VIII SA/Wa 1034/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Justyna Mazur po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu sprzeciwu M. M. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13 października 2017 r. odmawiającego skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] października 2016 r. nr [...] w przedmiocie zabezpieczenia na majątku podatnika przybliżonych kwot zobowiązań podatkowych postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wnioskiem zawartym w zażaleniu na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 sierpnia 2017 r. odmawiające wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji M. M. (dalej: "skarżący") wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (wpis od zażalenia w wysokości [...] zł). Składając wniosek na urzędowym formularzu, skarżący podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i czwórką małoletnich dzieci. Z żoną pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód skarżącego z prac dorywczych (ok. [...]zł na m-c), zasiłek macierzyński żony ([...]zł) oraz otrzymywane na dzieci świadczenie 500+ w wysokości [...]zł. Dodał, że posiada zobowiązanie kredytowe z miesięczną ratą na poziomie ok. [...]zł miesięcznie. Ponosi też wydatki w kwotach [...] zł (woda) oraz światło ([...] zł). Wyjaśnił, że żona posiada działkę o pow. [...]ha. Skarżący został wezwany na podstawie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: "ppsa") do uzupełnienia wniosku poprzez złożenie: zaświadczenia o posiadaniu statusu osoby bezrobotnej przez skarżącego, wyciągów z rachunku bankowego obojga małżonków za ostatnie cztery miesiące, wskazanie tytułu prawnego do nieruchomości położonej w R. ul. P. [...] i M. [...], złożenie zeznań podatkowych małżonków za 2016 r., wyjaśnienie na jaki cel został zaciągnięty kredyt i udokumentowanie wysokości raty, wskazanie i udokumentowanie wydatków na bieżące utrzymanie (dowody opłat za mieszkanie, energię, gaz itp.), wskazanie wszystkich okoliczności uniemożliwiających uiszczenie wpisu od zażalenia w wysokości [...] zł. Odpowiadając na powyższe skarżący udzielił informacji co do tytułu prawnego ww. nieruchomości, wyjaśnił, że obecnie z żoną nie pracują, ale nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, gdyż "pracuje dorywczo na wyjazdach poza R.". Nie złożył żądanych wyciągów z rachunku bankowego, wskazując, że rachunek jest zablokowany i jest na nim zadłużenie w kwocie ponad [...]zł. Do pisma skarżący dołączył kopię umowy majątkowej małżeńskiej, wygenerowane elektronicznie wyciągi z rachunku bankowego żony z [...] września, [...] sierpnia 2017 r., [...] lipca i [...] czerwca 2017 r. z saldem [...] zł, nie zwierające historii operacji na rachunku oraz potwierdzenie ujemnego salda na własnym rachunku. Nie złożył zeznań podatkowych małżonków za 2016 r., jak również nie udokumentował wydatków na bieżące utrzymanie. Postanowieniem z 13 października 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, gdyż uznał, że skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wyjaśnił, że na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego nie zależnie od ustroju majątkowego małżonków. Wskazał też, że skarżący nie wywiązał się w pełni z zobowiązania do udokumentowania swojej aktualnej sytuacji finansowej poprzez brak uzupełnienia materiału dowodowego w określonym przez Sąd zakresie. Skarżący prawidłowo wniósł sprzeciw od postanowienia starszego referendarza sądowego. Podtrzymał dotychczasową argumentację. W uzasadnieniu powtórzył okoliczności wskazane uprzednio we wniosku. Dodatkowo powołał argumentację stanowiącą w jego ocenie uzasadnienie wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Argumentował, że zaskarżone postanowienie godzi w konstytucyjne prawo do obrony przed sądem. Wystąpił zatem o jego zmianę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do art. 259 § 1 ppsa, od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. Rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, sąd zgodnie z art. 260 § 1 ppsa wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Przepis art. 260 § 2 ppsa stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 ppsa, że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Tym