VII SA/Wa 2363/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Zielińska-Śpiewak po rozpoznaniu w dniu 12 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu V. B. od postanowienia Starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 stycznia 2017 r. w sprawie ze skargi V. B. na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżąca po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. We wniosku skarżąca wskazała, że posiada mieszkanie własnościowe o powierzchni 53,11 m2, prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem, a źródłem ich utrzymania są dochody z tytułu wynagrodzeń za pracę w łącznej wysokości 3961,33 zł netto miesięcznie. Do miesięcznych wydatków skarżąca zaliczyła: opłaty za mieszkanie – 639,46 zł, opłaty za media – 219 zł, koszty leczenia - 100 zł, ubezpieczenie – 20 zł. Z odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia danych przedstawionych w złożonym wniosku wynika, że łączny średni dochód (na podstawie nadesłanych zaświadczeń pracodawców z ostatnich trzech miesięcy) V. B. i jej syna wynosi 4036,50 zł netto miesięcznie. Skarżąca przy piśmie z dnia 16 grudnia 2015 r. nadesłała dokumenty, z których wynika, że czynsz wraz z opłatami za wodę, ścieki, centralne ogrzewanie wynosi 685,23 zł miesięcznie, opłaty za usługi telekomunikacyjne – średnio 110 zł miesięcznie, opłaty za energię elektryczną 117 zł za 2 miesiące, za gaz – 31 zł za 2 miesiące. Skarżąca nadesłała też potwierdzenie zakupu 90-dniowego biletu ZTM za kwotę 250 zł. Postanowieniem z dnia 5 lutego 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Następnie postanowieniem z dnia 5 lipca 2016 r., po rozpoznaniu sprzeciwu, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie z dnia 5 lutego 2016 r. Skarżąca V. B. w dniu 20 grudnia 2016 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) złożyła na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W takiej sytuacji kolejny wniosek V. B. został potraktowany jako wniosek o zmianę postanowienia z dnia 5 lutego 2016 r. w trybie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) i postanowieniem z dnia 23 stycznia 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił zmiany postanowienia z dnia 5 lutego 2016 r., odmawiającego przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W ocenie starszego referendarza sądowego, choć wydatki skarżącej zwiększyły się o około 150 zł w porównaniu do wydatków podanych w pierwotnym wniosku, to jednak biorąc pod uwagę wysokość dochodów skarżącej i jej syna, nie wpłynęło to na sytuację finansową skarżącej na tyle istotnie, aby uzasadniona była modyfikacja rozstrzygnięcia wydanego w przedmiocie prawa pomocy. Zaś wskazanych wydatków na utrzymanie kota w wysokości 240 zł miesięcznie nie można zaliczyć do wydatków niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb wnioskodawcy i rodziny. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżąca wskazała, że do zadeklarowanych we wniosku wydatków miesięcznych związanych z utrzymaniem mieszkania (685,23 zł), opłat za media (219 zł), za ubezpieczenie mieszkania (44zł), średnich kosztów leczenia (200 zł) należy dodać zakup kart miejskich do przejazdów ZTM dla skarżącej i jej syna na łączną kwotę 500 zł na kwartał. Zdaniem skarżącej łącza kwota wydatków stanowi 40% dochodu skarżącej i jej syna, więc nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania sądowego, gdyż po uiszczeniu ich w pełnym wymiarze odczuje znaczny uszczerbek na środkach utrzymania rodziny. Podkreśliła, że wniosła o ustanowienie radcy prawnego a nie adwokata, co nie zostało wzięte pod uwagę przez referendarza sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Na wstępie należy zaznaczyć, że postępowanie sądowoadministracyjne zostało w niniejszej sprawie wszczęte po wejściu w życie zmian wprowadzonych ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658), które weszły w życie z dniem 15 sierpnia 2015 r. Zgodnie zatem z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – zwanej dalej "ppsa", w brzmieniu znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie, rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 ppsa). Wskazać należy, że zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stosownie do art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy może być zmienione, na co wskazuje treść art. 165 ustawy, musi jednak nastąpić zmiana okoliczności sprawy (stanu majątkowego strony i jej możliwości płatniczych), które stanowiły podstawę wcześniejszego orzeczenia. Wniosek taki może być zatem uwzględniony wówczas, gdy nastąpiło istotne pogorszenie sytuacji materialnej wnioskodawcy. Z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że ciężar udowodnienia istnienia okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę zmiany orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, spoczywa na stronie. Warto również wskazać, że odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym bez prawa do zasiłku, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak - Molczyk (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. np. postanowienie NSA z dnia 16 października 2012 r., sygn. akt I FZ 291/12; dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W niniejszej sprawie Sąd podziela stanowisko Starszego referendarza sądowego, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o zmianę orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2015 r., sygn. akt II OZ 311/15, to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna i rodzinna uzasadnia udzielenie jej prawa pomocy. Tylko od tego jakich argumentów strona użyje uzasadniając swój wniosek zależy, czy uzyska przedmiotowe wsparcie, przy czym argumentacja ta powinna być ukierunkowania na przedstawienie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wskazywanie na inne okoliczności nie powoduje, że wniosek jest prawidłowo uzasadniony. Podobnie sprawa wygląda, jeżeli chodzi o udokumentowanie twierdzeń zawartych we wniosku. Rozpatrując niniejszy wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata słusznie uznano, że nie występują przesłanki, które uzasadniałyby zmianę orzeczenia z dnia 5 lutego 2016 r. Z przedstawionej przez skarżącą sytuacji majątkowej wynika, że wydatki skarżącej wzrosły. Jednakże należy pamiętać, że nie wszystkie deklarowane wydatki uznawane są za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny i zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania. Do wydatków niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb wnioskodawcy i rodziny nie można bowiem zaliczyć wydatków związanych z utrzymaniem zwierząt domowych, a zadeklarowanych przez skarżącą na poziomie 240 zł miesięcznie. Z okoliczności sprawy nie wynika aby nastąpiło istotne pogorszenie sytuacji materialnej wnioskodawczyni. Reasumując wskazać należy, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Przede wszystkim osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna najpierw poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez skarżącego środki okażą się niewystarczające do obrony jego praw przed sądem, może być skarżącemu przyznane prawo pomocy. Przyznanie prawa pomocy powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, osób bezrobotnych, samotnych, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Wobec powyższego należało uznać zaskarżone postanowienie za prawidłowe, bowiem Starszy referendarz sądowy, badając szczegółowo sytuację materialną strony i dokonując porównania wysokości kosztów sądowych z jej możliwościami finansowymi, zastanie odmówił wnioskodawczyni zmiany postanowienia z dnia 5 lutego 2016 r. w przedmiocie prawa pomocy. Odnosząc się do wniosku skarżącej o ustanowienie pełnomocnika, należy wyjaśnić, że zarówno w pierwszym wniosku z dnia 13 listopada 2015 r. jak i kolejnym z dnia 19 grudnia 2016 r. w formularzu została zakreślona pozycja "ustanowienie adwokata" i w takim zakresie żądanie skarżącej zostało rozpoznane. Zatem nie doszło do modyfikacji żądania w tym przedmiocie poprzez zmianę z "ustanowienia adwokata" na "ustanowienie radcy prawnego". Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 260 § 1, art. 165 oraz art. 246 p.p.s.a., postanowiono, jak w sentencji.