VI SA/Wa 758/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Śliwińska (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Zdzisław Romanowski Sędzia WSA Halina Emilia Święcicka Protokolant st. sekr. sąd. Iwona Sumikowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lipca 2012 r. sprawy ze skargi M. S. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego oddala skargę M.S. (dalej też jako skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (dalej też jako Komisja Odwoławcza) z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...]. Zaskarżoną uchwałą Komisja Odwoławcza utrzymała w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego (w 2011 r.) z siedzibą w K. z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] stwierdzającą, iż skarżący uzyskał negatywny wynik z egzaminu radcowskiego. Jako podstawę prawną Komisja Odwoławcza wskazała art. 368 ust. 1, 9 i 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jednolity Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm., dalej też jako urp) w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej też jako k.p.a.). Do wydania zaskarżonej uchwały doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: W dniach od [...] do [...] czerwca 2011r. skarżący przystąpił do egzaminu radcowskiego na podstawie art. 361 ust 1 urp przed Komisją Egzaminacyjną do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w K. powołaną zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości nr [...] z dnia [...] maja 2010r. Po sprawdzeniu testu z pierwszej części egzaminu oraz po dokonaniu oceny każdego z zadań z części drugiej do piątej egzaminu, Komisja Egzaminacyjna ustaliła, że: - z pierwszej części egzaminu radcowskiego, składającego się ze 100 pytań testowych, skarżący otrzymał 84 punkty – ocenę dobrą; - z drugiej części egzaminu radcowskiego – ocenę dobrą; - z trzeciej części egzaminu radcowskiego – ocenę niedostateczną; - z czwartej części egzaminu radcowskiego – ocenę dobrą; - z piątej części egzaminu radcowskiego – ocenę dostateczną. Zadanie z trzeciej części egzaminu radcowskiego – zadanie z zakresu prawa cywilnego, wymagało od skarżącego, przyjmującego rolę pełnomocnika powódki, sporządzenie na podstawie akt sprawy, apelacji albo w przypadku uznania, że brak jest podstaw do jej sporządzenia, opinii prawnej o braku podstaw do sporządzenia apelacji. Podstawą zadania był wyrok Sądu Rejonowego w R. z dnia [...] kwietnia 2011r. w sprawie o zasądzenie od pozwanego M.S.A. kwoty 53.100 (pięćdziesięciu trzech tysięcy stu) złotych wraz z ustawowymi odsetkami od kwot: 33.100 (trzydziestu trzech tysięcy stu) złotych od [...] maja 2008r. do dnia zapłaty oraz 20.000 (dwudziestu tysięcy) złotych od dnia wytoczenia powództwa do dnia zapłaty tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznana krzywdę. Ponadto powódka wniosła o ustalenie odpowiedzialności pozwanego na przyszłość za skutki wypadku z dnia [...] marca 2007r. oraz o zasądzenie kosztów procesowych, w tym kosztów zastępstwa radcowskiego. Pozwany po przeprowadzeniu postępowania likwidacyjnego, przyznał powódce kwotę 11.500 (jedenastu tysięcy pięciuset) złotych tytułem zadośćuczynienia oraz odszkodowanie w kwocie 6126,75 (sześciu tysięcy stu dwudziestu sześciu złotych siedemdziesięciu pięciu groszy) złotych, która następnie pomniejszył o 40% w wskutek ustalenia takiego stopnia przyczynienia się powódki do zaistniałego wypadku. Zdaniem powódki, otrzymana od pozwanego kwota była rażąco niska, z uwagi na rodzaj i zakres obrażeń ciała, rozstrój zdrowi i ich skutki, uwzględniając zatem wypłaconą przez pozwanego kwotę 6900 (sześciu tysięcy dziewięciuset) złotych, do zapłaty zdaniem powódki pozostało 53100 (pięćdziesiąt trzy tysiące sto) złotych. W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie kosztów procesu. Powyższe uzasadnił faktem, iż uszczerbek na zdrowiu powódki został oceniony przez biegłego lekarza oraz powódka przyczyniła się w 40% do powstania wypadku. Sąd w oparciu o opinię biegłego uznał, że powódka w aktywny sposób, poprzez niezachowanie odpowiedniej odległości, pozbawiła się możliwości uniknięcia wypadku i określił stopień przyczynienia się powódki do powstania wypadku na 20%. W związku z powyższym sąd: - zasądził od pozwanego na rzecz powódki tytułem zadośćuczynienia kwotę 33.100 (trzydziestu trzech tysięcy stu) złotych z odsetkami ustawowymi od dnia [...] listopada 2009 r.; - ustalił odpowiedzialność pozwanego na przyszłość za skutki wypadku, jakiemu uległa powódka; - w pozostałej części powództwo oddalił; - nakazał ściągnięcie od pozwanego kwoty 2337,19 (dwóch tysięcy trzystu trzydziestu siedmiu złotych dziewiętnastu groszy) złotych tytułem kosztów sądowych - zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 936 (dziewięćset trzydziestu sześciu) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa radcowskiego. Skarżący sporządził w ramach zadania egzaminacyjnego apelację od części wyroku w zakresie: oddalenia powództwa ponad kwotę 33.100 (trzydziestu trzech tysięcy stu) złotych oraz nie przyznania zwrotu kosztów zastępstwa radcowskiego ponad kwotę 936 (dziewięćset trzydziestu sześciu) złotych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów: - art. 362 Kodeksu cywilnego przez uznanie, iż w przedmiotowej sprawie, mimo współprzyczynienia się w 20% powódki do powstania szkody, bezwzględnie nakazane jest automatyczne matematyczne zmniejszenie odszkodowania, bez rozważenia wszystkich okoliczności danej sprawy przemawiających za zasądzeniem odszkodowania w pełnej kwocie; - art. 455 § 1 Kodeksu cywilnego przez przyjęcie, iż w przedmiotowej sprawie właściwym zadośćuczynieniem za doznaną krzywdę będzie kwota 50.000 (pięćdziesięciu tysięcy) złotych, a nie kwota przynajmniej 60.000 (sześćdziesięciu tysięcy) złotych. Skarżący, w swojej pracy, wniósł o zmianę wyroku I instancji, tak by: powództwo zostało uwzględnione w całości, zasądzono koszty zastępstwa procesowego w kwocie 3.600 (trzech tysięcy sześciuset) złotych oraz zasądzono od pozwanego na rzecz powódki koszty postępowania apelacyjnego – koszty zastępstwa procesowego w kwocie 2.700 (dwóch tysięcy siedmiuset) złotych. W uzasadnieniu do wniesionej apelacji skarżący podniósł, że pomimo zaistnienia współprzyczynienia się powódki do powstania szkody, nie było uzasadnione zmniejszanie zadośćuczynienia w jakimkolwiek stopniu. Wspomniane