samym od orzeczenia sądu w przedmiocie zmiany bądź utrzymania w mocy orzeczenia referendarza sądowego nie przysługuje stronie środek zaskarżenia. Z kolei stosownie do treści art. 246 § 1 punkt 1 ppsa, prawo pomocy w zakresie całkowitym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ppsa). Natomiast w zakresie częściowym przysługuje gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 1 pkt 2 ppsa). Zaakceptować należy, odwołując się do utrwalonego i podzielanego przez Sąd rozpoznający niniejszą sprawę poglądu prezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych, że na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (zob. postanowienie NSA z 16 listopada 2012 r., sygn. akt I FZ 429/12, dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem to w interesie strony leży przedstawienie odpowiednich argumentów i dowodów, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania oraz rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zastosowanie wobec niej prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, to jest spójny, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej skorzystanie z instytucji przewidzianej w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ppsa. Zasada ta wynika wprost z brzmienia wskazanego przepisu, który nakłada na stronę obowiązek wykazania faktu niemożności poniesienia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, do którego dojdzie wyłącznie wówczas kiedy strona przedstawi stosowne dowody na poparcie podniesionych twierdzeń. Tylko w takiej sytuacji Sąd może w sposób pełny ocenić sytuację majątkową skarżącego. Przenosząc powyższe rozważania na grunt sprawy niniejszej zdaniem Sądu już choćby z przyczyn wskazanych powyżej wniosek skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż skarżący uchylając się w części od nałożonego na niego obowiązku, o którym mowa w wystosowanym wezwaniu na podstawie art. 255 ppsa pozbawił Sąd możliwości rzetelnej oceny jego wniosku. Przypomnieć wymaga, że jak słusznie podkreślił referendarz sądowy skarżący nie nadesłał żądanych zeznań podatkowych małżonków za 2016 r. oraz nie udokumentował wydatków z tytułu bieżącego utrzymania. Załączona kopia wyciągów z rachunku bankowego żony nie stanowi zaś historii operacji. Niemniej jednak dokonując oceny całokształtu okoliczności faktycznych przedstawionych we wniosku przypomnieć należy, że skarżący w niniejszej sprawie po raz drugi wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Postępowanie z pierwszego wniosku zakończyło się pozostawieniem wniosku o prawo pomocy bez rozpoznania, gdyż skarżący nie odpowiedział na wystosowane wezwanie w trybie art. 255 ppsa. W wyniku ponownego wezwania do uiszczenia wpisu od skargi skarżący uiścił wpis sądowy od skargi w wysokości [...] zł. Na wezwanie skierowane w wyniku ponownie złożonego wniosku o prawo pomocy odpowiedział jedynie częściowo. Na obecnym etapie argumentuje, że nie jest w stanie uiścić wpisu sądowego od zażalenia w wysokości [...] zł, a zatem w dużo niższej wysokości niż uiszczona dotychczas. Zauważyć bowiem należy, iż w zażaleniu na postanowienie Sądu z dnia 18 sierpnia 2017 r. skarżący wniósł o zwolnienie od opłaty od zażalenia. We wniosku o przyznanie prawa pomocy na formularzu PPF w rubryce 4.1 i 4.2 nie wskazał żadnego z wymienionych tam żądań, mimo pouczenia, że wniosek może obejmować po jednym z nich. Tym samym w ocenie Sądu uznać należy, że podtrzymał swój wniosek o zwolnienie od opłaty od zażalenia. W tych okolicznościach oraz z uwagi na uiszczenie wpisu sądowego od skargi, argumentacja dotycząca pozbawienia skarżącego zaskarżonym postanowieniem prawa do rozpoznania skargi i pozbawienia profesjonalnej reprezentacji przed Sądem i wykracza poza zakres złożonego wniosku. Analizując sprzeciw Sąd zwraca uwagę na niekonsekwencje w oświadczeniach skarżącego. Skarżący podaje bowiem, że obecnie z żoną nie pracują, by w następnym zdaniu oświadczyć, że nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, gdyż pracuje dorywczo, która to okoliczność znajduje odzwierciedlenie w formularzu wniosku odnoście dochodów rodziny. Także wątpliwe są oświadczenia strony o niemożności złożenia żądanego zeznania