VII SA/Wa 2045/09

WyrokWSA w Warszawie2010-04-19

Skład orzekający: Bogusław Cieśla, Daria Gawlak – Nowakowska, Mirosława Kowalska

Analiza orzeczenia

Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.

Zagadnienie prawne
Czy decyzja o pozwoleniu na budowę, wydana przez prezydenta miasta na prawach powiatu, może zostać uznana za nieważną z powodu naruszenia przepisów o właściwości lub rażącego naruszenia prawa, jeśli organ nadzoru stwierdził, że została wydana zgodnie z obowiązującymi przepisami i nie zawiera wad wymienionych w art. 156 § 1 K.p.a.?
Ratio decidendi
Sąd oddalił skargę, uznając, że organy administracji prawidłowo odmówiły stwierdzenia nieważności decyzji o pozwoleniu na budowę. Stwierdzono, że decyzja Prezydenta Miasta Ł. została wydana zgodnie z właściwością, a zarzucane naruszenia prawa nie miały charakteru rażącego, co jest warunkiem koniecznym do stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 K.p.a. Sąd podkreślił, że postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji ma na celu wyłącznie kontrolę samej decyzji w aspekcie wad określonych w art. 156 § 1 K.p.a., a nie merytoryczne rozstrzyganie kwestii związanych z procesem budowlanym czy decyzją o warunkach zabudowy.
Stan faktyczny
Skarżący J. K. domagał się stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] kwietnia 2008 r. zatwierdzającej projekt budowlany i udzielającej pozwolenia na budowę budynku mieszkalno-magazynowego. Organy administracji (Wojewoda Ł. i Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego) odmówiły stwierdzenia nieważności, uznając, że decyzja nie jest dotknięta wadami kwalifikowanymi. Skarżący zarzucał naruszenie przepisów o właściwości i rażące naruszenie prawa, a także uciążliwości związane z budową i uszkodzenie jego budynku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.
Rozstrzygnięcie
Oddalił skargę.

Pełny tekst orzeczenia

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Cieśla, Sędzia WSA Daria Gawlak – Nowakowska (spr.), Sędzia WSA Mirosława Kowalska, Protokolant Anna Tomaszek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2010 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] września 2009 r. znak [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji skargę oddala Prezydent Miasta Ł. decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r., nr [...] na podstawie art. 28, 33 ust. 1, 34 ust. 4 i art. 36 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (tekst jednolity: Dz. U. z 2006 r. Nr 156, poz. 1118 ze zm., zwanej dalej Prawo budowlane) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego ( Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. zwanej dalej K.p.a.) zatwierdził projekt budowlany i udzielił G. M. i M. M. pozwolenia na budowę budynku mieszkalno -magazynowego z częścią biurową oraz bezodpływowego zbiornika ścieków w Ł. przy ul. [...], dz. nr ewid. [...] i [...]. J. K. wnosząc o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] kwietnia 2008 r. zarzucił, że decyzja wydana została z naruszeniem przepisów o właściwości oraz rażącym naruszeniem prawa. Wojewoda Ł. decyzją z dnia [...] maja 2009 r., nr [...] (znak: [...]) na podstawie art. 157 § 1 i art. 158 § 1 K.p.a., po rozpoznaniu wniosku J. K., odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] kwietnia 2008 r., nr [...]. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji podniósł, że stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej jest wyjątkiem od generalnej zasady stabilności decyzji wynikającej z art. 16 K.p.a. i dlatego może mieć miejsce jedynie w przypadku, gdy decyzja dotknięta jest w sposób niewątpliwy przynajmniej jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 K.p.a., a organ rozstrzyga wyłącznie w sprawie zgodności decyzji z prawem obowiązującym w dacie jej wydania. Pozwolenie na budowę wydaje organ administracji architektoniczno - budowlanej. Zadania administracji architektoniczno - budowlanej, zgodnie z art. 80 ust. 1 Prawa budowlanego, wykonują odpowiednio starosta, wojewoda i Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego. W myśl art. 82 