VII SA/Wa 1143/12
WyrokWSA w Warszawie2012-09-20
Skład orzekający: Mirosława Pindelska, Bogusław Cieśla, Renata Nawrot
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy organ odwoławczy, rozpatrując odwołanie od decyzji o odmowie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę, prawidłowo ocenił, czy inwestor usunął wszystkie nałożone postanowieniem obowiązki, w szczególności dotyczące zgodności projektu z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego oraz przepisami technicznymi, a także czy prawidłowo ocenił bilans miejsc postojowych?Ratio decidendi
Organ odwoławczy, utrzymując w mocy decyzję o odmowie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę, nie wykazał należytej staranności w wyjaśnieniu wszystkich istotnych okoliczności sprawy, w tym nie ustosunkował się w sposób wyczerpujący do nowych dowodów przedstawionych przez inwestora (decyzja o podziale działki) oraz nie uzasadnił prawidłowo sposobu obliczenia bilansu miejsc postojowych. Brak należytego wyjaśnienia sprawy stanowi naruszenie przepisów prawa procesowego, co obliguje sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji.Stan faktyczny
Sprawa dotyczyła skargi inwestora na decyzję Wojewody utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta odmawiającą zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę dwóch budynków biurowych. Główne zarzuty dotyczyły niezgodności projektu z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego (wysokość zabudowy, linie zabudowy, odległości od granic) oraz przepisami technicznymi (usytuowanie garaży, bilans miejsc postojowych). WSA uchylił decyzję Wojewody, wskazując na brak należytego wyjaśnienia sprawy przez organ odwoławczy.Rozstrzygnięcie
Uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; zasądza od Wojewody na rzecz inwestora zwrot kosztów postępowania sądowego.Pełny tekst orzeczenia
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosława Pindelska, , Sędzia WSA Bogusław Cieśla, Sędzia WSA Renata Nawrot (spr.), Protokolant ref. staż. Monika Piotrowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 września 2012 r. sprawy ze skargi [...] Z. R. Sp. k. z siedzibą w W. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; III. zasądza od Wojewody [...] na rzecz [...] Z. R. Sp. k. z siedzibą w W. kwotę 760 (siedemset sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego;
Prezydent [...] decyzją Nr [...] z dnia [...] czerwca 2010r. na podstawie art. 35 ust. 3 i art. 82 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (tekst jednolity Dz. U. z 2006r. Nr 156, poz. 1118 ze zm.) i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 92 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 5 czerwca 1998r. o samorządzie powiatowym (tj. Dz. U. z 2001 r. Nr 142 poz. 1592 ze zm.) w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy (Dz. U. Nr 41 poz. 361 ze zm.) - odmówił inwestorowi [...] Z. R. Sp. komandytowa zatwierdzenia projektu budowlanego i wydania pozwolenia na budowę dwóch budynków biurowych: budynku "A" na terenie działki nr ew. [...] z wjazdami, chodnikiem na terenie działek nr ew. [...],[...],[...],[...],[...],[...] z obrębu [...] i budynku "B" na terenie działek nr ew. [...]i [...] z wjazdami, chodnikiem na terenie działek nr ew. [...],[...],[...],[...] z obrębu [...] przy ul. K. w W.
W toku prowadzonego postępowania dokonano analizy złożonej dokumentacji i stwierdzono naruszenia w zakresie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy Prawo budowlane, tj. zgodności projektu budowlanego z obowiązującym miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego U. Z. w dzielnicy U. W. - część zachodnia A, jego kompletności oraz zgodności przyjętych rozwiązań projektowych z obowiązującymi przepisami. Postanowieniem nr [...] z dnia [...] kwietnia 2010r. Prezydenta [...] zobowiązano wnioskodawcę do usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości w terminie 7 dni od daty doręczenia postanowienia. Po złożeniu wyjaśnień przez inwestora, dokonując analizy projektu budowlanego, organ stwierdził, że nie wszystkie zapisy postanowienia zostały spełnione. Zgodnie z obowiązującym miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego U. Z. w dzielnicy U. W. - część zachodnia A, zatwierdzonym Uchwałą nr [...] Rady miasta [...] W. z dnia [...] czerwca 2007r. działki objęte wnioskiem o pozwolenie na budowę położone są w obszarze oznaczonym na planie symbolem UM przeznaczonym pod funkcję usługową z zachowaniem zabudowy mieszkaniowej. Projekt budowlany nie jest zgodny z ustaleniami planu zawartymi w § 18 pkt 7 i § 6 pkt 6. W § 18 pkt 7 plan ustala, na terenie przedmiotowej inwestycji, maksymalną wysokość zabudowy 14m. W § 2 pkt 3b plan określa, że przez maksymalną wysokość zabudowy należy rozumieć nieprzekraczalny wymiar pionowy (w metrach) mierzony od poziomu gruntu rodzimego przy głównym wejściu do budynku do górnej, najwyższej krawędzi dachu, dla budynków z dachem płaskim - do góry ścianki kolankowej (attyki). Ponadto z projektu