VII SA/Wa 903/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak, Sędziowie: sędzia WSA Elżbieta Granatowska (spr.), asesor WSA Nina Beczek, , Protokolant: ref. Tomasz Bilewski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 stycznia 2026 r. sprawy ze skargi A. S. na akt Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 28 lutego 2025 r. znak: DDK-WM.6001.40.2024 w przedmiocie powołania na stanowisko dyrektora oddala skargę A. S., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł skargę na akt Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia[...] lutego 2025 r. znak: [...] o powołaniu K. P.-W. na stanowisko Dyrektora Muzeum [...]. W skardze zarzucono Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: 1) art. 16 ust. 5a ustawy z dnia z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (dalej "opdk") poprzez jego niezastosowanie i powołanie na stanowisko Dyrektora Muzeum [...] (dalej Dyrektor [...]) kandydata niespełniającego, określonego przez Komisję konkursową, wymogu doświadczenia w postaci posiadania 3-letniego stażu pracy na stanowisku kierowniczym w jednostkach sektora finansów publicznych; 2) art. 16 ust. 4 pkt 3 opdk poprzez jego niezastosowanie i powołanie na stanowisko Dyrektora [...] kandydata wskazanego przez Komisję konkursową, w której skład wchodzili przedstawiciele Związku Zawodowego Osób Pracujących w Muzeum [...] o, pomimo, że ta organizacja związkowa nie posiada statusu reprezentatywnej zakładowej organizacji związkowej; 3) art. 16 ust. 7 opdk poprzez jego niezastosowanie i powołanie na stanowisko Dyrektora [...] kandydata wskazanego przez Komisję konkursową, w której skład zostali powołani członkowie pozostający w takim stosunku prawnym lub faktycznym z kandydatką, że powoduje to uzasadnione wątpliwości co do ich obiektywizmu lub bezstronności; 4) art. 16 ust. 7 opdk poprzez jego niezastosowanie i powołanie na stanowisko Dyrektora [...] kandydata wskazanego przez Komisję konkursową, pomimo że kandydat nie uzyskał wymaganej większości głosów. W skardze wniesiono o uchylenie zaskarżonego aktu i zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Uzasadniając legitymację skargową, pełnomocnik skarżącego wskazał, że pełnienie funkcji dyrektora państwowej instytucji kultury mieści się w szeroko rozumianym pojęciu służby publicznej, o jakim mowa w art. 60 Konstytucji RP. Oznacza to, że już z przepisu art. 60 Konstytucji RP wynika uprawnienie poszczególnych osób do udziału w postępowaniu konkursowym, którego celem jest wyłonienie kandydatów na stanowiska w służbie publicznej, na jednakowych zasadach z innymi osobami, które zgłoszą swój udział w konkursie. Uprawnienie to obejmuje także uprawnienie do równego traktowania przez organ administracji publicznej wszystkich, którzy zgłosili swój udział w konkursie, bez dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny (art. 32 Konstytucji RP). Udział w konkursie może zgłosić każdy, realizując swoje uprawnienia do udziału w konkursie oraz uprawnienie do przeprowadzenia konkursu na równych zasadach, bez jakiejkolwiek dyskryminacji oraz zgodnie z przepisami wyznaczającymi przebieg konkursu. Tych właśnie uprawnień, wynikających z przepisu prawa, mogą dotyczyć akty lub czynności podejmowane w toku konkursu przez organ administracji publicznej. Kwestia uprawnienia do udziału w takim konkursie i ocena jego wyniku przez organ administracji publicznej nie mogą być traktowane jako zdarzenia, które nie mają żadnego znaczenia prawnego. W razie naruszenia tych uprawnień aktem organu administracji publicznej w wyniku naruszenia przepisów prawa określających przeprowadzenie konkursu, uczestnik konkursu ma prawo do ochrony sądowej. W dalszej części uzasadnienia skargi pełnomocnik skarżącego rozwinął zarzuty skargi, kwestionując prawidłowość przeprowadzenia procedury konkursowej, w wyniku której wybrano kontrkandydatkę skarżącego i zaskarżonym aktem Ministra została ona powołana na stanowisko Dyrektora [...]