ust. 2 Prawa budowlanego organem administracji architektoniczno - budowlanej pierwszej instancji jest z zastrzeżeniem ust. 3 i 4 starosta. W miastach na prawach powiatu prezydent miasta pełni równocześnie funkcję starosty. Organ pierwszej instancji stwierdził, że przedmiotową decyzję o pozwoleniu na budowę Prezydent Miasta Ł. wydał zgodnie z właściwością, co oznacza, że nie istnieje przesłanka do stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa sądowego naruszenie prawa, na które powołuje się wnioskodawca, powoduje nieważność decyzji, gdy naruszenie to ma charakter rażący. Rażące naruszenie prawa, o jakim mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. oznacza wadliwość decyzji skutkiem naruszenia norm prawnych regulujących działania administracji publicznej w indywidualnych sprawach, w szczególności przepisów prawa procesowego oraz materialnego o dużym ciężarze gatunkowym. Cechą rażącego naruszenia prawa jest to, że treść decyzji pozostaje w sprzeczności z treścią przepisu przez proste zestawienie ich ze sobą (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 marca 2004 r., IV SA 3763/02, LEX nr 156952). W ocenie organu pierwszej instancji decyzja Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] kwietnia 2008 r. nie została wydana z rażącym naruszeniem prawa. Pozwolenie na budowę zostało wydane zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie przepisami prawa budowlanego oraz przepisami postępowania administracyjnego i nie jest dotknięta wadą, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., jak również decyzja ta nie jest dotknięta żadną z pozostałych wad określonych w art. 156 § 1 pkt 1-7 K.p.a., stanowiących podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji. Decyzja zatwierdzająca projekt budowlany i udzielająca pozwolenia na budowę przedmiotowego budynku została wydana zgodnie z decyzją o warunkach zabudowy z dnia [...] października 2007 r., nr [...]. Z ww. decyzji wynika, że budowa budynku mieszkalno - magazynowego z częścią biurową na działkach nr [...] i [...] jest zgodna z prawem. Z projektu budowlanego wynika, że powierzchnia zabudowy wynosi 269,22 m ², wobec ustalonej w decyzji o warunkach zabudowy maksymalnej powierzchni zabudowy 270 m ². Decyzja o warunkach zabudowy nie określa powierzchni biologicznie czynnej. Spełnione są wymogi § 12 i § 13 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z dnia 15 czerwca 2002 r.). Projektowany budynek usytuowany jest w odległości 4 m (ściana z otworami okiennymi) od granicy działki skarżącego oraz w odległości 3 m od działki skarżącego usytuowana jest ściana z luksferami. Luksfery znajdują się tylko na parterze zaprojektowanego budynku, natomiast na piętrze ściana odsunięta jest o 4 m. Odległość tarasów od granicy sąsiedniej działki wynosi 1,1 m. Z projektu zagospodarowania terenu wynika, że usytuowanie projektowanego obiektu nie ograniczy dopływu światła dziennego do pomieszczeń w budynku skarżącego oraz nie będzie stanowiło uciążliwości dla nieruchomości sąsiednich. Projektowana inwestycja pozostaje bez wpływu na dostęp skarżącego do drogi publicznej, możliwość korzystania z wody, kanalizacji, energii elektrycznej i cieplnej, środków łączności, oraz nie powoduje hałasu, wibracji, zakłóceń elektrycznych, promieniowania ani zanieczyszczenia powietrza. Budowa budynku mieszkalnego jednorodzinnego z częścią, magazynową i biurową, zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2004 r. w sprawie określenia rodzajów przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko oraz szczegółowych uwarunkowań związanych z kwalifikowaniem przedsięwzięć do sporządzenia raportu o oddziaływaniu na środowisko (Dz. U. Nr 257, poz. 2573), nie jest zaliczona do przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko. Odwołanie od powyższej decyzji Wojewody Ł. z dnia [...] maja 2009 r. wniósł J. K. podnosząc, że zostały przekroczone normy prawa budowlanego, a w szczególności zasada dobrego sąsiedztwa oraz ochrona interesów osób trzecich ( art. 5 ust. 1 pkt 6 Prawa budowlanego). Podczas budowy obiektu wystąpiły uciążliwości powodowane przez hałas, wibracje oraz blokowanie drogi publicznej podczas rozładowania materiałów budowlanych i prac związanych z budową. W jego budynku nastąpiły pęknięcia w różnych miejscach, w związku z tym wniósł o wykonanie oględzin i ekspertyzy w tej sprawie. Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego decyzją z dnia [...] września 2009 r., znak: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., po rozpoznaniu odwołania J. K., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy stwierdził, że stwierdzenie nieważności decyzji jest postępowaniem o charakterze nadzwyczajnym, niezależnym od innych postępowań, mającym na celu wyłącznie kontrolę samej decyzji, w dniu jej wydania, w aspekcie przesłanek określonych w art. 156 § 1 K.p.a. Stwierdzenie nieważności decyzji z przyczyn określonych w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. może nastąpić w przypadku, gdy decyzja rażąco narusza prawo. Organ odwoławczy stwierdził, że decyzja Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] kwietnia 2008 r. została wydana po spełnieniu przez inwestora warunków określonych przepisem art. 32 ust. 4 oraz art. 35 ust. 1 Prawa budowlanego. Inwestor złożył stosowne oświadczenie o posiadanym prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane, a planowana inwestycja, jest zgodna z ustaleniami decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] października 2007 r., nr [...] o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Z projektu budowlanego wynika, że parametry i cechy planowanego przedsięwzięcia odpowiadają warunkom określonym w w.w. decyzji co do szerokości elewacji frontowej, kąta nachylenia połaci dachowych oraz jego układu. Ponadto powierzchnia zabudowy wynosi 269,22 m ² przy maksymalnej i dopuszczalnej powierzchni ustalonej w decyzji o warunkach zabudowy - 270 m². Wskazał, że zostały spełnione pozostałe warunki określone w decyzji o warunkach zabudowy, gdyż przedmiotowy budynek jest piętrowy podpiwniczony, a kierunek głównej kalenicy dachu w stosunku do frontu działki - prostopadły. Badana decyzja nie narusza warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, o których mowa w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. (Dz. U. z 2002 r., Nr 75, poz. 690 ze zm.), obowiązujących w dniu wydania kwestionowanej decyzji z dnia 22 kwietnia 2008 r. . Projektowany budynek usytuowany jest na działce w taki sposób, że spełnia wymogi określone w w/w rozporządzeniu odnośnie wymaganych odległości w stosunku do sąsiednich działek nr [...], [...] i [...]. W ocenie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego decyzja Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] kwietnia 2008 r. w nie narusza przepisów prawa, co wypełniałoby przesłankę z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. oraz nie jest także dotknięta żadną z innych wad z wymienionego art. 156 § 1 K.p.a. Skargę na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] września 2009 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył J.K. W uzasadnieniu skargi zarzucił, że zwrócił się do Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego o wykonanie oględzin i wydanie ekspertyzy dotyczącej stanu jego budynku, zaś otrzymał wykładnię Prawa budowlanego. Podczas budowy spornego obiektu nastąpiło uszkodzenie jego budynku. W ocenie skarżącego przeznaczenie tego obiektu jest sprzeczne z zasadą dobrego sąsiedztwa. Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego w odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoją argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli w niniejszym postępowaniu jest decyzja Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] września 2009 r. utrzymująca w mocy decyzję Wojewody Ł. z dnia [...] maja 2009 r., którą odmówiono stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] kwietnia 2009 r., którą zatwierdził projekt budowlany i udzielił G. M. i M. M. pozwolenia na budowę budynku mieszkalno - magazynowego z częścią biurową oraz bezodpływowego zbiornika ścieków w Ł. przy ul. [...] , dz. o nr ew. [...] i [...]