budowlanego wynika, że przy zastosowaniu w/w definicji, wysokość budynku "A" wynosi 17,50m a wysokość budynku "B" wynosi 17,43m, co jest niezgodne z ustaleniami obowiązującego planu miejscowego. Zapis § 6 pkt 6 miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego U. Z. w dzielnicy U. W. - część zachodnia A określa nieprzekraczalne linie zabudowy. Budynek "A" wykracza poza ustaloną nieprzekraczalną linię zabudowy takimi elementami jak: pochylnia dla niepełnosprawnych, schodami wejściowymi do budynku oraz ich zadaszeniem. Budynek "B" wykracza poza ustaloną nieprzekraczalną linię zabudowy garażem otwartym usytuowanym w parterze budynku oraz podobnie jak w budynku "A" pochylnią dla niepełnosprawnych i schodami wejściowymi. Również usytuowanie budynków "A" i "B" nie spełnia wymogów określonych w § 12 i § 19 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U z 2002, nr 75 poz. 690 ze zmianami). Zarówno w budynku "A" jak i Budynku "B" zaprojektowano otwarte garaże wielopoziomowe dla samochodów osobowych. Garaż otwarty na 30 stanowisk w budynku "A" zaprojektowano w odległości 2,79m -3,13m od południowej granicy działki [...] z obrębu [...], przy wymaganej minimalnej odległości wynoszącej 6m. Garaż otwarty na 21 stanowisk w budynku "B" usytuowano w odległości 9,47m od okien budynku mieszkalnego usytuowanego od strony wschodniej, gdy minimalna odległość zgodnie z wyżej przytoczonym przepisem wynosi 10 m oraz 5,421X1 od granicy działki przy wymaganych 6m. Prezydent wskazał, że bilans miejsc postojowych wykonany został niezgodnie ze wskaźnikiem przewidzianym w § 6 pkt 7 w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego tj. 10 miejsc postojowych na każde 300m2 powierzchni użytkowej budynków. Powierzchnie użytkowe budynków wykazane w projekcie budowlanym są zaniżone.
Odwołanie od powyższej decyzji złożył inwestor - [...] Z. R. Sp. komandytowa.
Wojewoda [...] (dalej organ odwoławczy) decyzją z dnia [...] września 2010r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 104 kpa w związku z art. 82 ust.3 Prawa budowlanego po rozpatrzeniu odwołania inwestora - utrzymał w mocy decyzję Prezydenta [...] Nr [...] z dnia [...].06.2010r.
Organ odwoławczy dokonując analizy akt sprawy, odnosząc się do zarzutów odwołującego, stwierdził, iż w § 18 pkt 7 plan ustala, na terenie przedmiotowej inwestycji, maksymalną wysokość zabudowy - zgodnie z rysunkiem planu, czyli 14 m. Natomiast w § 2 pkt 3b plan określa, że przez maksymalną wysokość zabudowy należy rozumieć nieprzekraczalny wymiar pionowy (w metrach) mierzony od poziomu gruntu rodzimego przy głównym wejściu do budynku do górnej, najwyższej krawędzi dachu:
a) dla budynków z dachem spadzistym - do kalenicy,
b) dla budynków z dachem płaskim - do góry ścianki kolankowej (attyki).
W dalszej części rozważań organ odwoławczy odniósł się do zaprojektowanych kotłowni gazowych, powołując się na § 6 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie i wskazując, iż wysokość projektowanej kotłowni nad dachem budynku "A", jak i budynku "B", nie powinna być uwzględniana przy obliczaniu wysokości ww. budynków. W ocenie organu odwoławczego wysokość przedmiotowej inwestycji nie narusza zatem ustaleń miejscowego planu.
Ustosunkowując się do argumentacji inwestora w przedmiocie usytuowania obiektu poza ustaloną w planie nieprzekraczalną linią zabudowy organ stwierdził, iż ustalona w planie nieprzekraczalna linia zabudowy oznacza, iż budynki nie mogą być poza tą linią zlokalizowane. Według organu odwoławczego z akt sprawy wynika, że zarówno budynek "A" jak i budynek "B" wykraczają poza ustaloną w planie nieprzekraczalną linię zabudowy, przy czym budynek "A" wykracza takimi elementami jak: pochylnia dla niepełnosprawnych, schodami wejściowymi do budynku oraz ich zadaszeniem, zaś budynek "B" wykracza garażem otwartym usytuowanym w parterze budynku oraz podobnie jak w budynku "A" pochylnią dla niepełnosprawnych i schodami wejściowymi, co w ocenie organu odwoławczego stanowi naruszenie ustaleń miejscowego planu. Organ odwoławczy odniósł się do zastrzeżeń dotyczących odległości budynku A od zachodniej granicy działki co jest niezgodnie z § 12 ust. 1 rozporządzenia w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. W tym zakresie organ podał, iż zgodnie z § 12 ust. 1 ww. rozporządzenia jeżeli z przepisów § 13, 60 i 271-273 lub przepisów odrębnych określających dopuszczalne odległości niektórych budowli od budynków nie wynikają inne wymagania, budynek na działce budowlanej należy sytuować w odległości od granicy z sąsiednią działką budowlaną nie mniejszej niż:
1) 4 m - w przypadku budynku zwróconego ścianą z otworami okiennymi lub
drzwiowymi w stronę tej granicy,
2) 3 m - w przypadku budynku zwróconego ścianą bez otworów okiennych lub
drzwiowych w stronę tej granicy.
Usytuowanie projektowanego budynku "A" na działce o nr ew. [...] ścianą z otworami okiennymi w odległości 3,2 od granicy z sąsiednią działką o nr ew. [...] przy wymaganej odległości 4 m stanowi naruszenie powyższego przepisu.
