VIII SA/Wa 11/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz /sprawozdawca/, Sędziowie Sędzia WSA Leszek Kobylski, Sędzia WSA Włodzimierz Kowalczyk, Protokolant Aleksandra Borkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2010 r. sprawy ze skargi M.S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską oddala skargę. Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] października 2009 r., nr [...] utrzymał w mocy uchwałę Nr [...] z dnia [...] września 2009 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w K. ustalającą negatywny wynik z egzaminu wstępnego na aplikację radcowską M.S. (zwanego dalej skarżącym). Do wydania powyższych rozstrzygnięć doszło po następujących ustaleniach: W dniu [...] września 2009 r. M.S. przystąpił do egzaminu wstępnego na aplikację radcowską przed Komisją Egzaminacyjną do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w K. Uchwałą Nr [...] z dnia [...] września 2009 r. Komisja ta ustaliła, że M.S. uzyskał z testu 99 punktów. Zgodnie zaś z art. 339 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. ustawy o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 z późn. zm., dalej: "u.r.p.") pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów. Zatem uzyskana przez skarżącego liczba punktów przesądziła o negatywnym wyniku egzaminu. W dniu [...] października 2009 r. skarżący złożył odwołanie od powyższej uchwały. Podniósł w nim, że w karcie odpowiedzi dokonał dwóch poprawek, które opatrzył parafką i ostatecznie zaznaczył prawidłowe odpowiedzi na pytania nr 56 i 58, co nie powinno budzić wątpliwości. Wskazał, że pomyłki, które natychmiast poprawił, były rezultatem stresu związanego z egzaminem i wniósł o doliczenie 2 punktów oraz o zmianę wyniku egzaminu na pozytywny. Minister Sprawiedliwości w uzasadnieniu powołanej decyzji z dnia [...] października 2009 r., wskazał, że egzamin, którego skarżący był uczestnikiem, przeprowadzony został w trybie zgodnym z wymogami ustawy i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 czerwca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej oraz przeprowadzenia egzaminu wstępnego (Dz. U. Nr 91, poz. 749, dalej: "rozporządzenie"). Wszystkie pytania testowe były prawidłowe i brak jest podstaw do przyznania skarżącemu dodatkowych punktów. Jednocześnie organ podniósł, iż zgodnie z § 11 ust. 1 rozporządzenia, wybór odpowiedzi polega na zakreśleniu na karcie odpowiedzi jednej z trzech propozycji odpowiedzi: "A" albo "B", albo "C". Stosownie do ust. 2. cyt. przepisu rozporządzenia, zmiana zakreślonej odpowiedzi jest niedozwolona. Wyłączną podstawę ustalenia wyniku kandydata zaś stanowią odpowiedzi zakreślone na karcie odpowiedzi, zgodnie z § 12 cyt. rozporządzenia. Według organu, w świetle obowiązujących przepisów prawa nie jest więc możliwe zaliczenie skarżącemu odpowiedzi na pytania nr 56 i 58. W karcie odpowiedzi, na stronie drugiej bowiem zaznaczone zostały w przypadku obydwu omawianych pytań odpowiedzi "A" i "B", przy czym w pytaniu nr 56 odpowiedź "B" została poprawiona na odpowiedź "A", natomiast w pytaniu nr 58 odpowiedź "A" poprawiona na odpowiedź "B". Obie zaznaczone po poprawce odpowiedzi są prawidłowe. Mimo tego, stosownie do przywołanych przepisów rozporządzenia, brak jest podstaw do uznania odpowiedzi na pytania 56 i 58, a następnie doliczenia za nie 2 punktów, a w konsekwencji ustalenia pozytywnego wyniku egzaminu. Ponadto Minister Sprawiedliwości zaznaczył, że decyzja dotycząca ustalenia wyniku egzaminu konkursowego nie jest decyzją uznaniową, w której organ ma możliwość wyboru i swobodnej oceny, jaki wynik kandydata może uznać za pozytywny. Ustawa o radcach prawnych w art. 339 ust. 3 przesądza, że pozytywny wynik uzyskuje kandydat, który otrzymał, co najmniej 100 punktów. Przy tym test musi być rozwiązany zgodnie z zasadami określonymi w rozporządzeniu. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca. Skargę na powołaną decyzję Ministra Sprawiedliwości M.S. skierował do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wniósł w niej o: - uchylenie zaskarżonej decyzji z uwagi na naruszenie art. 31 Konstytucji RP w związku z zapisami art. 339 ustawy o radcach prawnych, - uznania prawa do skreślenia i poprawy udzielonej odpowiedzi na pytania testowe (pomyłki) jako jednego z praw gwarantowanych przez powyższe akty prawne, a tym samym uznania odpowiedzi na pytania nr 56 i 58 za poprawne. W uzasadnieniu skargi podniósł, iż egzamin ma na celu sprawdzenie przede wszystkim znajomości prawa u kandydatów, którzy dopiero aspirują do wykonywania zawodu radcy prawnego. Nie może mieć miejsca sytuacja, w której to kandydat, bez wieloletniego przygotowania do wykonywania zawodu radcy prawnego, zarówno teoretycznego, jak i praktycznego musi rozstrzygnąć kwestie, które są sporne w doktrynie oraz w orzecznictwie. Według oceny skarżącego doniosłość egzaminu w połączeniu ze stresem, jaki towarzyszy przy jego zdawaniu niewątpliwie miały wpływ na końcowy wynik testu. Jednocześnie nie zakwestionował zakreślenia w teście dwóch pomyłkowych odpowiedzi, a następnie – dokonania w tym zakresie poprawek. Poprawki te jednak opisane zostały dość jednoznacznie i opatrzone parafką skarżącego. Ostatecznie prawidłowa odpowiedź zaznaczona została w obydwu przypadkach bez skreśleń i nie powinna budzić wątpliwości. Zdaniem skarżącego ustawodawca w żaden sposób nie zabronił dokonywania poprawek. Wręcz przeciwnie, to kandydat ma zaznaczyć według niego prawidłową odpowiedź w karcie odpowiedzi. Nie może stanowić podstawy dyskwalifikacji sytuacja, czy zrobi to za pierwszym razem, czy też w wyniku stresu związanego z doniosłością egzaminu zaznaczy ją jako drugą z kolei, w należyty sposób opisując, która z nich jest prawidłowa. W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zawartych w skardze argumentów organ stanął na stanowisku, że są bezpodstawne na gruncie niniejszej sprawy. W aspekcie przywołanych przepisów prawnych nie ma - zdaniem organu - żadnego znaczenia fakt stresu egzaminacyjnego, postawienia parafki przy skreślonej odpowiedzi i poprawianie własnych odpowiedzi w toku egzaminów pisemnych. Jako błędny uznał także argument o braku w ustawie o radcach prawnych zakazu dokonywania poprawek w teście. Zakaz taki znajduje się w omawianym wyżej rozporządzeniu w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej oraz przeprowadzenia egzaminu wstępnego, które wydane zostało na podstawie delegacji zawartej w ustawie o radcach prawnych. Omawiając uregulowania rozporządzenia zajął stanowisko, przedstawione w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie organ zwrócił uwagę, że na pierwszej stronie testu egzaminacyjnego w punktach 4, 5 i 6 zawarto pouczenie co do reguł obowiązujących przy udzielaniu odpowiedzi. Zasada z punktu 5 pouczenia, iż niedozwolona jest zmiana zakreślonej odpowiedzi została wręcz podkreślona. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną /uchwałę/ lub postanowienie z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji lub postanowienia. Sąd nie bada więc celowości, czy też słuszności zaskarżonego aktu. Kierując się powyższym należało uznać, iż skarga M.S. nie zasługuje na uwzględnienie. Przepis art. 31 ust. 3 Konstytucji RP stanowi, że ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Z kolei art. 339 w ust. 1 – 6 u.r.p. (którego niekonstytucyjność zarzucił skarżący) zawiera szereg unormowań dotyczących egzaminu wstępnego na aplikację radcowską, w tym formy i sposobu zdawania tego egzaminu, zasad sprawdzania wyników egzaminu i dokumentowania tych czynności: "Art. 339.ust. 1. Egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, oraz z karty odpowiedzi. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt. Ust. 1a. Prawidłowość odpowiedzi ocenia się według stanu prawnego obowiązującego w dniu egzaminu wstępnego. Ust. 2. Test sprawdza komisja kwalifikacyjna w składzie, który przeprowadza egzamin wstępny. Ust. 3. Pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów. Ust. 4. Z przebiegu egzaminu wstępnego sporządza się niezwłocznie protokół, który podpisują członkowie komisji kwalifikacyjnej uczestniczący w egzaminie wstępnego. Członkowie komisji kwalifikacyjnej mogą zgłaszać uwagi do protokołu. Ust. 5. Przewodniczący komisji kwalifikacyjnej przesyła Ministrowi Sprawiedliwości protokół w terminie 7 dni od dnia sporządzenia. Ust. 6. Dokumentację związaną z przeprowadzeniem egzaminu wstępnego, po jego zakończeniu, przewodniczący komisji kwalifikacyjnej przekazuje właściwej radzie okręgowej izby radców prawnych, z czego sporządza się protokół. Kopię protokołu przewodniczący komisji kwalifikacyjnej przekazuje Ministrowi Sprawiedliwości w terminie 7 dni od dnia sporządzenia." Odnosząc się do zarzutów skargi, M.S. nie wskazał, które z konstytucyjnych wolności bądź praw zostały przez ustawodawcę naruszone. Zdaniem skarżącego art. 339 u.r.p. narusza art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Jednocześnie skarżący nie określił, realizacji których praw czy wolności konstytucyjnych miały służyć uregulowania art. 33 9 u.r.p. i w konsekwencji, w które z praw ustawodawca zaingerował. Z dalszych zarzutów można wnioskować, że skarżący podważa zgodność z Konstytucją uregulowań rozporządzenia. Należy jednak zauważyć, że zostało ono wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 335 ust. 12 u.r.p. Rozporządzenie to zostało wydane przez Ministra Sprawiedliwości po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Radców Prawnych, w myśl art. 335 ust. 12 u.r.p. Krajowa Rada Radców Prawnych wśród skarżonych do Trybunału Konstytucyjnego przepisów ustawy o radcach prawnych, nie wskazała ani art. 33 5, ani art. 33 9 tego aktu (sygn. akt w Trybunale – K 3/10). M.S. nie kwestionuje zaś zapisów art. 335 ust. 12 u.r.p. Zdaniem natomiast składu orzekającego § 11 i 12 rozporządzenia stanowi doprecyzowanie uregulowania z art. 339 ust. 1 zd. 2 u.r.p., iż kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Z powołanych zapisów rozporządzenia wynika: "§ 11. ust.1. Wybór odpowiedzi polega na zakreśleniu na karcie odpowiedzi jednej z trzech propozycji odpowiedzi (A albo B, albo C). Ust. 2. Zmiana zakreślonej odpowiedzi jest niedozwolona. § 12. Wyłączną podstawę ustalenia wyniku kandydata stanowią odpowiedzi zakreślone na karcie odpowiedzi.". Uregulowanie co do sposobu udzielania odpowiedzi i ich zaznaczania należy uznać, zdaniem sądu, za zgodne z przepisami u.r.p., a przy tym za jednoznaczne. Osoby uczestniczące w egzaminie o zasadach udzielania odpowiedzi i wypełniania kart odpowiedzi zostały pouczone przez Przewodniczącego Komisji Egzaminacyjnej przed rozpoczęciem egzaminu, co zostało odnotowane w protokole z przebiegu egzaminu (kopia protokołu, k-62 akt administracyjnych). Ponadto na pierwszej stronie zestawu pytań testowych znajduje się szczegółowe pouczenie o sposobie udzielania odpowiedzi, w tym o zakazie zmian w odpowiedziach, które zostały zakreślone w karcie odpowiedzi (k-17-19 akt osobowych skarżącego). M.S. nie kwestionował, aby zapisy protokołu były niezgodne z rzeczywistym przebiegiem egzaminu, a zestaw pytań wylosowany przez skarżącego nie zawierał pouczeń, na które powoływał się Minister Sprawiedliwości w swojej decyzji. Uregulowań rozporządzenia co do zasad udzielania odpowiedzi nie można uznać za zbyt rygorystyczne, skoro na Przewodniczącym Komisji Egzaminacyjnej ciąży obowiązek poinformowania uczestników o tych zasadach, zgodnie z § 9 ust. 2 rozporządzenia, co podczas egzaminu, w którym uczestniczył skarżący, zostało dokonane. Informacje te są udzielane przed rozpoczęciem egzaminu, w myśl § 9 ust. 2 rozporządzenia. Egzamin trwa 150 minut od momentu wskazanego przez Przewodniczącego lub jego zastępcę, na mocy § 9 ust. 1 rozporządzenia. Uczestnicy otrzymują zestawy testowe wraz z kartą odpowiedzi jeszcze przed rozpoczęciem egzaminu, zgodnie z § 10 ust. 2 rozporządzenia.. Zatem przed rozpoczęciem egzaminu mają możliwość zapoznania się z pouczeniem znajdującym się na pierwszej stronie zestawu pytań. Następnie na rozwiązanie testu składającego się ze 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, zgodnie z art. 339 ust. 1 u.r.p. uczestnicy mają 150 minut. Zdający nie są pozbawieni możliwości czynienia notatek. Z § 12 rozporządzenia i punktu 4 pouczenia znajdującego się na zestawie pytań (k-17-19 akt osobowych skarżącego) wynika bowiem, że zdający mogli zaznaczać propozycje odpowiedzi (czynić