VIII SA/Wa 1072/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu sprzeciwu P. M. na postanowienie starszego referendarza sądowego z 28 marca 2017 r. w przedmiocie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi P. M. na postanowienie Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] października 2016 r. Nr [...] w przedmiocie sprostowania omyłki pisarskiej postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W odpowiedzi na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi (w kwocie [...] zł) P. M. (zwany dalej: skarżący, wnioskodawca) złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Formularz wniosku wpłynął do Sądu 4 stycznia 2017 r. (data nadania w urzędzie pocztowym). W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym oraz uzyskiwanych dochodach zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jego miesięczny dochód stanowi kwota [...] zł, jaką uzyskuje z tytułu zatrudnienia (są to trzy wynagrodzenia za pracę w kwotach odpowiednio: [...] zł, [...] zł i [...] zł). Oświadczył, iż nie posiada żadnych oszczędności, posiada natomiast udziały w spółkach cywilnych i prawa handlowego o łącznej rzeczywistej wartości do [...] zł. Jako majątek nieruchomy podał działki o łącznej powierzchni 0,026 ha (zajęte przez komornika), majątku ruchomego nie określił. Podał, iż ponosi stałe opłaty związane z bieżącym miesięcznym utrzymaniem (czynsz [...] zł, energia elektryczna [...] zł, wyżywienie [...] zł, media [...] zł, środki czystości i lekarstwa [...] zł). W uzasadnieniu podniósł, iż jego sytuacja majątkowa jest bardzo zła; z niezależnych od niego powodów popadł w spiralę zadłużenia. Prowadzi trwające już kilka lat spory z ARiMR o należne mu płatności. Wskazał także, iż przeciwko niemu prowadzonych jest kilkanaście postępowań egzekucyjnych. Bieżące dochody nie pokrywają kosztów jego utrzymania. Jest zadłużony z tytułu czynszu w spółdzielni mieszkaniowej. Z uwagi na swoją sytuację materialną został zmuszony do zakończenia działalności rolniczej. W związku z tym, iż złożone oświadczenie okazało się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z 6 lutego 2017 r. starszy referendarz sądowy wezwał go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na ww. wezwanie skarżący złożył pismo z 20 lutego 2017 r. (data nadania w urzędzie pocztowym), w którym wyjaśnił, iż jest zatrudniony w trzech podmiotach na podstawie umów o pracę, nie osiąga innych dochodów niż wymienione w oświadczeniu. W 2015 r. uzyskał przychód z tytułu najmu i dzierżawy, jednak w chwili obecnej już go nie otrzymuje. Wskazał również, że mieszka w lokalu należącym do jednego z jego pracodawców – [...] z o.o. i ponosi opłaty związane z eksploatacją mieszkania (opłaty za czynsz, wodę, gaz i energię elektryczną). Oświadczył dalej, że jest po rozwodzie, mieszka sam, jego dzieci są dorosłe i mieszkają osobno. Nie posiada ruchomości, a z nieruchomości tylko dwie działki wskazane w oświadczeniu. Nie posiada innych rachunków bankowych i zasobów pieniężnych. Do pisma skarżący załączył oświadczenie Prezesa Zarządu sp. z o.o. [...] z 13 lutego 2017 r. o udostępnieniu lokalu mieszkalnego oraz kopie: wydruku z internetowej obsługi rachunku bankowego, zaświadczenia [...] sp. z o.o. z [...] grudnia 2016 r. o zatrudnieniu na stanowisku pracownika d/s administracyjnych na 1/4 etatu, zaświadczenia [...] sp. z o.o. z [...] grudnia 2016 r. o zatrudnieniu na stanowisku Prezesa Zarządu na 1/4 etatu, zaświadczenia [...] sp. z o.o. z [...] grudnia 2016 r. o zatrudnieniu na stanowisku pracownika biurowego na 1/4 etatu, pisma Zarządu Spółdzielni Mieszkaniowej z [...] grudnia 2016 r. informującego o zmianach w opłatach za użytkowanie lokali. Postanowieniem z 28 marca 2017 r. sygn. akt 1072/16 starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Pismem z 11 kwietnia 2017 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) skarżący skutecznie wniósł sprzeciw na powołane postanowienie. W uzasadnieniu złożonego środka zaskarżenia skarżący zarzucił wyraźny brak koniecznej równowagi w zapewnieniu stronie prawa do Sądu, przesuniętej w stronę wyjątkowości instytucji zwolnienia z kosztów sądowych i "nadmierną formalizację", przy braku właściwej oceny przedstawionych dokumentów. Wyjaśnił, że złożył rzetelne i zgodne z prawdą oświadczenie we wniosku PPF oraz że orzeczenie referendarza zawiera wskazanie na okoliczności, o wyjaśnienie których nie był wzywany, m.in. piastowanie funkcji członka zarządu w spółkach prawa handlowego i uzyskiwanie z tego tytułu dochodów. Podał, że na jedynym rachunku bankowym stan konta wynosi [...] zł, ale równocześnie widoczna jest kwota dostępnych środków minus prawie [...] złotych. Ze względu na blokady, strona nie może dysponować rachunkiem, nie ma operacji i brak jest wyciągów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., zwana dalej p.p.s.a.), w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2012 r. na podstawie art. 2 w związku z art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6–8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Zgodnie z przepisami art. 243 § 1 i art. 245 § 1 p.p.s.a., właściwy sąd administracyjny może na wniosek strony przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Z regulacji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe, bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, referendarz sądowy – na podstawie art. 255 p.p.s.a. – ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Zdaniem Sądu, oceniając złożone przez wnioskodawcę oświadczenia dotyczące stanu majątkowego należy uznać, iż skarżący nie wykazał spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia, nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych. Składane wyjaśnienia są nieprecyzyjne, wybiórcze i mało wiarygodne. Podkreślić należy, że skarżący składając kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy w sprawach zarejestrowanych w Sądzie podnosi w istocie tożsame argumenty, modyfikując jedynie swoje oświadczenie w zakresie sytuacji majątkowej i uzyskiwanych dochodów. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, publ. cbosa), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, publ. cbosa). Z informacji przedstawionych we wniosku wynika, że łączny miesięczny dochód skarżącego wynosi [...] zł netto. Natomiast miesięczne wydatki, jakie skarżący ponosi, kształtują się na poziomie [...] zł. Okoliczność ta wzbudza poważne wątpliwości co do prawdziwości przedstawionych informacji. Wydatki skarżącego przewyższają bowiem kwotę osiąganych dochodów. Natomiast wątpliwości tych nie można wyjaśnić na podstawie dokumentów, o które wezwał starszy referendarz sądowy. Skarżący był zobowiązany do przesłania wyciągów z rachunku bankowego za ostatnie trzy miesiące, jednakże ich nie nadesłał. Z informacji znanych Sądowi z urzędu wiadomym jest także, że w zeznaniu podatkowym PIT- 36 za 2015 r. skarżący wykazywał przychód z najmu lub dzierżawy w wysokości [...] zł. Wezwany do złożenia wyjaśnień w tym zakresie nie przedstawił żadnych dokumentów, z których wynikałaby miesięczna wysokość omawianego przychodu, ograniczając się wyłącznie do lakonicznego stwierdzenia, że ostanie dochody z tytułu najmu osiągnął w 2015 r., co nie było przecież sporne. Wyjaśnić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od wynikającej z art. 199 p.p.s.a. zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego. Jest to zatem swoista forma dotowania strony przez Państwo poprzez zapewnienie jej bezpłatnego udziału w tym postępowaniu. Stąd też – jak również z uwagi na nieostre kryteria sformułowane w art. 246 § 1 p.p.s.a. - szczególnie istotne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie rzeczywistej kondycji finansowej strony (por. postanowienie NSA z 12 czerwca 2007 r., II FZ 214/07, niepubl.). W tym celu strona zobligowana jest przedstawić Sądowi (referendarzowi sądowemu) nie tylko subiektywny opis zaistniałych faktów, ale przede wszystkim obiektywne dowody na ich potwierdzenie. Fakty te powinny być zatem uwiarygodnione (a najlepiej udokumentowane) tak, aby Sąd miał przekonanie (a najlepiej pewność) co do