zmniejszenie wynika z błędnego zrozumienia przepisu 362 k.c., gdyż ustalone przyczynienie jest warunkiem wstępnym, od którego w ogóle zależy możliwość rozważania zmniejszenia odszkodowania i nie jest bezpośrednim matematycznym wyznacznikiem zakresu zmniejszenia. Skarżący podniósł, że choć omijanie samochodu przez powódkę było nieprawidłowe, to stopień jej winy to tylko 20%, a rozmiar doznanych przez nią krzywd jest niewspółmiernie większy, w związku z tym zasadne jest przyznanie jej zadośćuczynienia bez pomniejszania. Odnosząc się do drugiego z podniesionych w apelacji zarzutów skarżący powołał się na nieadekwatność kwoty 50.000 (pięćdziesięciu tysięcy) złotych do wielkości krzywd poniesionych przez powódkę, potrzeby podlegania przez nią stałej opiece, sędziwego wieku oraz braku rokowań na poprawę stanu zdrowia powódki. Praca skarżącego z zakresu prawa cywilnego została sprawdzona przez dwóch egzaminatorów: radcę prawnego D. L. oraz sędziego Sądu Okręgowego w K. S. M. Oboje egzaminatorzy wystawili jej ocenę niedostateczną – 2. Pierwszy z egzaminatorów w sporządzonym przez siebie uzasadnieniu do oceny cząstkowej zauważył: brak zachowania wymogów formalnych do wniesienia apelacji; nieprawidłowe oraz niekompletne sformułowanie zarzutów i wniosków; błędne zastosowanie przepisów prawa materialnego i procesowego; brak podniesienia zarzutów w zakresie uchybień Sądu, m.in. w zakresie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.; brak wskazania na uchybienia Sądu w zakresie podstawy faktycznej; na dokonanie przez Sąd błędnej oceny opinii biegłego, która nie pozwalała na ustalenie przyczynienia się powódki do powstania szkody; brak zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.; brak powołanie zarzutu naruszenia art. 481 § 1 k.p.c.; brak prawidłowej interpretacji przepisów prawa. Zdaniem egzaminatora praca jest niepoprawna, jej styl lakoniczny, interes strony reprezentowanej nieuwzględniony i brak jest podstaw do uwzględnienia takiej apelacji. Drugi z egzaminatorów wskazał, że: podstawowe wymogi formalne apelacji zastały spełnione; nie zaskarżono rozstrzygnięcia w zakresie daty naliczania odsetek; nie zarzucono błędu w ustaleniach faktycznych sądu co do przyczynienia się powódki do wypadku, co wyklucza uwzględnienia apelacji. Język, styl oraz staranność pracy zostały oceniono jako przeciętne. Oboje egzaminatorzy uznali, iż poziom pracy z zakresu prawa cywilnego wykazuje, że zdający nie legitymuje się w tej dziedzinie przygotowaniem prawniczym pozwalającym na samodzielne i należyte wykonywanie zawodu radcy prawnego w rozumieniu art. 364 ust 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych. W związku z powyższymi ocenami cząstkowymi, uchwałą nr [...] z dnia [...] lipca 2011r. Komisja Egzaminacyjna do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego (w 2011 r.) z siedzibą w K. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego, zgodnie z art. 366 ust 1 urp stwierdziła, że M. S. uzyskał negatywny wynik z egzaminu radcowskiego, ze względu na uzyskanie negatywnej oceny z trzeciej części egzaminu. Pismem z dnia [...] lipca 2011 r. skarżący wniósł odwołanie od wydanego w jego sprawie rozstrzygnięcia. Uchwale tej zarzucił naruszenie art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych w zw. z art. 87 ust. l Konstytucji RP poprzez niewłaściwe określenie ocen cząstkowych zadania z zakresu prawa cywilnego (tj. trzeciej części egzaminu radcowskiego) na poziomie niedostatecznym, co skutkowało nietrafnym stwierdzeniem o negatywnym wyniku całego egzaminu radcowskiego. Skarżący wskazał, że oceny egzaminatorów są nietrafne, gdyż nie odzwierciedlają wartości jego pracy, a w głównej mierze, wydają się być oparte nie na art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych statuującej kryteria oceny, ale na opublikowanym przez Ministerstwo Sprawiedliwości Opisie Istotnych Zagadnień dla Komisji Egzaminacyjnej do części trzeciej egzaminu radcowskiego, a zwłaszcza na wytycznych określonych w punkcie III. Podkreślił, że Opis Istotnych Zagadnień, w odróżnieniu od ustawy o radcach prawnych, nie jest źródłem powszechnie obowiązującego prawa i może zawierać wytyczne krzywdzące zdających, więc zdaniem skarżącego zasadna była ocena pracy, co najmniej na poziomie dostatecznym, a w efekcie - podjęcie uchwały o uzyskaniu przez skarżącego pozytywnego wyniku z egzaminu radcowskiego, Podniósł, że istnieje sprzeczność w ocenach egzaminatorów, gdyż jeden z egzaminatorów uznał, że w pracy zostały spełnione podstawowe wymogi formalne, a drugi, że nie zostały zachowane wymogi formalne apelacji. Z żadnym z tych stwierdzeń skarżący się nie zgodził, wywodząc, że jego praca zawiera wszystkie wymogi formalne określone w art. 368 i 126 k.p.c. Nie zgodził się również z uwagą że nie zaskarżył rozstrzygnięcia co do "daty naliczania odsetek", jednocześnie przyznając, że "z postawionych zarzutów i uzasadnienia apelacji, w której nie odniosłem się do odsetek, można błędnie takie wrażenie odnieść". Jednocześnie skarżący podkreślił, że brak w jego pracy "zakwestionowania przyczynienia się powódki do wypadku/podniesienia naruszenia przepisów proceduralnych błędu w ustaleniach faktycznych, a wyłącznie zarzucenie naruszenia prawa materialnego (art. 362 i 455 §1 k.c.)" nie jest wystarczającą przyczyną do uznania, iż apelacja sporządzona została z naruszeniem interesów strony reprezentowanej i że wobec tego, egzaminatorzy wadliwie ocenili, że brak byłoby podstaw do uwzględnienia tak sporządzonej przez niego apelacji. Przyznał, że decyzję o sporządzeniu apelacji z pominięciem zarzutu błędu proceduralnego polegającego na poczynieniu przez sąd wadliwych ustaleń faktycznych dotyczących przyczynienia się powódki do wypadku podjął świadomie, a nie przez brak analizy tego zagadnienia. W odwołaniu wskazał przy tym, że błędnym jest (tak jak uczynił to sąd w kazusie egzaminacyjnym) powoływanie biegłego na okoliczność ponoszenia winy przez strony procesu, bo ocena tej kwestii należy wyłącznie do sądu. Skarżący uważa, że podniesienie zarzutu proceduralnego byłoby nieskuteczne, a wręcz w przypadku wniesienia apelacji przez drugą stronę mogłoby to również doprowadzić do wydania takiej treści orzeczenia przez sąd odwoławczy, w którym sąd II instancji przyjąłby, niekorzystnie dla powódki jako apelującej jeszcze większy stopień przyczynienia się powódki do