VIII SA/Wa 187/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Leszek Kobylski, Sędziowie Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak /sprawozdawca/, Sędzia WSA Renata Nawrot, Protokolant Referent Małgorzata Domagalska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi P. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS" lub "organ rentowy"), działając na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 ze zm., zwana dalej: "ustawą o emeryturach i rentach z FUS"), po rozpatrzeniu wniosku P. D. (skarżący) z dnia [...] października 2011 r. orzekł o odmowie przyznania emerytury w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że skarżący nie spełnia jednej z ustawowych przesłanek (które muszą wystąpić łącznie) do ustalenia prawa do świadczenia emerytalnego w drodze wyjątku. Podał, iż na przestrzeni [...] lat życia skarżący udowodnił okres ubezpieczenia społecznego wynoszący łącznie [...] lat, [...] miesiące i [...] dni okresów składkowych. W latach 1966 -1970, 1974 – 1975, 1976 – 1989 wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Ponadto od [...] kwietnia 1990 r. skarżący nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe, a wiek emerytalny, wynoszący dla mężczyzny 65 lat, osiągnął w dniu [...] czerwca 2011 r. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia oraz opłacaniu składek na ubezpieczenia, bowiem w przerwach w zatrudnieniu nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia i objęcie ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z zaopatrzenia społecznego. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżonej decyzji wskazując, iż przez okres [...] lat nie miał dostępu do pracy. Powyższy okres, łącznie z udowodnionym okresem ubezpieczenia [...] lat, wyniósłby łącznie [...] lat. Wyjaśnił, iż brak oferty pracy w zawodzie przy rotacji pracowników [...] był dyskryminacją i niezawinioną przez niego okolicznością, która przemawia na jego korzyść. Decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. Prezes ZUS, po ponownym rozpoznaniu sprawy, w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 200r. Nr 98, poz. 1071 ze. zm., zwana dalej "Kpa"), orzekł o utrzymaniu w mocy własnej decyzji wydanej w dniu [...] listopada 2011 r. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS podniósł, że przyznanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku następuje, jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia ustawowych warunków do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania (art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Ewentualne ustalenie prawa do emerytury w drodze wyjątku uzależnione jest od łącznego wystąpienia w/w przesłanek. Organ rentowy wskazał, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, przez szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Zauważył przy tym, iż przyznanie świadczeń z zabezpieczenia społecznego uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rozrachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Analizując przebieg ubezpieczenia skarżącego Prezes ZUS stwierdził, iż na przestrzeni [...] lat życia, tj. na dzień osiągnięcia wieku emerytalnego, udowodnił on staż pracy wynoszący [...] lat, [...] miesiące i [...] dni okresów składkowych. Nie stwierdził natomiast zaistnienia szczególnych, niezależnych od skarżącego okoliczności, które uniemożliwiłyby mu podjęcie i kontynuowanie zatrudnienia. Wobec skarżącego nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy, nie istniały zatem przeciwwskazania, z uwagi na stan zdrowia, do kontynuowania zatrudnienia. Jest to uzasadnione tym bardziej, że jak wynika z oświadczenia skarżącego o stanie rodzinnym i majątkowym, w latach 1992 – 2011 wykonywał on prace dorywcze bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. W ocenie organu, osoba, która podejmuje zatrudnienie bez wymaganego prawem zgłoszenia do ubezpieczenia godzi się na powstanie negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczeń emerytalno – rentowych. Jednocześnie organ wyjaśnił, iż w toku sprawy dokonał oceny sytuacji materialnej skarżącego, jednakże podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania przedmiotowego świadczenia. W skardze, złożonej na powyższą decyzję do sądu administracyjnego, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia w całości, wskazując na jej niezgodność z Konstytucją RP. Wyjaśnił, iż po okresie transformacji ustrojowej od 1992 r. przez okres [...] lat był zarejestrowany w urzędzie pracy, nie otrzymał jednak żadnej oferty pracy w swoim zawodzie, ani też oferty przekwalifikowania. Okres [...] lat posiadania statusu bezrobotnego łącznie z [...] latami ubezpieczenia daje mu prawo do najniższej emerytury. Podał, iż osoby po 65 roku życia powinny być po opieką państwa. Zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca, gdyż czuje się przez nią dyskryminowany. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Ponadto podniósł, że jedyna aktywność skarżącego na przestrzeni swojego życia zawodowego, jaką wykazał w poszukiwaniu zatrudnienia, to rejestracja w PUP. Skarżący nie podjął w tym czasie żadnych szkoleń, prac interwencyjnych, przekwalifikowania się, poszukiwania pracy poza miejscem zamieszkania. Skarga zawiera przede wszystkim roszczenia oraz argumenty pozamerytoryczne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. zwanej dalej p.p.s.a) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji, sąd każdorazowo obowiązany jest w pierwszej kolejności zbadać, czy postępowanie administracyjne zostało prawidłowo przeprowadzone w sprawie przez właściwe organy administracji publicznej. Obowiązany jest w szczególności do oceny, czy w sprawie został prawidłowo ustalony stan faktyczny, czy stronie skarżącej organy zapewniły możliwość uczestniczenia w postępowaniu, a także czy organy dokonały prawidłowej wykładni mających zastosowanie w sprawie przepisów materialnoprawnych. Po rozpoznaniu sprawy Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona, jak i poprzedzająca ją decyzja odpowiada prawu. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten wskazuje na cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: 1/ dotyczy osoby ubezpieczonej lub pozostałego po ubezpieczonym członka jego rodziny, 2/ niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3/ ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 4/ osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie, jeśli osoba spełni łącznie wszystkie w/w przesłanki. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Każda z przesłanek podlega przy tym osobnej ocenie poprzez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych, istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu. Z treści powołanego przepisu wynika, że omawiana regulacja zasad określających warunki przyznawania prawa do świadczeń z zabezpieczenia społecznego jest szczególna, wyjątkowa. Pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Przewidziane w powołanym przepisie świadczenia finansowane nie mają charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa (art. 84 cytowanej ustawy), nie zaś z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; kwestia ich przyznania pozostawiona została uznaniu Prezesa ZUS. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi rentowemu całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Stąd też musi on przestrzegać zasady prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 Kpa), należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw oraz obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 Kpa) oraz musi w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 Kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie, zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 Kpa. Przy rozpatrywaniu uprawnień w drodze wyjątku ocenie podlega nie tylko sytuacja materialna, ale i okoliczność ile lat osoba pracowała, czy podejmowała prace dorywcze bez odprowadzania składek, dlaczego nie kontynuowała zatrudnienia, czy miała orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, czy przeszkodziły jej w pracy wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym. W ocenie Sądu, organ rentowy prawidłowo ustalił, że skarżący nie spełniła jednej z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nie wykazał on bowiem szczególnych okoliczności uniemożliwiających mu spełnienie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania emerytury lub renty na zasadach ogólnych. Skarżący udowodnił jedynie [...] lat, [...] miesięcy i [...] dni okresu składkowego w całym okresie aktywności zawodowej na przestrzeni [...] lat życia. Jest to okres zdecydowanie za krótki, a długa przerwa w niepodejmowaniu zatrudnieniu niczym nieusprawiedliwiona. W okresie aktywności zawodowej skarżący pracował za granicą, wychowywał dzieci, pracował dorywczo w kraju bez zgłoszenia do ubezpieczenia. Takie działania świadczą o tym, że nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające niepodjęcie zatrudnienia. Skarżący nie przedstawił również żadnych dokumentów uzasadniających stosowanie wobec niego represji w związku z wydarzeniami Czerwca 1976 r. Skarżący zamieszkuje wspólnie z żoną, utrzymującą się z prac dorywczych, oboje nie korzystają z pomocy społecznej. Na rozprawie w dniu 27 czerwca 2012 r. przyznał, że korzysta z pomocy finansowej swoich dzieci w wysokości [...] zł. miesięcznie, leczy się u gastrologa, nie ma zadłużeń w opłatach czynszowych i eksploatacyjnych, z którymi nie mógłby sobie poradzić (k.[...]). Zdaniem Sądu, organ prawidłowo ustalił w oparciu o cytowane wyżej zasady postępowania administracyjnego, iż skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej z uwagi na brak stałego dochodu, stan zdrowia i wiek, jednak nie udowodnił on przesłanki wystąpienia szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły mu kontynuację zatrudnienia. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Skarżący może wnosić o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej, ewentualnie o zasądzenie alimentów od dzieci. Zdaniem Sądu, wydane przez Prezesa ZUS rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie są prawidłowe, zarówno co do ustaleń stanu faktycznego, jak i oceny prawnej. Sąd nie stwierdził naruszenia przez organ przepisów postępowania, uzasadniających uchylenie wydanej decyzji. Mając powyższe wywody na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.