notatki) na zestawie pytań testowych. Wymaga również podkreślenia, że przyjęcie reguły, iż możliwe jest czynienie poprawek w odpowiedziach na karcie odpowiedzi, a w konsekwencji należy badać prawidłowość odpowiedzi poprawionych przez uczestnika na karcie odpowiedzi burzyłoby zasadę anonimowości testu, wynikającą z § 10 rozporządzenia. Przepis ten stanowi, że: "§ 10. ust. 1. Zestawy pytań testowych i karty odpowiedzi oznacza się indywidualnym kodem. Ust. 2 Każdy kandydat otrzymuje przed rozpoczęciem egzaminu wstępnego wraz z zestawem pytań testowych i kartą odpowiedzi wylosowaną przez siebie kopertę, na której widnieje numer kodu, przygotowaną przez komisję kwalifikacyjną. Numer kodu kandydat wpisuje w prawym górnym rogu na pierwszej stronie zestawu pytań testowych i na każdej stronie karty odpowiedzi. W kopercie umieszczona jest czysta kartka, na której kandydat zapisuje swoje imię i nazwisko, a następnie umieszcza ją z powrotem w kopercie, zakleja i oddaje członkowi komisji kwalifikacyjnej przed przystąpieniem do rozwiązywania zestawu pytań testowych. Ust. 3. Karta odpowiedzi bez prawidłowo zamieszczonego oznaczenia kodowego nie podlega ocenie komisji kwalifikacyjnej. Ust. 4. Zestawy pytań testowych wraz z kartami odpowiedzi są rozkodowywane po sprawdzeniu wszystkich kart odpowiedzi, a następnie dołącza się je do akt osobowych kandydatów.". Przyjęcie stanowiska skarżącego, że opisanie i opatrzenie parafką omyłkowo zakreślonej odpowiedzi na karcie odpowiedzi byłoby dopuszczalne, z jednej strony w rzeczywistości nie wywierałoby żadnego skutku (skoro zestaw pytań i karta odpowiedzi są zakodowane), a drugiej strony prowadziłoby do "rozszyfrowania" osoby wypełniającej dany test jeszcze przed sprawdzeniem wszystkich kart odpowiedzi (niezgodnie z § 10 ust. 4 rozporządzenia). Co do zarzutu nadmiernej trudności rozwiązywanego testu, skarżący nie uzasadnił go szczegółowo. Nie odniósł go także do konstrukcji i treści pytań nr 56 oraz 58, na które udzielił dwukrotnie odpowiedzi, przez co nie uwzględniono ich przy ustalaniu wyniku testu. Należy zauważyć, że w myśl art. 331 ust. 3 u.r.p. egzamin wstępny polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta radcowskiego z zakresu: materialnego i procesowego prawa karnego, materialnego i procesowego prawa wykroczeń, prawa karnego skarbowego, materialnego i procesowego prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa gospodarczego, spółek prawa handlowego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, materialnego i procesowego prawa administracyjnego, postępowania sądowoadministracyjnego, prawa Unii Europejskiej, prawa konstytucyjnego oraz prawa o ustroju sądów i prokuratur, samorządu adwokackiego, radcowskiego i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej. Zatem tematyka tego egzaminu obejmuje dziedziny objęte programem studiów prawniczych. Uszczegółowienie zakresu tematyki egzaminacyjnej na mocy art. 332 u.r.p. w zw. z art. 75b ust. 6 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 z późn. zm.) jest dokonywana nie później niż 90 dni przed terminem egzaminu wstępnego, kiedy to przewodniczący zespołu do przygotowania pytań testowych, podaje do publicznej wiadomości na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości oraz w Biuletynie Informacji Publicznej ustalony przez zespół do przygotowania pytań testowych i zatwierdzony przez Ministra Sprawiedliwości wykaz tytułów aktów prawnych, według stanu prawnego obowiązującego w dniu ogłoszenia, z których wybrane stanowią podstawę opracowania pytań testowych na egzamin wstępny. Skarżący w żaden sposób nie podważył, aby pytania testowe nie spełniały kryteriów wyżej opisanych, a zainteresowani nie mieli możliwości ustalenia aktów prawnych, stanowiących podstawę opracowania pytań. Powołane przez skarżącego orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie znajduje w niniejszej sprawie zastosowania, gdyż odnosiło się do konkursu na aplikację radcowską przeprowadzanego według innych zasad. Biorąc powyższe pod uwagę, nie stwierdziwszy podstaw prawnych do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) oddalił skargę.