szkody i w związku z tym obniżyłby kwoty należne już powódce, bo zasądzone przez sąd I instancji. Podkreślił, że apelacja jego autorstwa jest "sporządzona w sposób najlepiej z możliwych uwzględniający interesy reprezentowanej strony, albowiem niezależnie od ustalenia przyczynienia się powódki do wypadku prowadzi do pełnego uwzględnienia podniesionych w pozwie roszczeń". Wreszcie odwołał się do jednego ze zdań z Opisu istotnych zagadnień, z których wynika, że " apelacja winna zmierzać do wydania wyroku reformatoryjnego, co można uwzględnić w ramach stopniowania oceny" i właśnie sporządzona przez niego apelacja zmierza do wydania wyroku reformatoryjnego, co także jego zdaniem powinno rzutować na wysokość oceny końcowej przedmiotowej pracy. W swym odwołaniu podniósł także, że egzaminatorzy nie byli zgodni w zakresie oceny stylu, języka i staranności jego pracy egzaminacyjnej. Jeden z nich bowiem ocenił te elementy jako przeciętne, a drugi - uznał pracę pod tym względem za niepoprawną i napisaną w lakonicznym stylu. Skarżący wskazał, że nigdy wcześniej nie miał trudności w posługiwaniu się w piśmie językiem polskim i uważa te oceny za nieadekwatne do treści swej pracy, która jego zdaniem jest napisana poprawnie pod względem ortograficznym i gramatycznym. Po rozpoznaniu odwołania skarżącego, Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego w dniu [...] stycznia 2012 r. podjęła uchwałę nr [...] o utrzymaniu w mocy zaskarżonej uchwały. Komisja Odwoławcza w uzasadnieniu podniosła, że zdający wprawdzie trafnie sporządził apelację, a nie opinię prawną o niezasadności jej wnoszenia, lecz apelacja ta zawiera istotne uchybienia, które skutkują niemożnością pozytywnej jej oceny. Skarżący przyjął, że z prawidłowo poczynionych przez sąd ustaleń wynika, że jego mocodawczyni przyczyniła się do spowodowania wypadku, a tym samym do szkody, za którą żąda zadośćuczynienia. Oceniła, że stanowisko prezentowane przez zdającego w tej kwestii jest najistotniejszym uchybieniem zarzucanym przedmiotowej pracy egzaminacyjnej. W jej ocenie obowiązkiem skarżącego było, opierając się na orzeczeniach oraz poglądach przedstawicieli doktryny, przedstawić w sporządzonej przez siebie apelacji tego rodzaju argumentację prawną która wskazywałaby, że brak było podstaw do przyjęcia, jakoby powódka przyczyniła się do powstania wypadku, a w konsekwencji do powstania szkody. Zdaniem Komisji Odwoławczej w stanie faktycznym sprawy należało przede wszystkim wprost i jednoznacznie zakwestionować przyjęcie przez sąd, że powódka przyczyniła się do zaistnienia wypadku, gdy w oparciu o dowody zgromadzone w tej sprawie brak było ku takiem założeniu podstaw. Komisja Odwoławcza uznała za zupełnie chybione uwagi zawarte w odwołaniu, że przedstawienie zarzutu obrazy art. 233 §1 k.p.c. w apelacji, mogłoby stanowić swego rodzaju podpowiedź przeciwnikowi procesowemu, który rzekomo mógłby wykorzystać ten zarzut dla ustalenia wyższego niż 20% przyczynienia się powódki do wypadku. Komisja wskazała, że zważywszy na określone w k.p.c. zawite terminy do wniesienia apelacji obowiązujące obie strony procesu, strona przeciwna nie zdążyłaby już skorzystać z tej "podpowiedzi". Organ odnosząc się do pozostałych uchybień dotyczących sporządzonej apelacji dostrzegł, że autor pracy nieprofesjonalnie sformułował zarzuty apelacyjne, przy czym ograniczył je do naruszenia art. 362 k.c. i 455 k.c., natomiast nie wskazał na obrazę art. 233 k.p.c. w kontekście uchybienia sądu w zakresie podstawy faktycznej i prawnej, a także wobec dokonania przez sąd błędnej oceny opinii biegłego. Zdający pominął w ogóle przepisy procedury (także dotyczące kosztów procesu) i nie zarzucił obrazy pozostałych przepisów prawa materialnego, tj. art. 445 § 1 k.c.(wadliwie bowiem wskazał art. 455 k.c. przy uzasadnieniu odnoszącym się w istocie do regulacji wynikającej właśnie z art. 445 § 1 k.c.) oraz art. 481 § 1 k.c. Według Komisji Odwoławczej w stanie faktycznym przedstawionym w zadaniu egzaminacyjnym należało podnieść zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 362 k.c. w zw. z art. 361§ 1 k.c.; art. 445 § 1 k.c.; art. 481 § 1 k.c.; a także naruszenia prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c.; art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 100 k.p.c.; art. 316 § 1 k.p.c. Skarżący w apelacji nie podniósł zdecydowanej większości tych zarzutów, a sformułowanie zarzutów przez niego dostrzeżonych, jest bądź wadliwe bądź mało profesjonalne i nieprecyzyjne. Komisja Odwoławcza dostrzegła także, że oprócz uwag przedstawionych wyżej do zarzutów apelacyjnych, autor pracy nieprofesjonalnie, zbyt lakonicznie i niewłaściwie sformułował wnioski apelacyjne. Jego wyjaśnienia zawarte w odwołaniu, że skoro wnosił o uwzględnienie powództwa w całości to tym samym objął zakresem zaskarżenia także odsetki, nie przekonały organu ze względu na to, że ani we wnioskach apelacyjnych ani w treści uzasadnienia apelacji skarżący nie wskazał konkretnej daty, od której odsetki te powinny zostać zasądzone. Również w odwołaniu nieprecyzyjnie wskazał, że odsetki te powinny zostać zasądzone "w części od [...] maja 2008 roku, a w części od dnia wytoczenia powództwa". Komisja Odwoławcza podkreśliła także, że zdający niewłaściwie sprecyzował zarówno zarzut, jak i wnioski apelacyjne dotyczące orzeczenia o kosztach procesu za I instancję. Nie żądał bowiem podwyższenia kwoty zasądzonej przez sąd I instancji z tytułu kosztów procesu za I instancję, a jedynie wnosił o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 3.600 (trzech tysięcy sześciuset) złotych, mimo, że sąd I instancji zasądził już skarżonym wyrokiem z tego tytułu kwotę 936 (dziewięciuset trzydziestu sześciu) złotych. Mając na uwadze powyższe oraz uznając zarzuty skarżącego w najistotniejszym zakresie za chybione, Komisja Odwoławcza uznała, że brak jest podstaw do uwzględnienia odwołania i podjęła uchwałę o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Na powyższą uchwałę skarżący, za pośrednictwem Komisji Odwoławczej wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej uchwale zarzucił naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w związku z art. 368 ust. 12 urp poprzez nieuwzględnienie odwołania w sytuacji, gdy uchwała nr [...] z dnia [...] lipca 2011 roku Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w K., w