. W odpowiedzi na skargę Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wniósł o jej odrzucenie na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 w związku z art. 50 § 1 p.p.s.a. jako niedopuszczalnej, gdyż pochodzącej od pomiotu nieposiadającego interesu prawnego do jej wniesienia. W przypadku uznania przez Sąd, że skarga w przedmiotowej sprawie jest dopuszczalna, organ wniósł o jej oddalenie w całości. W uzasadnieniu organ wskazał, że Muzeum [...] jest muzeum państwowym, państwową instytucją kultury, utworzoną na mocy zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 28 lutego 2018 r. w sprawie utworzenia Muzeum [...] (Dz. Urz. MKiDN z 2018 r., poz. 16) i wpisaną do rejestru instytucji kultury, prowadzonego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pod nr [...]. Na podstawie § 9 ust. 2 statutu Muzeum [...] (w organizacji), nadanego zarządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 28 lutego 2018 r. (Dz. Urz. MKiDN z 2018 r., poz. 17), dyrektora powołuje i odwołuje Minister, w trybie i na zasadach określonych w ustawie o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej. Zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U. z 2024 r. poz. 87), kandydata na stanowisko dyrektora instytucji kultury można wyłonić w drodze konkursu. Z ust. 2 przytoczonego przepisu wynika, że przeprowadzenie konkursu mającego na celu wyłonienie kandydata na dyrektora jest obowiązkowe jedynie w samorządowych instytucjach kultury wymienionych w rozporządzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 30 lipca 2015 r. w sprawie wykazu samorządowych instytucji kultury, w których wyłonienie kandydata na stanowisko dyrektora następuje w drodze konkursu (Dz.U. z 2015 r. poz. 1298). Z przywołanych powyżej regulacji wynika, że konkurs na kandydata na stanowisko dyrektora Muzeum [...] miał charakter fakultatywny, a przepisy art. 16 ust. 3d - 13 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej oraz rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 12 kwietnia 2019 r. w sprawie konkursu na kandydata na stanowisko dyrektora instytucji kultury (Dz.U. z 2019 r. poz. 724) nie miały do niego zastosowania. Stanowiły one jedynie punkt odniesienia do zasad i sposobu jego przeprowadzenia określonych w: postanowieniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] października 2024 r. w sprawie ogłoszenia konkursu na kandydata na stanowisko dyrektora Muzeum [...], ogłoszeniu o konkursie na kandydata na stanowisko dyrektora Muzeum [...] ul. Z. [...], [...] oraz w regulaminie pracy komisji konkursowej. Do udziału w konkursie zgłosiło się dwoje uczestników: skarżący oraz K. P.-W.. Komisja, stosownie do zapisów regulaminu, przeprowadziła postępowanie konkursowe w dwóch etapach. W efekcie pierwszego, po zweryfikowaniu złożonych przez uczestników konkursu dokumentów i stwierdzeniu, że spełniają oni warunki udziału w konkursie, określone przez organizatora w punkcie I Ogłoszenia, Komisja dopuściła ich do II etapu. Po zapoznaniu się ze złożonym przez poszczególnych uczestników konkursu Programem działania Muzeum [...] oraz przeprowadzeniu, w ramach II etapu, rozmów kwalifikacyjnych, dyskusji z uwzględnieniem przyjętych kryteriów na temat kandydatów oraz tajnego głosowania w oparciu o § 6 pkt 2 Regulaminu, Komisja postanowiła zarekomendować Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego powołanie na dyrektora Muzeum [...] kandydaturę pani dr hab. K. P.-W.. Organ przyjął powyższą rekomendację i pismem z dnia [...] lutego 2025 r., znak: [...], powołał ją z dniem [...] marca 2025 r., na stanowisko dyrektora Muzeum [...], na czas określony, do dnia [...] marca 2030 r. Zdaniem organu, złożona skarga jest niedopuszczalna, gdyż skarżący nie dysponuje interesem prawnym do jej wniesienia, o którym mowa w art. 50 § 1 p.p.s.a. W świetle przywołanego przepisu przysługuje każdemu, kto ma w tym interes prawny, prokuratorowi, RPO, RPD, organizacji społecznej, jeżeli brała udział w postępowaniu administracyjnym. Zarówno w orzecznictwie jak i doktrynie przyjmuje się, że interes prawny musi znaleźć oparcie w przepisach prawa. Jego istotą jest bowiem związek z konkretną normą prawa, którą można wskazać jako jego podstawę i z której podmiot legitymujący się tym interesem może wywodzić swoje racje. W rezultacie o tym, czy konkretny podmiot ma interes prawny do wniesienia skargi w danej sprawie