Odnośnie argumentacji inwestora w przedmiocie usytuowania projektowanego garażu w budynku B względem granic działki sąsiedniej oraz okien budynków na sąsiednich działkach organ stwierdził, że z analizy projektu budowlanego wynika, iż na poziomie parteru budynku B przewidziano garaż otwarty na 9 miejsc parkingowych oraz garaż zamknięty na poziomie piwnicy na 12 miejsc parkingowych. W garażu otwartym w poziomie parteru na 9 miejsc parkingowych zachowano wymagane odległości stanowisk postojowych, to jest 6 m od wschodniej granicy działki i 10 m od okien budynku zlokalizowanego na sąsiedniej działce, zgodnie z § 19 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Na usytuowanie garażu otwartego w budynku A w odległości 2,79 m-3,29m od granicy z sąsiednią działką budowlaną nr ew. [...] z obrębu [...] inwestor uzyskał zgodę na odstępstwo od Prezydenta [...]. Organ I instancji po uzyskaniu upoważnienia Ministra w wydał w dniu [...] sierpnia 2010 r. postanowienie udzielające zgodę na odstępstwo od warunków technicznych - przepisów § 19 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. umożliwiające wykonanie na działce budowlanej nr ew. [...] z obrębu [...] budynku z otwartym garażem w odległości 2,79 m-3,29m od granicy z sąsiednią działką budowlaną nr ew. [...] z obrębu [...].
Organ podniósł także, iż analiza przesłaniania została wykonana przy założeniu, że pomieszczenia budynku sąsiedniego zlokalizowane na I piętrze na działce [...] nie są przeznaczone na pobyt ludzi. Wyjaśniając powyższą sytuację w odwołaniu stwierdzono, iż na I piętrze obecnie usytuowane są biura, które należą do inwestora i są przeznaczone do przeniesienia do projektowanego budynku "A1, po jego realizacji. Pomieszczenia te nie będą przeznaczone na pobyt ludzi - znajdą się w nich brakujące obecnie pomieszczenia techniczne (centrum monitoringu alarmów). Organ administracji architektoniczno-budowlanej, wydając decyzję w sprawie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę przedmiotowej inwestycji nie może jednak uzależniać swoich rozstrzygnięć od zdarzeń przyszłych i niepewnych. W rozporządzeniu Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie zawarto wymagania dotyczące przesłaniania i nasłonecznienia budynków, zatem wykazanie, że projektowana inwestycja spełnia te wymagania spoczywa na inwestorze. Organ odwoławczy wskazał, iż bilans miejsc postojowych winien być wykonany zgodnie ze wskaźnikiem przewidzianym § 6 pkt 7 w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego tj. 10 miejsc postojowych na każde 300 m2 powierzchni użytkowej budynków. Inwestor, pomimo wezwania, nie usunął ww. nieprawidłowości, tj. nie doprowadził do zgodności przedłożonego projektu budowlanego z miejscowym planem. Organ odwoławczy stwierdził, iż pomimo nałożonych postanowieniem obowiązków inwestor nie usunął także innych wskazanych nieprawidłowości, stąd też zasadna była odmowa wydania pozwolenia na budowę.
W skardze na decyzję Wojewody [...] złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie inwestor [...] Z. R. Sp. K. zarzucił : naruszenie art. 106 § 1 K.p.a. w związku z art. 9 Prawa budowlanego, art. 7, art. 77 i 107 § 1 K.p.a. w związku z art. 35 ust. 3 i 4 Prawa budowlanego, ponadto naruszenie przepisów prawa materialnego tj. § 6 ust. 6 miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego U. Z. w dzielnicy U. W., w związku z § 12 i C 3 pkt 24 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, naruszenie § 13 i § 57 powołanego wyżej rozporządzenia, a także naruszenia § 6 pkt 7 Miejscowego Planu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2010r. W uzasadnieniu orzeczenia sąd wskazał : że organ administracji odmawiając udzielenia pozwolenia na budowę musi precyzyjnie i bezspornie wskazać ewentualne niezgodności dokumentacji przedstawionej przez inwestora, tak aby mógł on odnieść się do uchybień i umożliwić mu ich poprawienie. W rozpatrywanej sprawie obowiązkiem organu odwoławczego jest ustosunkowanie się w uzasadnieniu swojej decyzji do wszystkich żądań, wniosków i zarzutów strony, zwłaszcza zawartych w odwołaniu (por. wyrok Naczelnego sądu Administracyjnego z 10 kwietnia 1998 r., sygn. akt II SA 1436/96). Funkcją uzasadnienia jest przekonanie strony, że jej stanowisko zostało wzięte pod uwagę, a jeżeli zapadło inne rozstrzygniecie, to, że przyczyną tego są istotne powody. Nie może spełnić zatem wymagań wynikających z art. 8 kpa organ administracji, który nie ustosunkowuje się do twierdzeń strony uważanych przez nią za istotne dla sposobu załatwienia sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 sierpnia 1984 r., sygn. akt II SA 742/84). Organ odwoławczy rozpatruje sprawę ponownie merytorycznie w jej całokształcie. Oznacza to, że ma on obowiązek rozpatrzyć wszystkie żądania strony i ustosunkować się do nich w uzasadnieniu swojej decyzji. W niniejszej sprawie Wojewoda [...] tego nie wykonał, ograniczając się tylko i wyłącznie do kontroli decyzji Prezydenta. [...] z dnia [...] czerwca 2010r. W ocenie Sądu ogólnikowe stwierdzenia Wojewody [...] zawarte w kontrolowanym orzeczeniu, nie spełniające wymogów prawidłowego uzasadnienia decyzji, uniemożliwiają Sądowi dokonanie pełnej oceny pod względem zgodności z prawem, ponadto organ odwoławczy co podkreślił Sąd obowiązany jest ponownie rozstrzygnąć sprawę, nie może on ograniczać się tylko do kontroli decyzji organu I instancji. Sąd wskazał, że ponownie rozpatrując sprawę organ odwoławczy mając na względzie powyższe wskazania Sądu powinien precyzyjnie określić, które z nałożonych na inwestora obowiązków nie zostały spełnione i dlaczego. Inwestor winien wiedzieć dokładnie jakim przepisom prawa uchybił i w jakim zakresie. W rezultacie Sąd uchylając zaskarżoną decyzję wskazał, że niepodjęcie przez organ administracji państwowej czynności zmierzających do należytego wyjaśnienia sprawy w przedstawionym powyżej zakresie, a mającym istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia, stanowiło naruszenie przepisów prawa procesowego, co obligowało Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji z mocy art. 145 § 1 ust. 1 pkt c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze.zm.).