sprawie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego narusza art. 365 ust. 2 urp poprzez niewłaściwe określenie ocen cząstkowych zadania z trzeciej części egzaminu radcowskiego - zakresu prawa cywilnego na poziomie niedostatecznym, co skutkowało, zdaniem skarżącego, nietrafnym stwierdzeniem o negatywnym wyniku całego egzaminu radcowskiego. Ponadto skarżący zarzucił, iż uchwała podjęta została na podstawie przepisów ustawy o radcach prawnych z dnia 6 lipca 1982 r., które naruszają: - art. 65 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 1 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż wynikiem zaskarżonej uchwały jest ograniczenie skarżącemu, w sposób niezgodny z Konstytucją (bo w drodze środka nieadekwatnego/nieproporcjonalnego do osiągnięcia celu polegającego na zapewnieniu sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu radcy prawnego w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony, tj. postawienia wymogu w art. 23 w związku z art. 24 ust. 1 pkt 6 i ust. 2 ustawy o radcach prawnych uprzedniego uzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu radcowskiego), przysługującej mu wolności wyboru i wykonywania zawodu radcy prawnego, - art. 56 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004r., Nr 90, poz. 864/2) w związku z art. 15 ust. 1 i 2 oraz art. 16 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (2007/C 303/01) poprzez wprowadzenie ograniczenia podjęcia działalności gospodarczej w zakresie zawodu radcy prawnego chcącego świadczyć usługi na terytorium RP także na rzecz podmiotów pochodzących z innych niż Polska Państw Członkowskich Unii Europejskiej w postaci wymogu określonego w art. 24 ust. 1 pkt 6 i ust. 2 ustawy o radcach prawnych uzyskania pozytywnego wyniku egzaminu radcowskiego, choć spełnione są przesłanki zawarte w art. 24 ust. 1 pkt 1-5 ustawy o radcach prawnych i istnieje regulacja prawna art. 22 7 ust. 1 ustawy o radcach prawnych wymuszająca podleganie przez osobę wykonującą zawód radcy prawnego obowiązkowemu ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu czynności radcy prawnego, co stanowi środek niespełniający testu proporcjonalności, a godzący w prawidłowe funkcjonowanie wspólnotowego jednolitego rynku oraz w wolność wyboru zawodu i prowadzenia działalności gospodarczej zagwarantowanych w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej. W związku z powyższymi zarzutami skarżący wniósł o: − uchylenie zaskarżonej uchwały; − przedstawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu, w trybie art. 193 Konstytucji RP, pytania prawnego co do zgodności ustawy o radcach prawnych z Konstytucją w zakresie w jakim art. 23 w związku z art. 24 ust. 1 pkt 6 i ust. 2 ustawy o radcach prawnych uzależnia wpis na listę radców prawnych, od uzyskania pozytywnego wyniku egzaminu radcowskiego w sytuacji, gdy negatywny wynik egzaminu radcowskiego (zgodnie z art. 36 6 ust. 1 ustawy o radcach prawnych) wynika z negatywnej oceny tylko jednej z pięciu części egzaminu radcowskiego; − zwrócenie się, w trybie art. 267 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pytaniem prejudycjalnym, czy wykładnia art. 56 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004r., Nr 90, poz. 864/2) w związku z art. 15 ust. 1 i 2 oraz art. 16 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (2007/C 303/01) dopuszcza wprowadzanie przez przepisy kraju członkowskiego tak restrykcyjnych, jak zawarte w ustawie z dnia 6 lipca 1982 roku o radcach prawnych (Dz. U. z 2010r, Nr 10, poz.65), ograniczenia w uzyskaniu tytułu radcy prawnego i podjęcia wykonywania tego zawodu regulowanego, a szczególności czy środek w postaci uprzedniego uzyskania pozytywnego wyniku egzaminu radcowskiego jest dopuszczalnym ograniczeniem nadającym się do zmniejszenia ryzyka poniesienia szkody przez potencjalnych mandantów. − zasądzenie od Komisji Egzaminacyjnej II stopnia do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego na rzecz skarżącego kosztów postępowania sądowego według norm przepisanych. Skarżący uznał uchwałę Komisji Odwoławczej za naruszającą prawo, gdyż praca z trzeciej części egzaminu - prawa cywilnego stała, zdaniem zdającego, na wystarczająco wysokim poziomie, aby została oceniona na poziomie co najmniej dostatecznym i zamiast utrzymania w mocy uchwały nr [...] z dnia [...] lipca 2011r. Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w K., prawidłowym postępowaniem było jej uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez podjęcie uchwały w sprawie ustalenia pozytywnego wyniku egzaminu radcowskiego, złożonego w dniach od [...] do [...] czerwca 2011 roku. Skarżący wniósł o potraktowanie odwołania wniesionego do Komisji Odwoławczej za integralną część skargi, uargumentował jednak w kilku punktach wniesioną skargę. Odniósł się do głównej przyczyny niedostatecznej oceny pracy z części trzeciej egzaminu, czyli uznania ustalenia sądu I instancji co do przyczynia się powódki do zaistnienia zdarzenia wywołującego szkodę i przez to działania na szkodę powódki. Wedle twierdzeń skarżącego, z dowodów zebranych sprawie jasno wynikało nie zachowanie przez powódkę wymaganego odstępu od pojazdu co świadczy o przyczynieniu się jej do powstania szkody. Zdaniem skarżącego nie wypadało w apelacji podnosić argumentów braku przyczynienia się powódki do powstania szkody, gdyż godzą one w rzetelność i uczciwość jaką swoją osobą powinien reprezentować radca prawny. Z tego powodu jedyną możliwością pełnego pokrycia szkody było powołanie zarzutu naruszenia prawa materialnego. Skarżący stwierdził, że ocena jakoby nie zaskarżył okresu naliczania odsetek, wydaje mu się nie do końca odzwierciedlać treść jego pracy; jednak przyznaje, że z postawionych zarzutów i uzasadnienia apelacji, w której nie odniósł się do odsetek, można błędnie takie wrażenie odnieść. Zdaniem skarżącego o zakresie zaskarżenia decydują nie zarzuty i uzasadnienie apelacji, lecz dokonane na pierwszej stronie apelacji wskazanie zaskarżanej części wyroku oraz wniosek o zmianę orzeczenia. Stwierdził on również, iż określeniu przez niego zakresu zaskarżenia oraz wniosków o zmianę wyroku nie brak odpowiedniej precyzji, gdyż odpowiednio skonstruowane odesłania prowadza do uniknięcia przepisywania tekstu oraz zaistnienia ewentualnej pomyłki. W wyniku powyższego skarżący stwierdził, iż poziom merytoryczny jego pracy, wziąwszy pod uwagę