VII SA/Wa 73/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Zielińska-Śpiewak po rozpoznaniu w dniu 12 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu T. G. od postanowienia Starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lutego 2017 r. w sprawie ze skargi T. G. na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] listopada 2016 r. znak [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania postanawia: I. zmienić punkt 1 zaskarżonego postanowienia i umorzyć postępowanie z wniosku T. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata, II. utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie w punkcie 2. Skarżący wraz ze skargą na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] listopada 2016 r., znak [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z treści złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Utrzymuje się z dochodów uzyskiwanych z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości ok. 1969,34 złotych miesięcznie. Powyższe wynika z załączonego do wniosku zaświadczenia z zakładu pracy o uzyskiwanych dochodach z dnia 15 listopada 2016 r. Wnioskodawca podał, że posiada dom z 1949 r. o pow. ok. 120 m² w połowie zamieszkiwany przez rodziców oraz nieruchomość rolną o pow. 1,9192 ha, trzy budynki gospodarcze z lat 1954-55 m.in. drewnianą stodołę. Nie posiada urządzeń do produkcji. Nadto wskazał, że posiada inwentarz żywy, tj. 7 kur. Z wniosku wynika, że skarżący posiada samochód skodę Fabię 1,4 z 2003 r., który służy mu do dojazdów do pracy w systemie zmianowym (62 km dziennie). Oświadczył, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych ani innych przedmiotów wartościowych powyżej 5000 złotych. Wnioskodawca płaci alimenty na rzecz dwóch małoletnich córek w łącznej wysokości 860 złotych miesięcznie. Skarżący podał, że ponosi miesięcznie następujące wydatki, tj. opłatę za wodę i kanalizację 90,39 złotych, opłatę za gaz w wysokości 48,30 złotych, opłatę za energię w wysokości 96,65 złotych, wywóz odpadów w wysokości 10 złotych, węgiel w wysokości 230 złotych, podatek gruntowy 47,17 złotych, ubezpieczenie OC za dom i gospodarstwo 487 złotych rocznie - 40,6 złotych miesięcznie, ubezpieczenie za auto 749 złotych rocznie plus 100 złotych przegląd – miesięcznie 70,75 złotych, leki ok. 200 złotych. Po podsumowaniu powyższe wydatki wynoszą 833,86 złotych, plus alimenty w wysokości 873,90 złotych z opłatą pocztową w wysokości 13,90 złotych, łącznie wynoszą 1707,76 złotych miesięcznie. Postanowieniem z dnia 27 lutego 2017 r. starszy referendarz sądowy przyznał skarżącemu T. G. prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata (pkt 1), a w pozostałym zakresie oddalił wniosek (pkt 2). W ocenie starszego referendarza sądowego, biorąc pod uwagę powyższe zwłaszcza wysokość miesięcznych dochodów i ponoszonych wydatków uzyskiwanych przez skarżącego należało uznać, że skarżący nie jest w stanie ustanowić profesjonalnego pełnomocnika z wyboru bez spowodowania uszczerbku w koniecznym dla siebie utrzymaniu. Z tego względu starszy referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Jednocześnie stwierdził, że brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżący jest na tyle osobą ubogą, iż jego rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiają mu wywiązanie się z obowiązku partycypowania w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zwolnienie od wpisu sądowego, ponadto wskazał, że rezygnuje z pomocy adwokata. Podniósł, że od dnia 16 lutego 2017 r. nie posiada gospodarstwa, a jego średnie zarobki za 3 miesiące wynoszą 1781,71 złotych. Wniósł o uwzględnienie, że ponosi wydatki na dojazdy do pracy, zakup żywności, odzieży i koszty korespondencji z sądami i urzędami. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a, od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 1 i 3 p.p.s.a.). Wniesienie zaś sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Wskazać należy, że zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stosownie do art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Żądanie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata lub radcy prawnego jest wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 p.p.s.a). Warto również wskazać, że odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym bez prawa do zasiłku, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak - Molczyk (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. np. postanowienie NSA z dnia 16 października 2012 r., sygn. akt I FZ 291/12; dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W niniejszej sprawie Sąd podziela stanowisko Starszego referendarza sądowego, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazać bowiem należy, że art. 246 § 1 ppsa wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2015 r., sygn. akt II OZ 311/15, to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna i rodzinna uzasadnia udzielenie jej prawa pomocy. Tylko od tego jakich argumentów strona użyje uzasadniając swój wniosek zależy, czy uzyska przedmiotowe wsparcie, przy czym argumentacja ta powinna być ukierunkowania na przedstawienie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wskazywanie na inne okoliczności nie powoduje, że wniosek jest prawidłowo uzasadniony. Podobnie sprawa wygląda, jeżeli chodzi o udokumentowanie twierdzeń zawartych we wniosku. Jeżeli ocena wniosku nasuwa wątpliwości, to stosownie do art. 255 ppsa Sąd może wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowych oświadczeń, dostarczenia dokumentów potwierdzających stan majątkowy, dochody lub stan rodzinny. Rozpatrując niniejszy wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych słusznie uznano, że nie występują przesłanki, które uzasadniałyby zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych. Z przedstawionej przez skarżącego sytuacji majątkowej zarówno we wniosku jak i w sprzeciwie wynika, że skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. W sprzeciwie podał, że utrzymuje się z dochodów uzyskiwanych z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 1781,71 złotych miesięcznie. Posiada dom z 1949 r. o pow. ok. 120 m² w połowie zamieszkiwany przez rodziców oraz nieruchomość rolną o pow. 1,9192 ha, trzy budynki gospodarcze z lat 1954-55 m.in. drewnianą stodołę. Jako wydatki wskazał alimenty na rzecz dwóch małoletnich córek w łącznej wysokości 860 złotych miesięcznie, opłatę za wodę i kanalizację 90,39 złotych, opłatę za gaz w wysokości 48,30 złotych, opłatę za energię w wysokości 96,65 złotych, wywóz odpadów w wysokości 10 złotych, węgiel w wysokości 230 złotych, podatek gruntowy 47,17 złotych, ubezpieczenie OC za dom i gospodarstwo 487 złotych rocznie - 40,6 złotych miesięcznie, ubezpieczenie za auto 749 złotych rocznie plus 100 złotych przegląd – miesięcznie 70,75 złotych, leki ok. 200 złotych. Po podsumowaniu powyższe wydatki wynoszą 833,86 złotych, plus alimenty w wysokości 873,90 złotych z opłatą pocztową w wysokości 13,90 złotych, łącznie wynoszą 1707,76 złotych miesięcznie. Z nadesłanego zaś wniosku i okoliczności sprawy nie wynika by wnioskodawca był w trudnej sytuacji majątkowej. Reasumując wskazać należy, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Przede wszystkim osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna najpierw poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez skarżącego środki okażą się niewystarczające do obrony jego praw przed sądem, może być skarżącemu przyznane prawo pomocy. Przyznanie prawa pomocy powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, osób bezrobotnych, samotnych, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Wobec powyższego należało uznać zaskarżone postanowienie za prawidłowe, bowiem Starszy referendarz sądowy, badając szczegółowo sytuację materialną strony i dokonując porównania wysokości kosztów sądowych z jej możliwościami finansowymi, zastanie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Odnosząc się do wniosku skarżącego o ustanowienie adwokata, który w sprzeciwie został cofnięty, gdyż skarżący oświadczył, że rezygnuje z pomocy adwokata, należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 249a p.p.s.a., jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Zatem w tym zakresie należy zmienić rozstrzygnięcie referendarza zawarte w punkcie 1 zaskarżonego postanowienia i umorzyć postępowanie w tej części. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 260 § 1 i art. 249a p.p.s.a., postanowiono, jak w sentencji.