trafności swojej oceny możliwości finansowych strony. Na obecnym etapie postępowania kwota wpisu od skargi jest jedynym kosztem, do którego skarżący jest zobowiązany. Podniesione natomiast okoliczności przemawiają za odmową przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, bowiem skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie zgromadzić środków na poniesienie kosztów sądowych (wpisu od skargi). Dodatkowo, jak słusznie zauważył starszy referendarz sądowy, kwestia zajęcia rachunków bankowych oraz złożone wyjaśnienia wnioskodawcy o niemożliwości przedstawienia zaświadczenia bankowego w tym zakresie, jak również wyciągów z tych rachunków również budzi poważne wątpliwości. Wskazać bowiem trzeba, iż skarżący nie podał przy tym, ile rachunków bankowych posiadał i czy również zostały zajęte. Ponadto wnioskodawca zaznaczył, że rachunki zostały zajęte, co przemawia za przyjęciem, że okoliczność ta winna być potwierdzona dokumentem bankowym wydanym właścicielowi rachunku bez dodatkowych opłat. Na marginesie wskazać należy, iż zgodnie z art. 728 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.), bank jest obowiązany przesyłać posiadaczowi co najmniej raz w miesiącu bezpłatnie wyciąg z rachunku z informacją o zmianach stanu rachunku i ustaleniem salda, chyba że posiadacz wyraził pisemnie zgodę na inny sposób informowania o zmianach stanu rachunku i ustaleniu salda. Zatem to, że skarżący nie posiada ani wyciągów z rachunku bankowego, ani innych dokumentów bankowych, którymi winien dysponować przy założeniu należytej staranności w dbaniu o własne sprawy, stanowi okoliczność negatywnie wpływającą na rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny we wskazanych już postanowieniach wielokrotnie odnosił się do twierdzeń dotyczących rachunków bankowych. W postanowieniu z 12 stycznia 2016 r. sygn. akt I GZ 884/15 podniesiono, iż nie można podzielić argumentacji skarżącego, że skoro zostały zamknięte posiadane przez skarżącego rachunki bankowe, to dla oceny jego sytuacji materialnej nie ma znaczenia przedstawienie dokumentu potwierdzającego ten fakt oraz historii rachunku. Nie budzi bowiem wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że odmowa przedstawienia ww. dokumentów uniemożliwiła dokonanie przez Sąd I instancji rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej skarżącego. Należy bowiem podkreślić, że to strona domagająca się przyznania prawa pomocy powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. także postanowienia NSA: z 16 listopada 2015 r. sygn. akt I GZ 726/15, z 9 grudnia 2015 r. sygn. akt I GZ 868/15, publ. cbosa). Reasumując należy uznać, że skarżący nie wykazał, iż ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w odniesieniu do jego osoby wystąpiła. Brak udzielenia pełnej odpowiedzi na postawione pytania (w formularzu i dodatkowym wezwaniu) uniemożliwił dokonanie pełnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych. Oświadczenie skarżącego należało uznać za budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się skarżący. Podkreślenia wymaga fakt, iż to do skarżącego jako osoby zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy należało wykazanie, że zachodzą wobec niego ustawowe przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ustosunkowując się natomiast do wskazanych przez skarżącego w sprzeciwie sygnatur spraw, gdzie Sąd zwolnił go od ponoszenia wpisu, to należy stwierdzić, że ten argument nie może świadczyć za uwzględnieniem sprzeciwu w przedmiotowej sprawie w sytuacji, kiedy np. w sprawach: VIII SA/Wa 641/16, VIII SA/Wa 741/16 i VIII SA/Wa 742/16 skarżący, po zwolnieniu go przez Sąd z ponoszenia wpisu, ustanowił pełnomocnika z wyboru. Sądowi z urzędu wiadomo, że w ten sposób skarżący uczynił jeszcze w innych sprawach o sygnaturach: VIII SA/Wa 642/16 i VIII SA/Wa 643/16. Taka sytuacja świadczy o zasadności stanowiska Sądu w przedmiotowej sprawie, że skarżący nie przedstawił pełnej informacji o jego sytuacji materialnej, a tym samym nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.