ograniczony czas na egzaminie, daje wystarczający obraz umiejętności prawniczych do wydania oceny pozytywnej. Na poparcie swojego wniosku o przedstawienie pytania prawnego Trybunałowi Konstytucyjnemu, skarżący stwierdził, że ustawa o radcach prawnych poprzez wprowadzenie wymogu zdania egzaminu radcowskiego narusza jego konstytucyjną wolność wyboru i wykonywania zawodu. W opinii skarżącego egzamin ten nie jest w stanie sprawdzić kwalifikacji egzaminowanego i jest środkiem nieadektwatnym, surowym i uzależniającym zdanie go od uzyskania pozytywnej oceny ze wszystkich części, nawet w przypadku gdy średnia arytmetyczna wszystkich ocen może być pozytywna. Skarżącego zdziwiło również, iż wspomniany egzamin jest surowy względem osób, które na edukacje prawniczą poświęciły już co najmniej 8,5 roku i najczęściej pracują w kancelariach prawniczych. Ponadto konieczność uzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu radcowskiego przez osoby, które odbyły aplikacje radcowską jest, zdaniem skarżącego niezgodny z art. 65 ust 1 w związku z art. 17 ust 1 i art 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, ze względu na brak miarodajności i brak podstaw do weryfikacji czy osoba, która ukończyła aplikację radcowską spełnia warunki do wykonywania tego zawodu. Zdaniem skarżącego środek w postaci egzaminu radcowskiego w obecnej formie jest obowiązkiem przekraczającym dopuszczalne stopień uciążliwości dla jednostki (pragnącej skorzystać z uprawnienia do swobodnego wykonywania działalności gospodarczej), w stosunki do rangi chronionego interesu publicznego. Identyczne jak przytoczone powyżej argumenty przemawiają również zdaniem skarżącego za koniecznością zwrócenia się, w trybie art. 267 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pytaniem prejudycjalnym, czy wykładnia art. 56 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004r., Nr 90, poz. 864/2) w związku z art. 15 ust. 1 i 2 oraz art. 16 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (2007/C 303/01) dopuszcza wprowadzanie przez przepisy kraju członkowskiego tak restrykcyjnych, jak zawarte w ustawie z dnia 6 lipca 1982 roku o radcach prawnych (Dz. U. z 2010r, Nr 10, poz.65), ograniczenia w uzyskaniu tytułu radcy prawnego i podjęcia wykonywania tego regulowanego zawodu, a w szczególności, czy środek w postaci uprzedniego uzyskania pozytywnego wyniku egzaminu radcowskiego przez osoby, które chcą zacząć wykonywać zawód radcy prawnego po ukończeniu studiów prawniczych i bezpośrednio po zakończeniu aplikacji radcowskiej jest dopuszczalnym ograniczeniem nadającym się do zmniejszenia ryzyka poniesienia szkody przez potencjalnych klientów wskutek nienależytego wykonywania zawodu radcy prawnego, który to jest chroniony obowiązkowym ubezpieczeniem od odpowiedzialności cywilnej. Skarżący uznał, że środek w postaci wymogu zdania egzaminu radcowskiego jest nieproporcjonalny i godzi w jego prawo podstawowe, które zdaniem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości ma pierwszeństwo przed swobodami jednolitego rynku, a ponadto nie jest on konieczny do ochrony interesu publicznego. W odpowiedzi na skargę M. S., dnia [...] kwietnia 2012r. Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpatrywania odwołań od wyników egzaminu radcowskiego wniosła o oddalenie skargi. Organ podtrzymał swe wcześniejsze stanowisko o błędnie sformułowanych, w sporządzonej przez skarżącego apelacji, zarzutach oraz wnioskach apelacyjnych, a także o braku pogłębienia przez skarżącego w jego pracy argumentacji. W odniesieniu do niekonstytucyjności ograniczenia w dostępie do wykonywania zawodu radcy prawnego, organ wskazał, że w przypadku prawa do wykonywania zawodu dopuszcza się ograniczenia. W związku z tym organ wniósł o nieuwzględnienie wniosków dotyczących przedstawienia pytania prawnego Trybunałowi Konstytucyjnemu i pytania prejudycjalnego Trybunałowi Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jako mniemających jakiegokolwiek uzasadnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle przepisów art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy te kontrolują zaskarżone akty lub czynności z zakresu administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, to jest z przepisami prawa materialnego i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznoprawnego z daty ich podjęcia. Ponadto w świetle art. 134 § 1 ww. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (ppsa) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga w tej sprawie podlega oddaleniu, gdyż zaskarżona uchwała nie narusza prawa. Skarżący nie zgodził się z ustalonym uchwałą Komisji Egzaminacyjnej negatywnym wynikiem egzaminu radcowskiego, któremu został poddany w dniach od [...] do [...] czerwca 2011 r., kwestionując prawidłowość oceny z części trzeciej egzaminu (prawo cywilne), z której otrzymał ocenę niedostateczną. Zarzuty skarżącego w tym względzie determinowały zatem zakres rozpatrzenia tej sprawy w II instancji przez Komisję Odwoławczą, jak i obecnie określają ramy kontroli sądowoadministracyjnej w sprawie, a to z uwagi na fakt, że innych – pozytywnych ocen, uzyskanych z pozostałych części egzaminu, skarżący nie kwestionuje. Szczegółowy tryb składania egzaminu radcowskiego został uregulowany w przepisach art. od 36 do 369 urp oraz w rozporządzeniu wykonawczym Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 kwietnia 2009 r. w sprawie zespołu do przygotowania zestawu pytań testowych oraz zadań na egzamin radcowski (...) - Dz. U. Nr 70, poz. 606, wydanym na podstawie art. 36 ust. 12 ustawy o radcach prawnych (urp). Wynik egzaminu radcowskiego ustalany jest w drodze uchwały Komisji Egzaminacyjnej (art. 366 ust. 2 ustawy), od której przysługuje zdającemu odwołanie do Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości (Komisji Odwoławczej). Do postępowania przed Komisją Odwoławczą stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (kpa), co pozwala traktować uchwały tej Komisji jak decyzje administracyjne (por. art. 368 ust. 1 i 12 urp). W wyniku rozpoznania sprawy Komisja Odwoławcza podejmuje uchwałę ostateczną, biorąc pod uwagę cały materiał dowodowy, w tym oceny egzaminatorów. Jest przy tym uprawniona do samodzielnej oceny pracy pisemnej zdającego w oparciu o ten materiał. Czyni to w warunkach swoistego luzu decyzyjnego, który jest związany z oceną stanu faktycznego i zasadą