. Stwierdzenie nieważności decyzji jest instytucją procesową, służącą do usunięcia z obrotu prawnego decyzji administracyjnych dotkniętych ciężką, kwalifikowaną wadą prawną opisaną w art. 156 § 1 K.p.a. Przedmiotem natomiast postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji jest badanie przez organ nadzoru czy zaskarżona decyzja dotknięta jest jedną z wad określonych w powołanym powyżej przepisie. Z tych względów obowiązkiem organu nadzoru dokonującego oceny, czy zachodzą przesłanki z art. 156 § 1 K.p.a., jest wyjaśnienie stanu faktycznego i prawnego sprawy według daty wydania badanej decyzji. Zatem zakres postępowania nadzorczego w niniejszej sprawie, jak słusznie stwierdził organ odwoławczy, obejmował jedynie zbadanie przesłanek przewidzianych w art. 156 K.p.a., bowiem organ nadzoru nie orzeka co do istoty postępowania zakończonego kontrolowaną decyzją, ani też nie jest władny rozstrzygać o innych kwestiach dotyczących meritum tego postępowania. Prawidłowo Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego w swojej ocenie przyjął, że badana decyzja decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] kwietnia 2009 r. nie jest dotknięta wyżej wskazanymi wadami wymienionymi w art. 156 § 1 K.p.a. Podstawą prawną kontrolowanej decyzji stanowiły obowiązujące w dniu jej wydania przepisy art. 28, 33 ust. 1, 34 ust. 4 i art. 36 Prawa budowlanego. . Stwierdzić należy, że decyzja wydawana w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę, jak wynika z art. 35 ust. 1 Prawa budowlanego musi być wydana przez organ administracji architektoniczno – budowlanej, po uprzednim jego sprawdzeniu w zakresie w tym przepisie wskazanym. Po sprawdzeniu i ustaleniu kompletności projektu budowlanego, zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 32 i art. 34 Prawa budowlanego, przy szczególnym uwzględnieniu art. 34 ust. 2 Prawa budowlanego, jeżeli spełnione zostaną wymagania o których mowa wyżej, właściwy organ administracji architektoniczno – budowlanej, zgodnie z art. 35 ust. 4 nie może odmówić wydania pozytywnej decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego i pozwolenia na budowę. Powołany przepis nie dopuszcza jakiejkolwiek uznaniowości w sprawie wydania pozwolenia na budowę, ani możliwości wprowadzania dalszych warunków od których zależałoby wydanie pozwolenia. A zatem w przypadku gdy organ wydał decyzje o pozwoleniu na budowę, która w sposób rażący naruszyła ww. wymagania zawarte w art. 32 ust. 4 oraz art. 35 ust. 1 Prawa budowlanego, to tylko w takim przypadku organ nadzorczy obowiązany był do stwierdzenia nieważności w oparciu o przepis art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Zgodnie z art. 32 ust. 4 Prawa budowlanego pozwolenie na budowę może być wydane wyłącznie temu, kto: złożył wniosek w tej sprawie w terminie ważności decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, jeżeli jest ona wymagana zgodnie z przepisami o zagospodarowaniu przestrzennym i wykazał prawo do dysponowania nieruchomością na cele budowlane. Jak wynika z akt sprawy, Prezydent Miasta Ł. w dniu [...] października 2007 r., nr [...] wydał decyzję o warunkach zabudowy dla przedmiotowej inwestycji. Następnie w dniu 11 marca 2008 r. inwestorzy złożyli do organu wniosek o pozwolenia na budowę, do którego dołączono oświadczenie o prawie do dysonowania nieruchomością na cele budowlane. Jak wynika z powyższego inwestorzy spełnili wymagania z art. 32 ust. 4 Prawa budowlanego, tj. złożył wniosek o pozwolenie na budowę w okresie ważności decyzji o warunkach zabudowy oraz wykazali prawo dysponowanie nieruchomością na cele budowlane. Nie można więc skutecznie zarzucić, że decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] kwietnia 2009 r. zapadła z rażącym naruszeniem art. 32 ust. 4 Prawa budowlanego. Zgodnie z art. 35 ust. 1 Prawa budowlanego przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na budowę lub odrębnej decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego właściwy organ sprawdza zgodność projektu zagospodarowania działki lub terenu z: miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego i wymaganiami ochrony