W toku ponownego postępowania przed organem odwoławczym, inwestor "[...]" Z. R. Sp. K. złożył wniosek z dodatkowym wyjaśnieniem co do zarzucanych braków w projekcie wraz ostateczną decyzją Prezydenta [...] odnośnie podziału działki [...] na działki [...] i [...], wskazując przy tym, że wskutek podziału granica działki [...] uległa przesunięciu o 1,03 m. Tym samym został zachowany wymóg co najmniej 4 m od zachodniej granicy działki [...].
Decyzją Nr [...] z dnia [...] marca 2012 r. Wojewoda [...] rozpoznając sprawę po uchyleniu decyzji własnej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 104 K.p.a., ponownie utrzymał w mocy decyzje Prezydenta [...] Nr [...] z dnia [...] czerwca 2010 r. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania i zgodnie z zaleceniami sądu odniósł się do nałożonych na inwestora obowiązków usunięcia nieprawidłowości w złożonej dokumentacji.
Odnośnie obowiązku wynikającego z pkt 1 A postanowienia nr [...] z dnia [...] kwietnia 2010 r. Prezydenta [...], tj. nie zastosowania się do § 18 pkt 7 planu, ustalającego maksymalna wysokość zabudowy zgodnie z rysunkiem planu tj. 14 m, organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego U. Z., działki objęte wnioskiem o pozwolenie na budowę położone są w obszarze oznaczonym na planie symbolem UM przeznaczonym pod funkcję usługowa z zachowaniem zabudowy mieszkaniowej. W § 18 pkt 7 plan ustala, że na terenie przedmiotowej inwestycji, maksymalną wysokość zabudowy – zgodnie z rysunkiem planu, czyli 14 m. Organ wyjaśnił, iż nad dachem budynku "A" i budynku "B" zaprojektowano kotłownie gazowe, stanowiące pomieszczenia techniczne, które nie są pomieszczeniami przeznaczonymi na pobyt ludzi. Wobec tego w ocenie organu odwoławczego wysokość projektowanej kotłowni nad dachem budynku "A" i "B", nie powinna być uwzględniana przy obliczaniu wysokości ww. budynków. W ocenie organu odwoławczego wysokość przedmiotowej inwestycji nie narusza zatem ustaleń miejscowego planu i wymóg pkt 1 A postanowienia został spełniony.
Co do pkt 1B postanowienia nr [...] z dnia [...] kwietnia 2010 r., tj. nie zastosowania się do § pkt 6 planu, iż budynki wykraczają poza ustaloną nieprzekraczalną linię zabudowy, organ wskazał, że stosownie do § pkt 6 planu nieprzekraczalne linie zabudowy, nie wskazane na rysunku planu, ustala się w odległości 4,0 m od linii rozgraniczającej ulicy. Dalej organ przytoczył definicje nieprzekraczalnej linii zabudowy, oraz wyjaśnił, że do powierzchni zabudowy nie wlicza się : 1) powierzchni obiektów budowlanych ani ich części nie wystających ponad powierzchnię terenu; 2) powierzchni elementów drugorzędnych, np. schodów zewnętrznych, ramp zewnętrznych, daszków, markiz, występów dachowych, oświetlenia zewnętrznego; 3) powierzchni zajmowanej przez wydzielone obiekty pomocnicze ( np. szklarnie, altany, szopy). Unormowanie § 12 ust. 5 pkt 1 rozporządzenia zezwala na przekroczenie minimalnej odległości od granicy działki sąsiedniej takim częściom budynku jak m.in. galeria, balkon, taras, schody zewnętrzne, pochylnie, rampy. Wobec tego organ uznał, że wymóg pkt 1B postanowienia został spełniony.
W zakresie pkt 2 A postanowienia ww., organ odwoławczy wyjaśnił, iż po uzyskaniu upoważnienia od Ministra Infrastruktury, Prezydent [...] udzielił zgody na odstępstwo od przepisów § 19 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, umożliwiając wykonanie na działce budowlanej nr ew. [...] budynku A z otwartym garażem wielopoziomowym na 30 miejsc postojowych w odległości 2,79 m – 3,29 m od granicy z sąsiednią działką budowlaną nr ew. [...] z obrębu [...]. Zatem organ odwoławczy uznał, iż wymóg pkt 2 A postanowienia został spełniony.