swobodnej oceny dowodów stan ten wyczerpujących. W tym sensie rozstrzygnięcie tego organu w kwestii ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego należy postrzegać w kategoriach charakterystycznych dla administracyjnego uznania. Ma to istotne znaczenie dla sądowej kontroli takich rozstrzygnięć, która ogranicza się w tej sytuacji do zbadania, czy na bazie materiału dowodowego sprawy organ wyczerpująco uzasadnił swoje stanowisko dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami i w świetle obowiązujących przepisów miał prawo postąpić w sprawie tak jak postąpił. Zdaniem Sądu materiał dowodowy sprawy - praca pisemna skarżącego z części trzeciej egzaminu radcowskiego oceniona stosownie do mających zastosowanie w objętych nią kwestiach faktycznoprawnych przepisów prawa oraz poglądów orzecznictwa i doktryny - został prawidłowo uwzględniony i rozpatrzony w ustaleniach organu, zgodnie z regułami postępowania administracyjnego wyrażonymi w przepisach art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 kpa, służąc wyjaśnieniu stanu faktycznego w zakresie uzasadniającym zaskarżoną uchwałę. Należy przy tym odnotować sformalizowany tryb podjęcia tej uchwały. Mianowicie, zgodnie z przepisami § 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (Dz. U. Nr 164, poz. 1314 ze zm.), regulującymi zasady funkcjonowania Komisji Odwoławczej, odwołanie od uchwały pierwszoinstancyjnej jest zawsze przedmiotem opinii dotyczącej zasadności zarzutów odwołania, którą sporządza wyznaczony członek komisji, ale jej przyjęcie jest wynikiem głosowania wszystkich członków, poprzedzonego dyskusją. Tryb ten gwarantuje pełne rozpoznanie zarzutów odwołania i należytą ich ocenę. Opinię w sprawie odwołania skarżącego od uchwały Komisji Egzaminacyjnej z dnia [...] lipca 2011 r. sporządziła SSA J.G. Została ona przestawiona na posiedzeniu Komisji Odwoławczej w dniu [...] stycznia 2012 r. i była przedmiotem dyskusji członków, którzy jednogłośnie poparli tę opinię i opowiedzieli się za niepodwyższaniem oceny, uzyskanej przez skarżącego z pracy egzaminacyjnej, zakwestionowanej w odwołaniu. Ostatecznie Komisja Odwoławcza jednogłośnie podjęła ww. uchwałę [...] stycznia 2012 r. o nieuwzględnieniu odwołania i utrzymaniu w mocy zaskarżonej odwołaniem uchwały Komisji Egzaminacyjnej. W uzasadnieniu uchwały Komisja Egzaminacyjna II stopnia przedstawiła zarzuty i argumenty strony podniesione w odwołaniu, a następnie odniosła się do nich w dalszej części rozważań. Sporządzając uzasadnienie uchwały Komisja Egzaminacyjna II stopnia uwzględniła kryteria, które w myśl ustawy o radcach muszą być brane pod uwagę przy ustalaniu wyniku egzaminu radcowskiego. Stosownie do przepisów art. 365 ust. 2 i 3 ustawy o radcach prawnych przy ocenie pracy egzaminacyjnej (zadania) należy brać pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. Kryteria te są zatem podstawowym wyznacznikiem oceny egzaminacyjnej. W ocenie Sądu, Komisja Egzaminacyjna II stopnia zastosowała się do powyższych wymogów. Organ szczegółowo w uzasadnieniu swoje stanowisko przedstawił i jest to stanowisko odpowiadające zarówno przepisom prawa, jak i treści kazusu objętego zadaniem. Zgodzić należy się z Komisją Odwoławczą, co do głównego zarzutu dyskwalifikującego pracę skarżącego, a więc wadliwego przyjęcia przez niego, że reprezentowana przez niego klientka przyczyniła się do powstania wypadku. Zasadnie Komisja wskazała, że w oparciu o materiały zawarte w kazusie egzaminacyjnym należało wykazać, że nieuzasadnione było przyjęcie przez sąd, że powódka przyczyniła się do zaistnienia wypadku i do szkody powstałej w jego następstwie. Jak słusznie wskazała Komisja odwoławcza, w ramach kazusu z prawa cywilnego należało podnieść następujące zarzuty: 1) naruszenia prawa materialnego, tj.: a) art. 362 k.c. w zw. z art. 361 § 1 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że powódka przyczyniła się do powstania szkody, b) art. 445 § 1 k.c. jego błędną wykładnię i przyjęcie przez Sąd I instancji, że zasądzona kwota zadośćuczynienia jest ‘sumą odpowiednią" w rozumieniu tego przepisu, c) art. 481 § 1 k.c. poprzez jego błędna wykładnię i w rezultacie zasądzenie odsetek od uwzględnionej kwoty roszczenia głównego (zadośćuczynienia) od daty późniejszej niż się należało, 2) naruszenia prawa procesowego, tj.: a) art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów a zwłaszcza dokonanie wadliwej oceny wniosków wynikających z opinii biegłego z której wbrew stanowisku sądu I instancji nie wynika zarówno okoliczność, że powódka przyczyniła się do powstania szkody, jak również wielkość tego przyczynienia, b) art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 100 k.p.c. – odnośnie orzeczenia o kosztach procesu. Możliwym było także podniesienie zarzutów naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. z uwagi na to, że Sąd I instancji nie wziął pod uwagę całokształtu okoliczności sprawy w chwili zamknięcia rozprawy oraz zarzutu niewłaściwie zakreślonej tezy dowodowej przez sąd I dla biegłego (Sąd powołał biegłego m.in. na okoliczność przyczynienia się powódki do wypadku, w sytuacji gdy wyłącznie do kompetencji sądu należy określenie przyczynienia). Skarżący winien więc dostrzec powyższe naruszenia i odpowiednio je uwzględnić w ramach sporządzonej przez siebie apelacji, czego nie dokonał. Uwzględniając powyższe zauważyć należy zarazem, że podnoszona przez niego argumentacja mająca wykazać, iż wbrew wykazanym naruszeniom wyrok Sądu pierwszej instancji w części dotyczącej ustalenia przyczynienia się powódki do powstania szkody odpowiada prawu, jest niedopuszczalna. Skarżący winien mieć bowiem na uwadze, iż jako profesjonalny pełnomocnik strony (a w takim charakterze skarżący sporządzając apelację występował), zobowiązany jest do działania w interesie reprezentowanej strony. Celem egzaminu radcowskiego jest wykazanie przez zdającego, że potrafi zabezpieczyć w należyty sposób interes strony, którą - zgodnie z poleceniem kazusu egzaminacyjnego - reprezentuje. Powyższe oznacza, że konstruując poprawny pod względem formalnym środek zaskarżenia kandydat na radcę prawnego powinien podjąć polemikę jurydyczną w najszerszym (ale merytorycznie poprawnym) zakresie, uwzględniającym najbardziej korzystne rozwiązanie dla reprezentowanej strony. Wykonywanie zawodu radcy prawnego wymaga połączenia dwóch podstawowych