sądowoadministracyjnej, decydują zawsze przepisy prawa. W realiach niniejszej sprawy takiego przepisu nie ma. Zasady przeprowadzenia postępowania konkursowego mającego na celu wyłonienie kandydata na dyrektora Muzeum [...], w tym warunki formalne, jakie spełniać powinny osoby do niego przystępujące oraz zadania i uprawnienia Komisji konkursowej i jej przewodniczącej zostały określone w ramach kompetencji organu, jako organizatora państwowej instytucji kultury i nie zostały uregulowane powszechnie obowiązującymi przepisami prawa. Odnoszące się do procedury konkursowej zapisy ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej oraz wydanego na ich podstawie rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] kwietnia 2019 r. dotyczą wyłącznie samorządowych instytucji kultury wymienionych w rozporządzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] lipca 2015 r. w sprawie wykazu samorządowych instytucji kultury, w których wyłonienie kandydata na stanowisko dyrektora następuje w drodze konkursu. Co więcej, w ustawie o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, w przeciwieństwie do aktów prawnych, w oparciu o które zostały wydane przywołane w skardze wyroki, które zadaniem jej autora mają świadczyć o dopuszczalności drogi sądowej w niniejszej sprawie, nie został ustanowiony obowiązek powołania na stanowisko dyrektora instytucji kultury osoby rekomendowanej przez Komisję konkursową (por. art. 16 ust. 13 ww. ustawy). Tym samym brak jest podstaw do uznania, że akt powołania na Dyrektora Muzeum [...] innej osoby dotyczy interesu prawnego skarżącego, nie przyznaje on bądź ujmuje praw, nie nakłada obowiązków. Interesu prawnego do złożenia przedmiotowej skargi nie można upatrywać w samym fakcie uczestniczenia w konkursie mającym na celu wyłonienie kandydata na Dyrektora Muzeum bądź sprawowaniu funkcji Dyrektora Muzeum do dnia [...] marca 2025 r. Niezależnie od powyższego, na wypadek przyjęcia skargi do rozpoznania przez Sąd, organ wskazał, że podnoszone w niej zarzuty, uważa za nieuzasadnione. Zdaniem organu, nietrafne są zarzuty dotyczące naruszenia art. 16 ust. 4 pkt 3, art. 16 ust. 5a i art. 16 ust. 7 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, gdyż przepisy te nie miały zastosowania do niniejszego konkursu na dyrektora państwowej instytucji kultury. W dalszej części odpowiedzi na skargę organ odniósł się szczegółowo do podniesionych zarzutów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 50 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 935 – zwanej dalej "p.p.s.a.") uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka oraz organizacja społeczna w zakresie jej statutowej działalności, w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób, jeżeli brała udział w postępowaniu administracyjnym. Dopiero wykazanie istnienia takiego interesu prawnego przez wnoszącego skargę na akt organu otwiera drogę do merytorycznego jej rozpoznania, przy czym naruszenie to powinno być bezpośrednie, realne i aktualne. Istotą interesu prawnego jest jego związek z konkretną normą prawa materialnego, tzn. taką normą, którą można wskazać jako jego podstawę i z której podmiot legitymujący się tym interesem może wywodzić swoje racje. Innymi słowy, interes prawny będzie posiadał taki podmiot, któremu obowiązujące przepisy przyznają określone uprawnienia lub nakładają na podmiot wymierne obowiązki. Szczególną cechą interesu prawnego w prawie administracyjnym jest bezpośredniość związku pomiędzy sytuacją danego podmiotu, a normą prawa materialnego, z którego wywodzi on swój interes prawny. Jednocześnie interes prawny musi być "własny", to jest nie można go wywodzić z sytuacji prawnej innego podmiotu, nawet jeżeli w konkretnej sprawie związki pomiędzy tymi podmiotami były związkami o charakterze prawnym (por. postanowienie NSA z dnia 12 marca 2024 r., III OSK 234/24, wszystkie powołane orzeczenia publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl). Od interesu prawnego należy odróżnić interes faktyczny, kiedy to konkretny podmiot jest wprawdzie zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, lecz dla którego z przepisu prawa nie wynikają żadne uprawnienia lub obowiązki. Interes faktyczny nie stwarza legitymacji do wniesienia skargi. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 lipca 2023 r., III OSK 1219/23, w odróżnieniu od interesu faktycznego, interes prawny to interes znajdujący swoją podstawę w normach prawa materialnego, a potwierdzenie w okolicznościach faktycznych, konkretny, dający się obiektywnie stwierdzić oraz aktualny, tj. nadający się do urzeczywistnienia w danej sytuacji faktycznej i prawnej, a nie ewentualny, czy potencjalny. Interes prawny istnieje wówczas, gdy zgłaszane żądanie oparte jest na konkretnej normie prawnej, a konieczność jego obiektywnego charakteru oznacza, że o istnieniu interesu prawnego nie decyduje przekonanie zainteresowanego, ale ocena ustawodawcy. Nie może on też wynikać tylko z interesów lub uprawnień innych podmiotów ani też nie może mieć charakteru hipotetycznego. W konsekwencji jest to interes osobisty, własny i indywidualny. Gdy chodzi o normę będącą źródłem interesu prawnego, to może nią być norma prawa powszechnie obowiązującego bez względu na to, do jakiej gałęzi prawa norma ta należy. Musi to być norma wprost dotycząca określonych – na skutek przyszłego skonkretyzowania i zindywidualizowania - praw lub obowiązków podmiotu stojącego na zewnątrz administracji, tj. norma stanowiąca podstawę do ustalenia uprawnienia lub obowiązku, a zatem musi to być norma prawa materialnego. W ocenie Sądu, w okolicznościach przedmiotowej sprawy, skarżący nie wykazał związku pomiędzy zaskarżonym aktem powołania innej osoby na stanowisko Dyrektora Muzeum, a naruszeniem jego aktualnej, indywidualnej sytuacji prawnej. Naruszenie interesu prawnego następuje, gdy zaskarżonym aktem zostaje odebrane lub ograniczone jakieś prawo skarżącego wynikające z przepisów prawa materialnego, względnie zostanie nałożony na niego nowy obowiązek lub też zmieniony obowiązek dotychczas na nim ciążący (por. postanowienie NSA z dnia 20 lutego 2020 r., I OSK 1919/18). W tej sprawie kwestionowany akt powołania został wydany na podstawie art. 15 ust. 1 i art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz. U. z 2024 r., poz. 87). Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy dyrektora instytucji kultury powołuje organizator na czas określony, z zastrzeżeniem ust. 3, po zasięgnięciu opinii związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych właściwych ze względu na rodzaj działalności prowadzonej przez instytucję. Odwołanie dyrektora następuje w tym samym trybie. Zasięganie opinii związków zawodowych oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych nie jest konieczne w przypadku wyłonienia kandydata na dyrektora w drodze konkursu, o którym mowa w art. 16. W myśl art. 16 ust. 1 tej ustawy kandydata na stanowisko dyrektora instytucji kultury można wyłonić w drodze konkursu, z zastrzeżeniem ust. 2. Przepis art. 16 ust. 2 ustawy stanowi, że w samorządowych instytucjach kultury, których wykaz określi, w drodze rozporządzenia, minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, biorąc pod uwagę ich znaczenie dla kultury narodowej, wyłonienie kandydata na stanowisko dyrektora następuje w drodze konkursu, z zastrzeżeniem ust. 3. W rozpoznawanej sprawie przeprowadzony przez Ministra konkurs na stanowisko Dyrektora Muzeum [...] miał charakter fakultatywny, a przepisy art. 16 ust. 3d-13 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej oraz rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 12 kwietnia 2019 r. w sprawie konkursu na kandydata na stanowisko dyrektora instytucji kultury (Dz.U. z 2019 r. poz. 724) nie miały do niego zastosowania. Zasady i sposób przeprowadzenia konkursu określono w postanowieniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] października 2024 r. w sprawie ogłoszenia konkursu na kandydata na stanowisko dyrektora Muzeum [...], w Ogłoszeniu o konkursie na kandydata na stanowisko dyrektora Muzeum [...] ul. Z. [...], [...] (załącznik nr 1 do postanowienia) oraz w Regulaminie pracy komisji konkursowej (załącznik nr 2 do postanowienia). Konkurs zakończył się uchwałą nr 1 Komisji Konkursowej z dnia [...] lutego 2025 r. o zarekomendowaniu Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego kandydatury pani dr. hab. K. P.