VII SA/Wa 1395/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosława Kowalska po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. S. od postanowienia Starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2017 r. w sprawie ze skargi M. S. na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie uznania zarzutów za bezzasadne postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżący po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym formularzu PPF wnioskodawczyni podała, że utrzymuje się z dochodów uzyskiwanych z tytułu emerytury w wysokości 2560 złotych miesięcznie. Pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synem. Posiada współwłasność nieruchomości budowlanej położonej przy ul. [...] w W. Poza powyższym oświadczyła, że nie posiada innego majątku ani oszczędności pieniężnych. Dodała, że syn także nie posiada majątku. Do ponoszonych wydatków wnioskodawczyni zaliczyła: opłaty związane z utrzymaniem udziału w nieruchomości ok. 1000 złotych, wydatki na leki ok. 500 złotych, zakup żywności ok. 600 złotych, pomoc ok. 400 złotych, zakup węgla ok. 400 złotych (tygodniowo). W uzasadnieniu wniosku wnioskodawczyni podniosła, że jej obecna sytuacja majątkowa nie pozwala jej na poniesienie jakichkolwiek opłat sądowych, nie wystarcza jej obecnie na węgiel. Podała, że utrzymanie lokalu w domu jednorodzinnym wynosi ok. 1000 złotych. Ponadto ponosi koszty zakupu lekarstw ok. 500 złotych miesięcznie oraz za rehabilitację i opiekę, gdyż jest po ciężkiej operacji ortopedycznej. Zaznaczyła, że jest niesamodzielna i potrzebuje pomocy osób trzecich. Z uwagi na okoliczność, iż powyższe oświadczenie było niewystarczające do oceny faktycznych możliwości finansowych strony, na mocy zarządzenia z dnia 4 stycznia 2017 r. wydanego na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a. wnioskodawczyni została zobowiązana do nadesłania dodatkowych wyjaśnień w sprawie poprzez podanie: - czy syn pozostający z wnioskodawczynią we wspólnym gospodarstwie domowym prowadzi działalność gospodarczą, jeśli tak jakiego rodzaju, czy prowadzi ją samodzielnie czy też zatrudnia do pracy jakieś osoby, jeśli tak, należało wskazać ile osób, - wysokości dochodów uzyskiwanych przez syna z tytułu prowadzonej działalności z trzech ostatnich miesięcy bądź też poniesionych strat, - czy syn partycypuje w kosztach utrzymania nieruchomości położonej przy ul. [...] w W., jeśli tak wyszczególnić w jakich i podać ich wysokość, - jakie miesięcznie wydatki ponosi syn wnioskodawczyni, należało je wyszczególnić i podać ich wysokość, - czy wnioskodawczyni i syn posiadają oszczędności pieniężne, jeśli tak należało wskazać ich wysokość, - czy syn posiada pojazdy mechaniczne jeśli tak, należało je wymienić, podać markę, rok produkcji oraz koszty związane z ich utrzymaniem (paliwo, ubezpieczenie, naprawy), oraz do nadesłania: - wyciągów bądź wykazów z konta bankowego z dwóch ostatnich miesięcy własnego oraz syna, jeśli je posiadają, bądź złożenia oświadczenia, że ich nie posiadają, - kserokopii zeznania podatkowego syna za rok 2015 r., - kserokopii deklaracji syna dla podatku od towarów i usług (VAT 7 lub VAT 7k ) lub złożenie oświadczenia o nie byciu podatnikiem VAT. Zakreślono termin 7 dni na wykonanie niniejszego zarządzenia pod rygorem rozpatrzenia wniosku tylko w oparciu o zgromadzone materiały. W zakreślonym terminie wnioskodawczyni, pismem z dnia 10 stycznia 2017 r. udzieliła dodatkowych wyjaśnień w sprawie. Postanowieniem z dnia 8 lutego 2017 r. Starszy referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych. W ocenie Starszego referendarza sądowego wnioskodawczyni nie znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej ją do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. zwolnienia od kosztów. Pismem z dnia 21 lutego 2017 r. skarżąca wniosła sprzeciw od ww. postanowienia. W sprzeciwie wnioskodawczyni nie podała nowych danych dotyczących sytuacji materialnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a, od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 1 i 3 p.p.s.a.). Wniesienie zaś sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Wskazać należy, że zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym własnym i rodziny. Z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że ciężar udowodnienia istnienia okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie spoczywa na stronie. Warto również wskazać, że odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym bez prawa do zasiłku, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak - Molczyk (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. np. postanowienie NSA z dnia 16 października 2012 r., sygn. akt I FZ 291/12; dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W niniejszej sprawie Sąd podziela stanowisko Starszego referendarza sądowego, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazać bowiem należy, że art. 246 § 1 ppsa wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2015 r., sygn. akt II OZ 311/15, to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna i rodzinna uzasadnia udzielenie jej prawa pomocy. Tylko od tego jakich argumentów strona użyje uzasadniając swój wniosek zależy, czy uzyska przedmiotowe wsparcie, przy czym argumentacja ta powinna być ukierunkowania na przedstawienie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wskazywanie na inne okoliczności nie powoduje, że wniosek jest prawidłowo uzasadniony. Podobnie sprawa wygląda, jeżeli chodzi o udokumentowanie twierdzeń zawartych we wniosku. Jeżeli ocena wniosku nasuwa wątpliwości, to stosownie do art. 255 ppsa Sąd może wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowych oświadczeń, dostarczenia dokumentów potwierdzających stan majątkowy, dochody lub stan rodzinny. Rozpatrując niniejszy wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych słusznie uznano, że nie występują przesłanki, które uzasadniałyby zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych. Jak wynika z podanych danych wnioskodawczyni uzyskuje dochód w wysokości 2560 złotych miesięcznie, zaś z wyszczególnionych przez wnioskodawczynię wydatków wynika, że wnoszą one ok. 2900 złotych miesięcznie (opłaty związane z utrzymaniem nieruchomości ok. 1000 złotych, wydatki na leki w wysokości ok.500 złotych, zakup żywności ok. 600,00 złotych, "pomoc" ok.400 złotych, zakup węgla ok. 400 złotych). Zatem Przedstawione wyżej wydatki w wysokości ok. 2900 złotych miesięcznie nie znajdują więc pokrycia z zadeklarowanym miesięcznym dochodem uzyskiwanym z tytułu emerytury przez wnioskodawczynię w wysokości 2560 złotych miesięcznie, a nie wykazała z jakich innych źródeł są pokrywane. Powyższe rozbieżności podważają wiarygodność przedstawionych informacji. Rozbieżności pojawiają się również w zadeklarowanym sposobie prowadzenia gospodarstwa domowego, ponieważ we wniosku zostało wskazane, że wnioskodawczyni prowadzi je razem z synem, natomiast w piśmie wyjaśniającym z dnia 10 stycznia 2017r. oświadczyła przeciwnie że gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie bez udziału syna. Jednocześnie też wskazała, że syn prowadzi działalność gospodarczą pod adresem ich wspólnego zamieszkiwania. Oświadczyła też, że syn pozostaje na jej utrzymaniu i nie partycypuje w kosztach utrzymania nieruchomości położonej przy ul. [...] w W. Jak wynika z posiadanych dokumentów oraz ogólnodostępnych na stronach internetowych danych z bazy CEIDG wynika, syn wnioskodawczyni prowadzi działalność gospodarczą W., której przedmiotem jest konserwacja i naprawa pojazdów samochodowych z wyłączeniem motocykli i działalność taksówek osobowych. Ponadto z przesłanych dokumentów wynika, że syn wnioskodawczyni z prowadzonej działalności gospodarczej w 2015 r. poniósł stratę w wysokości 1693,15 złotych i w roku 2016 w wysokości 1.153 złotych. W tym miejscu odnosząc się do wskazanej straty należy wyjaśnić, że dla oceny zdolności płatniczych osoby prowadzącej działalność gospodarczej istotny jest osiągany przychód, nie zaś dochód. Kategoria przychodu wskazuje bowiem na to, z jakim efektem prowadzona jest działalność gospodarcza. Jak podkreśla się w orzecznictwie, fakt odnotowania straty nie przesądza jeszcze faktu, że podmiot utracił płynność finansową, a co za tym idzie, powstanie straty nie warunkuje automatycznie braku środków na utrzymanie i w konsekwencji pozostawania syna na utrzymaniu matki. Trzeba pamiętać, że strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi sytuacji tożsamej z brakiem środków finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2014 r., sygn. akt II GZ 172/14, CBOSA). Stąd w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienie NSA z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1843/14, CBOSA). Dodatkowo należy podkreślić, że wnioskodawczyni nie wskazała, że z uwagi na złą sytuację finansową syn zaprzestaje prowadzenia działalności gospodarczej. Przeciwnie z podanych informacji wynika, że działalność tą prowadzi od kilku lat. Jak słusznie zostało to wskazane w zaskarżonym postanowieniu, że skoro syn zamieszkuje z wnioskodawczynią i prowadzi pod adresem ich wspólnego zamieszkiwania działalność gospodarczą, to mało przekonywującym jest aby syn prowadzący działalność gospodarczą pozostawał na wyłącznym utrzymaniu matki - utrzymującej się z emerytury jak również, że nie partycypuje bądź nie może brać udziału w kosztach utrzymania nieruchomości i bieżących opłatach. Reasumując wskazać należy, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Przyznanie prawa pomocy powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, osób bezrobotnych, samotnych, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Należy mieć na uwadze, że skarżąca uzyskuje stały dochód w wysokości 2560 złotych miesięcznie. Posiadanie zatem przez nią stałych miesięcznych dochodów w takiej wysokości wyklucza możliwość uznania jej za osobę wykazującą trudności w zakresie zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych i niebędącą w stanie ponosić kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Wobec powyższego należało uznać zaskarżone postanowienie za prawidłowe, bowiem Starszy referendarz sądowy zastanie odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 ppsa orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonego postanowienia.