elementów: wiedzy zawodowej i zasad etyki. Istota zawodu radcy prawnego zdefiniowana jest w przepisach art. 4 ust. 1, art. 6 ust. 1 i art. 7 oraz art. 2 ustawy o radcach prawnych. Zgodnie z art. 4 ust. 1 Wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej, z wyjątkiem występowania w charakterze obrońcy w postępowaniu karnym i w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe. Art. 6 ust. 1 ustawy stanowi, że zawód radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej, a w szczególności na udzielaniu porad prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami. Z kolei w art. 7 określono, że pomocą prawną jest w szczególności udzielanie porad i konsultacji prawnych, opinii prawnych, zastępstwo prawne i procesowe. Pomoc prawna świadczona przez radcę prawnego ma przy tym na celu ochronę prawną interesów podmiotów, na których rzecz jest wykonywana (art. 2). Przytoczone przepisy kładą wyraźny akcent na pomoc prawną, która ma być świadczona w celu ochrony interesów mocodawcy. Prowadzenie przez radcę prawnego praktyki zawodowej wymaga posiadania odpowiedniej wiedzy teoretycznej oraz umiejętności praktycznych, dających gwarancję należytego wykonywania zawartych zobowiązań, tzn. wykonywania ich zgodnie z określonymi standardami merytorycznymi. Egzamin zawodowy stanowi formę weryfikacji umiejętności zawodowych kandydata na radcę prawnego. Radca prawny świadcząc pomoc prawną, która obejmuje także występowanie przed sądami i trybunałami występuje jako pełnomocnik procesowy strony, działając w jej imieniu z bezpośrednimi dla niej skutkami. W konsekwencji zarówno Komisja I stopnia, jak i Komisja II stopnia, słusznie w ocenie Sądu do najistotniejszych uchybień zdającego oraz braków sporządzonej przez niego apelacji zaliczała: 1) nieprawidłowo sformułowane zarzuty apelacji, 2) nie podniesienie zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 445 k.c., podczas, gdy należało jednoznacznie zakwestionować ustalenie Sądu I instancji, że powódka wprost przyczyniła się do zaistnienia wypadku, ponieważ powyższe nie wynikło ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, 3) brak zarzutu niewłaściwie zakreślonej przez Sąd I instancji tezy dowodowej dla biegłego na okoliczność przyczynienia się powódki do wypadku. Kwestia określenia, przyczynienia się do wypadku należy wyłącznie do Sądu. Zadaniem biegłego nie jest wyjaśnienie zagadnień prawnych, a jedynie ocena okoliczności zdarzenia z punktu widzenia specjalisty z danej dziedziny. 4) pominięcie zarzutów proceduralnych, 5) wadliwe wskazanie daty, od której winny być liczone odsetki, 6) niewłaściwie sformułowane wniosku dotyczące kosztów postępowania. W ocenie Sądu powyższa ocena została dokonana na podstawie kryteriów ustawowych. W konsekwencji uznać należy, iż – wbrew zarzutom skarżącego – Komisja II stopnia wszechstronnie rozpoznała sprawę w odniesieniu do pracy z zakresu prawa cywilnego. Zdaniem Sądu, Komisja II stopnia wskazała, że zaproponowane przez skarżącego sposoby rozwiązania spornej części egzaminu zawierają na tyle istotne uchybienia, że praca ta nie zasługiwała na ocenę pozytywną, gdyż świadczy o niewystarczającym stopniu przygotowania zdającego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Powyższe pozwala przyjąć, iż zaskarżona uchwała z [...] stycznia 2012 r. odpowiada kryterium legalności. Co do zarzutu wydania zaskarżonego aktu na podstawie i zgodnie z przepisami ustawy o radcach prawnych, które w ocenie skarżącego są niezgodne z art. 65 ust. 1 w zw. z art. 17 Konstytucji, podkreślić należy, iż w wyroku z dnia 4 października 2000 r. (sygn. P 8/00, publ. OTK ZU nr 6/2000) Trybunał Konstytucyjny kategorycznie stwierdził, że "w obowiązującym stanie konstytucyjnym bezpodstawne jest stanowisko dopuszczające odmowę zastosowania przez sąd orzekający normy ustawowej ze względu na jej sprzeczność z normą konstytucyjną (...) i orzeczenie bezpośrednio na podstawie regulacji konstytucyjnej. Stanowisko takie nie znajduje uzasadnienia w wyrażonej w konstytucji zasadzie bezpośredniego stosowania jej przepisów (art. 8 ust. 2), ani w przepisie przewidującym podległość sędziego w sprawowaniu urzędu tylko konstytucji i ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Ogólne wskazania konstytucji, adresowane w tym wypadku do ustawodawcy, nie pozwalają bowiem na wydawanie na ich podstawie indywidualnych rozstrzygnięć, a przy tym sędzia, podlegając konstytucji, nie jest zwolniony z podległości ustawie zwykłej. Należy więc przyjąć, że właściwą drogą do rozstrzygnięcia wątpliwości co do zgodności z ogólną normą konstytucyjną szczegółowej regulacji ustawowej mającej zastosowanie w sprawie jest przedstawienie pytania prawnego Trybunałowi Konstytucyjnemu (por. A. Mączyński, Bezpośrednie stosowanie konstytucji (w:) Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego 22 marca 2000 roku, Studia i Materiały, tom XI, Warszawa 2000, s. 41-56). W uzasadnieniu postanowienia z 22 marca 2000 r., sygn. P. 12/98 (OTK ZU Nr 2/2000, poz. 67) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "bezpośrednie stosowanie konstytucji przybiera różne formy, których odrębności nie wolno zacierać" oraz że dopóki sąd orzekający nie zdecyduje się na skorzystanie z drogi pytania prawnego do TK w celu wyeliminowania normy ustawowej, którą uważa za niekonstytucyjną, "nie może jej po prostu pomijać w procesie orzekania". Z powyższego wynika, że stwierdzenie niezgodności przepisu ustawowego z Konstytucją należy do wyłącznych kompetencji TK, a mający w procesie orzekania w tym przedmiocie wątpliwości Sąd administracyjny, stwierdzając, że nie da się pogodzić wykładni tego przepisu z normą konstytucyjną, nie jest władny odmówić jego zastosowania, będąc zobligowanym do wystąpienia ze stosownym pytaniem prawnym do TK (por. wyrok NSA z dnia 27 marca 2008 r., sygn. I FSK 442/07, Lex nr 465759). Przy ocenie zasadności wystąpienia do TK z pytaniem prawnym istotna jest kwestia wątpliwości, o której mowa powyżej. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 lutego 2008 r., sygn. II CSK 463/07 (Lex nr 463366): "O potrzebie skorzystania z możliwości wynikającej z art. 193 Konstytucji decydują rzeczywiste wątpliwości sądu, co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, a nie wątpliwości podnoszone przez strony czy praktyczna doniosłość rozważanego problemu". Sąd w niniejszej sprawie w pełni popiera ten pogląd. Z samego faktu zgłoszenia wątpliwości przez stronę (skarżącą), co do konstytucyjności danego przepisu, i zgłoszenia wniosku o wystąpienia przez Sąd z pytaniem prawnym do TK nie wynika obowiązek do spełnienia tego żądania strony. Sąd jest bowiem organem stosującym prawo i w świetle jego postanowień wymierzającym sprawiedliwość. Zadaniem Sądu jest wnikliwe i rzetelne zbadanie stanu prawnego i stanu faktycznego sprawy w sposób określony przez przepisy prawa (przepisy postępowania sądowego). Jedynie wątpliwość Sądu, wynikła przy analizie stanu prawnego danej sprawy, co do zgodności danego przepisu z ustawą zasadniczą, może uzasadnić sięgnięcie po instytucję pytanie prawnego do TK na podstawie art. 193 Konstytucji RP. W świetle powyższego za bezzasadny należy uznać wniosek skarżącego o przedstawienie pytania prawnego Trybunałowi Konstytucyjnemu odnośnie zgodności z art. 65 ust. 1 w zw. z art. 17 Konstytucji art. 23 w zw. z art. 24 ust. 1 pkt 6 i ust. 2 ustawy o radcach prawnych, ze względu na wynikające z nich ograniczenie wolności wykonywania zawodu radcy prawnego poprzez wprowadzenie wymogu uprzedniego uzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu radcowskiego. Co do zakresu przysługującej ustawodawcy swobody odnośnie uregulowania kwestii dostępu do zawodu radcy prawnego, obejmującego również sposób określenia zasad samego egzaminu, w kontekście art. 17 Konstytucji, Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się w wyroku z dnia 7 marca 2012 r. sygn. akt K 3/10. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że Konstytucja pozostawia ustawodawcy szeroki zakres swobody regulacyjnej podczas określania zasad egzaminu zawodowego. Zakres tej swobody wyznaczają przede wszystkim trzy podstawowe zasady konstytucyjne: 1) ochrony zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa. (Wynika z niej wymóg ustanowienia przejrzystych zasad egzaminowania i ogłoszenia ich zainteresowanym z odpowiednim wyprzedzeniem, które umożliwia przygotowanie się do egzaminów); 2) równości, która nakazuje jednakowe traktowanie egzaminowanych oraz 3) sprawiedliwej procedury, która nakazuje stworzenie odpowiednich gwarancji formalnych rzetelności i prawidłowego przebiegu egzaminu zawodowego. Art. 17 ust. 1 Konstytucji, w świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, wyznacza jedynie ogólne ramy konstytucyjne dotyczące dostępu do zawodów prawniczych. Ramy te obejmują ogólny wymóg odpowiedniego przygotowania zawodowego, a także pewne formy udziału w ustalaniu zasad składania egzaminu zawodowego. Regulacja konstytucyjna nie zawiera jednak samych zasad składania egzaminu zawodowego. W tym zakresie ustawodawca posiada szeroką swobodę regulacyjną. Z ogólnych unormowań konstytucyjnych nie jest możliwe wyprowadzenie żadnych konkretnych wskazań dotyczących zasad składania egzaminu zawodowego, a w szczególności zakresu sprawdzanych umiejętności metod egzaminowania. Wymienione zagadnienia pozostają poza zakresem unormowań konstytucyjnych. Co więcej, w cytowanym wyroku, Trybunał Konstytucyjny przesądził, iż art. 17 ust. 1 Konstytucji nie stanowi adekwatnego wzorca dla oceny formy egzaminu zawodowego. Odmienne przyjęcie skutkowałoby ingerencją w sferę oceny celowości regulacji prawnych, co wykracza poza zakres kompetencji Trybunału Konstytucyjnego. Reasumując, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przepisy dotyczące formy egzaminu radcowskiego nie są niezgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Trybunał podkreślił zarazem, że art. 17 ust. 1 Konstytucji stanowi wręcz podstawę do wyprowadzania z niego ogólnego wymogu zapewnienia odpowiedniej jakości przygotowania zawodowego. Zauważył przy tym, iż ustawa zasadnicza nie zawiera jednakże żadnych unormowań dotyczących samego przebiegu egzaminów zawodowych, w szczególności metod egzaminacyjnych oraz kryteriów oceny wiedzy i umiejętności kandydatów. W świetle powyższych rozważań Trybunału Konstytucyjnego brak jest jakichkolwiek podstaw, aby występować do niego z wnioskiem o badanie zgodności z Konstytucją przepisów ustawy o radcach prawnych nakładających na aplikanta radcowskiego wymóg uzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu radcowskiego jako warunek wykonywania zawodu radcy prawnego. W niniejszej sprawie nie ma także usprawiedliwionych podstaw dla zwracania się z pytaniem o zgodność ww. przepisów ustawy o radcach prawnych z przepisami regulującymi funkcjonowanie Unii Europejskich. Warto zauważyć, iż Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wypowiedział się w wyroku z dnia 3 lutego 2011 r. C-359/09, co do krajowych wymogów stawianych kandydatom do wykonywania zawodu prawniczego w związku z dokonaną wykładnią dyrektywy Rady 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie ogólnego systemu uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego, trwających co najmniej trzy lata (Dz.U. 1989, L 19, s. 16), w brzmieniu zmienionym przez dyrektywę 2001/19/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 maja 2001 r. (Dz.U. L 206, s. 1, zwanej dalej "dyrektywą 89/48") oraz dyrektywy 98/5/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. mającej na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych (Dz.U. L 77, s. 36). Trybunał wprost stwierdził, iż z postanowień dyrektywy 98/5 wynika, iż w pełni wykwalifikowany prawnik w danym państwie członkowskim może odtąd wystąpić o uznanie swego dyplomu w celu prowadzenia działalności gospodarczej w innym państwie członkowskim, aby wykonywać tam zawód prawnika zgodnie z zawodowym tytułem obowiązującym w tym państwie członkowskim, zgodnie z dyrektywą Rady 89/48. Tak więc celem wymienionej dyrektywy jest zintegrowanie takiego prawnika z zawodowym rynkiem pracy w przyjmującym państwie członkowskim, nie jest jednak jej zamierzeniem ani zmiana zasad zawodowych obowiązujących w danym państwie członkowskim, ani wyłączenie prawnika z zakresu stosowania tych zasad. Z kolei w sprawie Morgenbesser Trybunał rozstrzygnął w odniesieniu do zawodu adwokata, że jedynie obie części kształcenia łącznie: teoretyczna i praktyczna mogą zostać uznane jako pełne wykształcenie na podstawie dyrektywy 89/48, a nie tylko kształcenie praktyczne. Dlatego też mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie przepisu art. 151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.