podatkowego żony, która rzekomo odmawia jego wydania. Brak współpracy ze strony żony w zakresie udokumentowania sytuacji majątkowej nie występuje jednak w odniesieniu do jej rachunku bankowego, z którego kopie wyciągów zostały przez skarżącego złożone. Podkreślenia także wymaga, że rodzina uzyskuje stałe dochody, które wraz z otrzymywanym świadczeniem 500+ stanowi kwotę ponad [...] zł. Dochody ze stałego źródła (zasiłek macierzyński żony i prace dorywcze skarżącego) to kwota ok. [...]zł. Przyjmując, że potrzeby małoletnich dzieci z założenia są realizowane ze świadczenia 500+ brak jest możliwości oceny jakie wydatki rodzina pokrywa w pozostałym zakresie, gdyż skarżący nie udokumentował kosztów bieżącego utrzymania. Z podobnych względów uznać trzeba, że wykazane zobowiązania prywatnoprawne (zaciągnięty kredyt) nie mogą korzystać z pierwszeństwa zaspokojenia niż koszty sądowe. Nie zasługują nadto na uwzględnienie poniesione w sprzeciwie okoliczności związane z legalnością zaskarżonej decyzji, jak i podstawami do wstrzymania jej wykonania, gdyż nie stanowią one usprawiedliwienia wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie podlegają ocenie w niniejszym postępowaniu wpadkowym. Z uwzględnieniem powyższego, Sąd podzielił stanowisko referendarza, że skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek przemawiających za uwzględnieniem jego wniosku w żądanym zakresie. Nie wskazał wystąpienia zarówno okoliczności znacząco pogarszających jego sytuację finansową i majątkową uniemożliwiającą wygospodarowanie środków na uiszczenie kwoty [...] zł tytułem wpisu od zażalenia, skoro na poprzednim etapie uiścił wpis od skargi w kwocie [...] zł, nadto uchylił się od wykazania swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej i rzeczywistych możliwości płatniczych po raz drugi w niniejszej sprawie. Dlatego Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia jego wniosku w jakimkolwiek zakresie. Tym samym zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Porządkowo dodać jedynie należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że sąd nie ma obowiązku uwierzenia "na słowo" wnioskodawcy, że spełnia on przesłanki konieczne do skorzystania z pomocy państwa w poniesieniu kosztów wszczętego przez niego postępowania sądowoadministracyjnego. Nie wystarczy zatem wskazać na szereg okoliczności, które generalnie i co do zasady świadczą o trudnej sytuacji bytowej (bezrobocie, zaległości w płatnościach, brak dochodów i majątku, zasądzone alimenty, itp.) i oczekiwać, że sąd przyjmie automatycznie, że istotnie w takiej właśnie sytuacji znajduje się wnioskodawca. Także subiektywne przekonanie skarżącego o zasadności jego wniosku, przy równoczesnym nie odniesieniu się do kwestii uznanych przez Sąd za niewystarczająco wykazane, powoduje niemożność uwzględnienia wniosku o udzielenie prawa pomocy. Sąd podziela przy tym prezentowane poglądy w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z którymi jeżeli wnioskodawca odmawia nadesłania dokumentów, sąd nie jest obowiązany do formułowania kolejnych wezwań do ich przedstawienia, ale dokonuje oceny w oparciu o już dostarczone materiały oraz, że brak zaspokojenia żądania sądu w przedmiocie przedłożenia dowodów uznanych przez ten sąd za niezbędne w celu przyznania prawa pomocy prowadzi do niewykazania przez stronę istnienia tych przesłanek, co w konsekwencji uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z 8 października 2014 r., sygn. akt I FZ 388/14 i z 4 listopada 2014 r., sygn. akt I OZ 959/14). Jednocześnie odnosząc się do pozostałych twierdzeń skarżącego Sąd wyjaśnia, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu, wyrażony m.in. w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zatem wskazana instytucja ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Zaskarżone postanowienie odpowiada zatem prawu. Nie jest bowiem możliwa ocena sytuacji majątkowej skarżącego, w sytuacji gdy skarżący nie podaje wyczerpujących danych na temat uzyskiwanych dochodów i posiadanego majątku. Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 ppsa, Sąd orzekł, jak w sentencji postanowienia, czyli utrzymał w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego.