zawodu przez osobę przystępującą do egzaminu wynik egzaminu powinien być jeden, pozytywny albo negatywny, przy czym tylko spełnienie wszystkich ustawowych kryteriów zaproponowanego rozwiązania uprawnia oceniających do przejścia do skali ocen pozytywnych (od celującej do dostatecznej) - tak: Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanym wyżej wyroku z dnia 13 lutego 2014 r. W niniejszej sprawie rozwiązanie zadania egzaminacyjnego przez skarżącą, nie mogło być uznane za poprawne w świetle kryteriów określonych w art. 36(5) ust. 2 ustawy o radcach prawnych, co wykazano w zaskarżonej uchwale. Mając na uwadze powyższe, skargę D. J. należało oddalić na podstawie art. 151 p.p.s.a. jako, że była pozbawiona usprawiedliwionych podstaw.