Odnośnie pkt 3 postanowienia nr [...], iż projekt budowlany nie spełnia wymogów Inżyniera Ruchu [...] zawartych w opiniach nr [...] i [...] z dnia [...] września 2009 r. dotyczących geometrii ul. K. w rejonie zjazdów, organ odwoławczy wskazał, że akta sprawy zawierają projekty stałej organizacji zaopiniowane pozytywnie przez Inżyniera Ruchu [...] i zatwierdzone do realizacji : zatwierdzenie nr [...] dla zjazdów z budynku "A" oraz zatwierdzenie nr [...] dla zjazdu z budynku "B". Ponadto inwestor uzyskał w dniu [...] lutego 2010 r. od Prezydenta [...] uzgodnienia projektów wjazdów wraz z projektem konstrukcji nawierzchni z ul. K. na teren posesji : na działkach nr [...] i [...] z obr. [...] dla budynku "A" i na działkach [...] i [...] z obr. [...] dla budynku "B". Ponadto w części rysunkowej projektu zagospodarowania terenu wymiar szerokości wjazdu dla budynku "A" poprawiono na zgodny z wymiarem w ww. uzgodnieniach, tj. 3 m. W tej sytuacji zdaniem organu odwoławczego wymóg z pkt 3 postanowienia został spełniony.
Kolejny wymóg wynikający z pkt 4 A postanowienia z dnia [...] kwietnia 2010 r., dotyczył uzupełnienia projektu zagospodarowania terenu o zwymiarowanie odległości budynków od granic działek. W tym przedmiocie organ odwoławczy wskazał, że z projektu zagospodarowania wynika, iż projektowany budynek "A", zlokalizowany na działce nr ew. [...] ścianą z otworami okiennymi w odległości 3,2 m od granicy z sąsiednia działka o nr ew. [...], przy wymaganej odległości 4 m, co stanowi naruszenie przepisu § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Dalej organ podniósł, iż inwestor uzyskał ostateczną decyzję z dnia [...] maja 2011 r. zatwierdzającą podział sąsiedniej działki [...] na działki [...] i [...], co spowodowało, że granica działki uległa przesunięciu o 1,03 m, tym samym wymóg zachowania odległości co najmniej 4 m od zachodniej granicy działki [...] został zachowany. Nie mniej organ wskazał, że znajdujący się w aktach sprawy projekt zagospodarowania terenu nie zawiera zwymiarowania projektowanego budynku A od granicy z sąsiednia działka o nr ew. [...] (po jej podziale). Inwestor winien przedłożyć aktualny projekt zagospodarowania terenu uwzględniający podział działki [...] oraz zmianę wielkości działki [...], wraz z zwymiarowaniem odległości budynków od granic działek, w tym odległość budynku A od granicy z sąsiednią działką [...], zgodna z przepisem § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia ww. W konsekwencji organ odwoławczy stwierdził w decyzji, że wymóg pkt 4 A postanowienia nie został spełniony przez inwestora.
Odnośnie pkt 4 B postanowienia, tj. uzupełnienia projektu zagospodarowania terenu w zakresie uzupełnienia opisu budynków istniejących i będących w budowie usytuowanych na sąsiednich nieruchomościach, organ odwoławczy wskazał, że projekt zawiera opis budynków istniejących i będących w budowie usytuowanych na sąsiednich nieruchomościach : nr ew. [...],[...],[...],[...] z obrębu [...] oraz ich przeznaczenie.
Również w zakresie pkt 5 A postanowienia czyli uzupełnienia projektu budowlanego o obliczenia oraz opis zbiorników retencyjnych dla przetrzymywania deszczu nawalnego oraz ich konstrukcje, organ wyjaśnił, że w projekcie budowlanym znajdują się obliczenia i opis zbiorników retencyjnych dla przetrzymywania deszczu nawalnego. Inwestor załączył także kartę katalogową zastosowanego zbiornika, zawierającą opis projektowanego zbiornika. Wobec tego wymóg pkt 5 A postanowienia został spełniony.
Organ odwoławczy uznał także za spełniony wymóg pkt 5 B postanowienia nr [...], w zakresie uzupełnienia projektu budowlanego o analizę przesłaniania oraz oświadczenie dotyczące naświetlania i nasłonecznienia projektowanych budynków oraz budynków sąsiednich.
W projekcie przedstawiona została konstrukcja ścian oporowych wraz z pokazaniem przekroi w okolicach zjazdów do garaży, który to wymóg wskazano w pkt 5 C postanowienia.
Podobne stanowisko co do prawidłowego uzupełnienia projektu zajął organ odwoławczy odnośnie pkt 5 D postanowienia tj. odnośnie naniesienia spadków skarp oraz rzędnej terenu istniejącego i projektowanego w stosunku do poziomu [...].