środowiska, wymaganiami decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, przepisami, w tym techniczno-budowlanymi. Ponadto organ sprawdza kompletność projektu budowlanego i posiadanie wymaganych opinii, uzgodnień, pozwoleń i sprawdzeń, oraz wykonanie projektu przez osobę posiadającą wymagane uprawnienia budowlane. Z akt sprawy wynika, że organ dokonał takich sprawdzeń. Z treści decyzji o pozwoleniu na budowę wynika, że organ przed wydaniem decyzji dokonał oceny zgodności planowanej inwestycji z decyzją o warunkach zabudowy. Kontrola materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie potwierdza, że inwestycja jest zgodna z decyzją Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] października 2007 r. o warunkach zabudowy. Z projektu budowlanego wynika, że parametry i cechy planowanego przedsięwzięcia odpowiadają warunkom określonym w ww. decyzji co do szerokości elewacji frontowej, kąta nachylenia połaci dachowych oraz jego układu. Ponadto powierzchnia zabudowy wynosi 269,22 m² przy maksymalnej dopuszczalnej powierzchni ustalonej w decyzji o warunkach zabudowy - 270 m². Spełnione zostały również pozostałe warunki określone w decyzji o warunkach zabudowy, gdyż przedmiotowy budynek jest piętrowy podpiwniczony, a kierunek głównej kalenicy dachu w stosunku do frontu działki – prostopadły. Badana decyzja nie narusza również warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, o których mowa w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. obowiązującym w dniu wydania kwestionowanej decyzji z dnia 22 kwietnia 2008 r. (Dz. U. z 2002 r. Nr 75, poz. 690 ze zm.). Projektowany budynek spełnia wymogi określone tym rozporządzeniem odnośnie wymaganych odległości w stosunku do sąsiednich działek nr [...], [...] i [...] (z żadnej strony od granic z działkami sąsiednimi budynek ten nie znajduje się w odległości mniejszej niż 4 m od granicy działki, jeżeli chodzi o ściany z otworami okiennymi i drzwiowymi i 3 m, jeżeli chodzi o pozostałe ściany, w tym z luksferami). Usytuowanie projektowanego budynku nie ogranicza dopływu światła dziennego do pomieszczeń w budynku skarżącego. Jak już wcześniej wskazano, zaistnienie przesłanek stwierdzenia nieważności ocenia się według stanu faktycznego i prawnego sprawy istniejącego w dacie wydania kwestionowanego w trybie nieważnościowym aktu. Okoliczności jakie wystąpiły po wydaniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2008 r. nie decydują, że jest ona dotknięta jedną z wad wymienionych w art. 156 K.p.a. W tym miejscu wskazania wymaga, że część zarzutów podnoszonych przez skarżącego w pismach oraz w skardze, dotyczyła również legalności decyzji o ustaleniu warunków zabudowy dla przedmiotowej inwestycji oraz sposobu przeprowadzenia procesu budowlanego. Jednak z uwagi na treść art. 134 § 1 p.p.s.a. zarzuty te nie mogą być przedmiotem kontroli Sądu w niniejszym postępowaniu. Stwierdzić należy, że decyzja wydana w dniu [...] kwietnia 2008 r. przez Prezydenta Miasta Ł. była podjęta przez właściwy rzeczowo organ co wynika z treści art. 80 ust. 1 i 82 ust. 2 Prawa budowlanego. Zgodnie z treścią art. 80 ust. 1 ustawy Prawo budowlane zadania administracji architektoniczno-budowlanej wykonują odpowiednio starosta, wojewoda i Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego. W myśl art. 82 ust. 2 ww. ustawy organem administracji architektoniczno - budowlanej pierwszej instancji jest z zastrzeżeniem ust. 3 i 4 starosta. W miastach na prawach powiatu prezydent miasta pełni równocześnie funkcję starosty. Wydana zgodnie z obowiązującymi przepisami, a przede wszystkim skierowana była do podmiotu będącego stroną w sprawie w rozumieniu art. 28 K.p.a. Nie dotyczyła sprawy rozstrzygniętej wcześniej inną decyzją ostateczną, nie była niewykonalna, jej wykonanie nie powoduje czynu zagrożonego karą. Z powyższych względów Sąd uznał wydaną w sprawie decyzję za zgodną z prawem, a zarzuty podniesione w skardze za nieuzasadnione. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji

Źródło: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl), pozyskano 28.07.2026. · Źródło