-W. na stanowisko dyrektora Muzeum [...]. Minister przyjął powyższą rekomendację i zaskarżonym aktem z dnia [...] lutego 2025 r., znak: [...], powołał K. P.-W. z dniem [...] marca 2025 r., na stanowisko Dyrektora Muzeum [...], na czas określony, do dnia [...] marca 2030 r. W ocenie Sądu, akt powołania innej osoby na stanowisko dyrektora muzeum nie dotyczy praw i obowiązków skarżącego, nie kształtuje jego sytuacji prawnej. Zaskarżony akt dotyczy jedynie praw tej osoby, do której jest adresowany i której sytuację prawną uregulowano. Zdaniem Sądu, z samego faktu uczestniczenia w konkursie nie można wywodzić interesu prawnego, jedynie interes faktyczny w sprawie. Podobne stanowisko wyrażane było w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2023 r., III OSK 1513/23, postanowienie NSA z dnia 11 października 2007 r., I OSK 1109/07, postanowienie WSA w Gdańsku z dnia 12 kwietnia 2023 r., III SA/Gd 94/23, postanowienie WSA we Wrocławiu z dnia 11 maja 2023 r., IV SA/Wr 706/21). Skarżący nie wskazał przepisu prawa materialnego powszechnie obowiązującego, z którego wywieść można jego bezpośredni interes prawny w zaskarżeniu przedmiotowego aktu powołania. Skarżący stwierdził na rozprawie, że nie kwestionuje wyboru innej osoby na to stanowisko, lecz legalność procedury konkursowej przeprowadzonej przez Komisję konkursową. W okolicznościach tej sprawy należy zwrócić uwagę na to, że przeprowadzony konkurs był konkursem fakultatywnym i – jak wskazał Minister - w ustawie o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej nie został ustanowiony obowiązek powołania na stanowisko dyrektora instytucji kultury osoby rekomendowanej przez Komisję konkursową (por. art. 16 ust. 13 ww. ustawy). Nawet ewentualne uchylenie aktu powołania innej osoby na stanowisko Dyrektora Muzeum przez Sąd nie miałoby bezpośredniego wpływu na sytuację prawną skarżącego, gdyż nie oznacza to, że zostanie on w związku z tym ponownie powołany na to stanowisko, a poza tym z regulacji powołanej ustawy wynika, że Minister nie ma też obowiązku przeprowadzenia kolejnego konkursu na to stanowisko, w którym ewentualnie skarżący ponownie mógłby wziąć udział. Takie rozstrzygnięcie nie nakładałoby na skarżącego żadnych obowiązków i nie przyznawałoby mu też uprawnień publicznoprawnych. Interes skarżącego w zaskarżeniu przedmiotowego aktu powołania innej osoby jest więc wyłącznie hipotetyczny. W odniesieniu do argumentacji skargi, że interes prawny skarżącego wynika z art. 60 i art. 32 Konstytucji RP, podzielić należy pogląd wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 września 2023 r., III OSK 1405/23, że "przepisy Konstytucji gwarantujące wszystkim obywatelom prawo do sądu czy prawo dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach nie uprawniają obywateli do uruchamiania procedury sądowej w stosunku do aktów niewywołujących jakichkolwiek skutków w ich sferze prawnej. Artykuł 50 § 1 P.p.s.a. wymienia szereg podmiotów (oskarżycieli publicznych) działających w interesie wszystkich, czyli w interesie publicznym. Podobnie jak kategoria interesu prawnego, o którym mowa w art. 101 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym czy w innych ustawach samorządowych, interes prawny z art. 50 § 1 P.p.s.a. nie ma charakteru actio popularis (skargi obywatelskiej) przysługującej każdemu obywatelowi (...)". Zarzuty naruszenia tych przepisów mogłyby być ewentualnie rozważane przy kontroli merytorycznej prawidłowości przeprowadzonego konkursu, lecz warunkiem dokonania przez Sąd takiej kontroli jest złożenie skargi przez legitymowany do tego podmiot, a w tej sprawie skarżący takiej legitymacji procesowej w stosunku do zaskarżonego aktu powołania innej osoby na stanowisko dyrektora muzeum nie wykazał. Uznając, że w okolicznościach tej sprawy kwestia legitymacji procesowej skarżącego oparta na posiadaniu bezpośredniego i aktualnego interesu prawnego nie była oczywista i wymagała pogłębionej oceny prawnej, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 50 § 1 p.p.s.a., stwierdzając brak takiego interesu po stronie skarżącego we wniesieniu skargi na przedmiotowy akt powołania z dnia [...] lutego 2025 r.