Natomiast odnośnie pkt 5 E postanowienia nr [...] z dnia [...] kwietnia 2010 r., tj. uzupełnienia projektu budowlanego o wskazanie sposobu zabezpieczenia terenów sąsiednich przed spływem wód opadowych z projektowanych skarp oraz zjazdów, organ odwoławczy wyjaśnił, że inwestor w dniu [...] lutego 2010 r. uzyskał uzgodnienia projektu wjazdów wraz z projektem konstrukcji nawierzchni z ul/ K. na teren posesji na działkach nr [...] i [...] z Obr. [...] dla budynku "A" oraz na działkach nr [...] i [...] z Obr. [...] dla budynku "B". Również inwestor przedłożył projekty wjazdów, ukazujące kierunki i wartości spadków na zjazdach z ul. K..
W ocenie organu odwoławczego projekt budowlany nie został uzupełniony o bilans miejsc postojowych wykonany zgodnie ze wskaźnikiem przewidzianym w § 6 pkt 7 w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, tj. 10 miejsc postojowych na każde 300 m2 powierzchni użytkowej budynków co wynikało z pkt 5 F postanowienia. Dalej organ wyjaśnił, że obowiązkiem inwestora jest przedstawienie bilansu miejsc postojowych w oparciu o powierzchnię użytkową projektowanych obiektów usługowych, tak podstawową, jak i pomocniczą. Wykonanie bilansu miejsc postojowych przez projektanta jedynie w oparciu o powierzchnię użytkową podstawową, z pominięciem powierzchni użytkowej pomocniczej, narusza ustalenia planu, określone w § 6 pkt 7, a więc wymóg pkt 5 F postanowienia.
Wreszcie co do pkt 5 G postanowienia nr [...], organ odwoławczy wyjaśnił, że obowiązek nałożony na inwestora nie dotyczy projektowanych budynków "A" i "B’.
W rezultacie Wojewoda [...] stwierdził, iż inwestor nie usunął nałożonych postanowieniem przez Prezydenta [...] obowiązków określonych w pkt 4 A i 5 F, co skutkowało wydaniem decyzji utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] czerwca 2010 r.
W skardze na decyzję Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] marca 2012 r., skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżący "[...]" Z. R. Sp. K. (dalej skarżący) wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, orzeczenie że nie podlega ona wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji, skarżący zarzucił : zaniechanie przez organ odwoławczy podjęcia z urzędu inicjatywy w postępowaniu dowodowym oraz niedokonanie przez ten organ wyczerpującej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, tj. naruszenie art. 77 § 1 K.p.a. w związku z art. 80 K.p.a., a w rezultacie poczynienie błędnego ustalenia faktycznego, zgodnie z którym inwestor nie wykonał obowiązku uzupełnienia projektu zagospodarowania terenu o wymiarowanie odległości budynków od granic działek. Skarżący zakwestionował również naruszenie § 6 pkt 7 lit. c) miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego Ursynowa [...], poprzez błędne uznanie, że inwestor nie wykonał bilansu miejsc postojowych zgodnie z zapisem miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.
Skarżący w uzasadnieniu skargi podniósł, że organ odwoławczy o ile uznał konieczność zwymiarowania odległości na planie, po złożeniu decyzji o podziale działki [...], powinien był wezwać inwestora do dokonania stosownej zmiany, wskazując podstawę prawną i sposób w jaki należałoby to uczynić. Według skarżącego bezpodstawny jest wywód organu odwoławczego, stwierdzający w uzasadnieniu decyzji konieczność przedłożenia aktualnego projektu zagospodarowania terenu, uwzględniającego podział działki [...], gdyż w praktyce oznaczałoby to sporządzenie od początku całego projektu budowlanego, co wiąże się m.in. z uzyskaniem kompletu pozwoleń i uzgodnień. Dalej skarżący przytaczając definicje powierzchni użytkowej, zakwestionował dokonanie złożenia bilansu miejsc postojowych na każde 300 m2 według zaskarżonej decyzji.
W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei art. 3 § 2 pkt. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., zwana dalej p.p.s.a.) stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
Sąd ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, biorąc pod uwagę stan prawny istniejący w dacie wydania tej decyzji oraz stan faktyczny ustalony przez organy prowadzące postępowanie w sprawie, nie będąc przy tym związany granicami skargi (zawartymi w niej zarzutami, wnioskami oraz powołaną podstawą prawną).
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
W niniejszej sprawie przedmiotem dokonywanej przez Sąd kontroli jest prawidłowość orzeczenia wydanego przez organy administracji architektoniczno -budowlanej o odmowie zatwierdzenia projektu budowlanego i wydania pozwolenia na budowę dwóch budynków biurowych : budynku "A" na terenie działki nr ew. [...] z wjazdami, chodnikiem na terenie działek nr ew. [...],[...],[...],[...],[...],[...] z obrębu [...] i budynku "B" na terenie działek nr ew. [...] i [...] z wjazdami, chodnikiem na terenie działek nr ew. [...],[...],[...],[...] z obrębu [...] przy ul. K. w W.. Sąd obligowany był ocenić, czy stan prawny oraz faktyczny rozpoznawanej sprawy ustalony przez wymienione organy, uprawniał Wojewodę [...] do wydania decyzji utrzymującej w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie Prezydenta [...].
Jak wynika z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2010 r., Nr 243, poz. 1623 ze zm.) roboty budowlane muszą być poprzedzone uzyskaniem decyzji ostatecznej o pozwoleniu na budowę. W art. 35 ust. 1 Prawa budowlanego nałożono na właściwy organ obowiązek sprawdzenia przed wydaniem powyższej decyzji:
1) zgodności projektu budowlanego z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego albo decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu w przypadku braku miejscowego planu, a także wymaganiami ochrony środowiska,
2) zgodności projektu zagospodarowania działki lub terenu z przepisami, w tym techniczno - budowlanymi,
3) kompletności projektu budowlanego i posiadania wymaganych opinii, uzgodnień, pozwoleń i sprawdzeń oraz informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, o której mowa w art. 20 ust. 1 pkt 1b, a także zaświadczenia, o którym mowa w art. 12 ust. 7,
4) wykonania - w przypadku obowiązku sprawdzenia projektu o którym mowa w art. 20 ust. 2, także sprawdzenia projektu przez osobę posiadającą wymagane uprawnienia budowlane i legitymującą się aktualnym na dzień opracowania projektu lub jego sporządzenia - zaświadczeniem, o którym mowa w art. 12 ust. 7.
Zwrócić należy uwagę, że w świetle treści art. 35 ust. 1 właściwy organ nie może ingerować w zawartość merytoryczną projektu budowlanego, a jego ocenie pod względem zgodności z przepisami, w tym techniczno - budowlanymi podlega tylko projekt zagospodarowania działki lub terenu. Podkreślenia nadto wymaga, że zgodnie z art. 35 ust. 4 ustawy, w razie spełnienia wymagań określonych w ust. 1 oraz art. 32 ust. 4, organ nie może odmówić wydania decyzji o pozwoleniu na budowę. W ramach określonych w art. 35 ust. 1 ustawy obowiązków Wojewoda [...] ustalił, że przedłożony projekt budowlany nie jest kompletny, gdyż inwestor nie wykonał w całości wymogów nałożonych postanowieniem nr [...] z dnia [...] kwietnia 2010 r. przez Prezydenta [...].
Należy przy tym podkreślić, że organ odwoławczy obowiązany jest ponownie rozstrzygnąć sprawę, nie może on ograniczać się wyłącznie do kontroli decyzji organu pierwszej instancji. W rozpatrywanej sprawie wymogiem warunkującym uzyskanie przez wnioskodawcę pozytywnego rozstrzygnięcia jest stwierdzenie przez organ wymieniony w art. 35 ust. 1 pkt 2 Prawa budowlanego zgodności projektu zagospodarowania działki z przepisami, zwłaszcza techniczno-budowlanymi. Podstawowym aktem prawnym zawierającym takie przepisy jest rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z 2002 r., Nr 75, poz. 60 ze zm.). W § 1 rozporządzenia z dnia 12 kwietnia 2002 r. stwierdza się, że ustala ono między innymi warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i związane z nimi urządzenia i ich usytuowanie na działce budowlanej zapewniające spełnienie wymagań z art. 5 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane.
Zgodnie z przepisem § 12 ust. 1 rozporządzenia co do zasady budynek na działce budowlanej należy sytuować w odległości od granicy z sąsiednią działką budowlaną nie mniejszej niż 4 m w przypadku budynku zwróconego ścianą z otworami okiennymi lub drzwiowymi w stronę tej granicy, bądź 3 m w przypadku budynku zwróconego ścianą bez otworów okiennych lub drzwiowych w stronę tej granicy. Powyższa zasada obowiązuje od wejścia w życie rozporządzenia.
Zauważyć należy, iż w toku ponownego postępowania przed organem odwoławczym, inwestor złożył wniosek domagając się orzeczenia co do istoty sprawy, tj. zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę. Do wniosku dołączona została ostateczna decyzja Prezydenta [...] nr [...] z dnia [...] maja 2011 r. wraz z mapą sytuacyjną, dotycząca podziału działki nr ew. [...] na działki [...] i [...]. W cyt. wniosku, inwestor wskazał, że działka ewidencyjna [...] została przyłączona do działki [...]. Oznacza to według inwestora, że granica działki [...] uległa przesunięciu o 1,03 m, a tym samym wymóg zachowania odległości co najmniej 4 m od zachodniej granicy działki [...] został zachowany. Nowy podział działek należących do tego samego inwestora spełnia zdaniem skarżącego formalne wymaganie zachowania 4 metrowej odległości projektowanego budynku od granicy działki.
Tymczasem w zaskarżonej decyzji, co podkreślić należy zawiera się pewna sprzeczność, gdyż z jednej strony organ odwoławczy stwierdził, że wobec przesunięcia granicy działki o 1,03 m wymóg zachowania odległości co najmniej 4 m od zachodniej granicy działki [...] został zachowany. Z drugiej strony organ ten zauważa, iż projekt zagospodarowania terenu nie zawiera zwymiarowania projektowanego budynku A od granicy z działką nr ew. [...] (po jej podziale), a inwestor nie przedłożył projektu zagospodarowania terenu wraz ze zwymiarowaniem projektowanego budynku A od granicy z sąsiednią działką o nr ew. [...] (po jej podziale). Dalej organ ten wskazuje w zaskarżonej decyzji, że inwestor powinien przedłożyć aktualny projekt zagospodarowania terenu, uwzględniający podział działki [...] oraz zmianę wielkości działki [...] wraz z zwymiarowaniem odległości budynków od granic działek zgodnie z § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.
Sąd podziela zarzut skargi w zakresie w jakim podniesiono, iż organ odwoławczy zaniechał podjęcia z urzędu inicjatywy w postepowaniu dowodowym oraz nie dokonał wyczerpującej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Na uwzględnienie zasługuje także zarzut, że organ odwoławczy zobowiązany był do omówienia przedłożonego przez skarżącego dowodu w postaci decyzji o podziale działki [...]. Podstawą do ustaleń w tym postępowaniu są dowody i oświadczenia składane przez inwestora. Zatem w sytuacji kiedy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wyjaśnienia niektórych kwestii, w rozmiarze, nie uzasadniającym przyjęcie, iż jest to znaczna część ustaleń, organ odwoławczy obowiązany jest na podstawie art. 136 K.p.a. dokonać tych ustaleń samodzielnie czy też zlecić organowi pierwszej instancji wykonania niezbędnego postępowania dowodowego. Organ mając na względzie nowy dowód w sprawie, a tym samym nowe okoliczności powinien rozważyć przy tym ewentualne uchylenie decyzji Prezydenta [...] celem wyjaśnienia tej kwestii i zachowania zasady dwuinstancyjności postepowania administracyjnego. Istotą zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego jest bowiem zasada dwukrotnego, merytorycznego rozpatrywania danej sprawy administracyjnej przez organ niższego i wyższego stopnia, w sytuacji złożenia przez stronę odwołania od decyzji.
Uprawnione jest stanowisko skarżącej, że organ odwoławczy powinien wezwać inwestora do uzupełnienia projektu zagospodarowania terenu, poprzez dokonanie tzw. zwymiarowania odległości budynków, uwzględniającego podział działki [...]. Jednocześnie nieprecyzyjne (wadliwe) jest stanowisko organu odwoławczego wskazującego konieczność złożenia aktualnego projektu zagospodarowania terenu.
Odnośnie drugiego podnoszonego w skardze zarzutu, a mianowicie uzupełnienia projektu budowlanego o bilans miejsc postojowych wykonany zgodnie ze wskaźnikiem przewidzianym w § 6 pkt 7 w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, tj. 10 miejsc postojowych na każde 300 m2 powierzchni użytkowej budynków, stwierdzić należy, że organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji posłużył się pojęciem i podziałem na tzw. powierzchnię użytkową podstawową i na powierzchnię użytkową pomocniczą, nie mniej nie uzasadnił jak słusznie wywiódł skarżący podstawy prawnej w zakresie powołanego podziału. Organ odwoławczy kontrolując tym samym decyzję organu pierwszej instancji miał obowiązek rozpatrzyć sprawę ponownie merytorycznie i odnieść się do argumentów strony skarżącej w tej materii. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie nie przywołuje normy zezwalającej na dokonanie obliczeń dotyczącej powierzchni użytkowej, takiego pojęcia nie definiuje także Prawo budowlane. Konkretny przepis prawa materialnego nie wskazuje sposobu obliczania powierzchni użytkowej.
Zapisy ustaleń planu miejscowego nie dają uprawnienia do wyliczenia wymaganej ilości miejsc postojowych przy przyjęciu podziału na rozróżnienie powierzchni użytkowej na podstawową i pomocniczą.
W uzasadnieniu wyroku z dnia 26 listopada 2009 r. w sprawie VII SA/Wa 776/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaakceptował przyjęcie Polskiej Normy PN-ISO 9836 "Właściwości użytkowe w budownictwie". Natomiast w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 stycznia 2012 r. w sprawie II SA/Kr 1632/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie przychylił się do przyjęcia całej powierzchni użytkowej bez podziału na podstawową użytkową i pomocniczą użytkową.
Mając na względzie dotychczasowe ustalenia w tym zakresie, stanowisko i wyjaśnienia skarżącego zawarte w odwołaniu, zapis wynikający z planu miejscowego, organy oceniając ponownie te sporną kwestię właściwie ją uzasadnią zgodnie z wymogami art. 107 § 3 K.p.a., w szczególności w przypadku ponownej odmowy zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę właśnie z tej przyczyny.
Z art. 77 § 1 K.p.a. wynika obowiązek organu administracji zgromadzenia całego materiału dowodowego, koniecznego do rozstrzygnięcia sprawy, co oznacza obowiązek podjęcia przez organ stosownych działań, między innymi przeprowadzenia z urzędu dowodów służących ustaleniu stanu faktycznego sprawy, czy zażądania od strony przedstawienia dowodów na poparcie jej twierdzeń.
Mając na względzie nowy dowód w postaci decyzji o podziale działki [...], w ocenie sądu zasadne jest uchylenie decyzji organu pierwszej instancji jak i organu odwoławczego. Ponownie rozpatrując sprawę organ pierwszej instancji uzupełni postępowanie poprzez wezwanie inwestora do uzupełnienia projektu zagospodarowania przestrzennego poprzez tzw. zwymiarowanie odległości budynku A od granicy z działką sąsiednią nr ew. [...] po jej podziale, zakreślając inwestorowi odpowiedni termin. Organ pierwszej instancji rozważy ponowną ocenę i ewentualnie zweryfikuje swoje stanowisko w zakresie pkt 5 F postanowienia nr [...] z dnia [...] kwietnia 2010 r., tj. uzupełnienia projektu budowlanego o bilans miejsc postojowych, mając na względzie wyjaśnienia inwestora złożone w odwołaniu od decyzji Prezydenta [...].
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, uznając brak należytego wyjaśnienia sprawy w powyżej przedstawionym zakresie, co stanowiło naruszenie przepisów prawa procesowego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U, z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.
Źródło: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl), pozyskano 26.07.2026. · Źródło